Peut-on perdre sa dignité? Eric Delassus To cite this version: Eric Delassus. Peut-on perdre sa dignité?. 2013. <hal-00796705> HAL Id: hal-00796705 https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00796705 Submitted on 4 Mar 2013 HAL is a multi-disciplinary open access archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from teaching and research institutions in France or abroad, or from public or private research centers. L archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est destinée au dépôt et à la diffusion de documents scientifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant des établissements d enseignement et de recherche français ou étrangers, des laboratoires publics ou privés.
ABA CD BEF E AE DCC C A B E AA B C D E EF EC E A A D A C E E D ECC D C C A E A A A A A C E E A CE E D C E E E E E C C A E E D C E A E E E D C E C A A E A E EA A AA A E E E E C C EC C A D E A A E E D C A D CA A A A ECA A E A A A A D A AA C E C C A AEA C C CC C D C EA C D C A A A E C E DC D C A D C E E E E A D C E EC A D A C C E A A D EA A C A E A D C C E EC A D EA EC E C C E C A D A C C E E C C E AA EA C C C E A D A A E C C E E E A C DE AA D C A E EC E A A C D EA C A A C E C EC C A DC EF EC E E DD C E C A C C A E E E E A C E EA A E E C A AEAD C D C A A AA C CC C D E D EC C E A A D A DC C A A E A E E A D ECC E C D EC C D EA C C D EA DC A C C AEC E D EA DC A D CA E E A A C C C AEC E A E D CA AEC E FEA A E E C E A D C A A A A D CA A A A A E E DC A D CA A E C EC E D A DC A E E A B CD EF E F D D E E D D F B E EDE B A F E D D E D EF E D D DE B E B D E E D BD A DE EC E C E A A E EA A C D BEF E BEC E E EA A DC D D EA ECA C DC A C A C A C A A E C C A C E A 1 Kant, Fondements de la Métaphysique des mœurs, traduction Victor Delbos, Delagrave, Paris, 1967, p. 160.
A A A C A C E A A C A A A E A A A D A A C EA E D C E C E D C EC A A AED C ECA E C A D C D A A E A C D C AA AED C ECA E A E D ED F E C E DC A F E C DC A A AA A DD ADC C E E A A AE E A A C A C C DE A E A E A C D EA E D C C E C C C A A A E C C E DC E A C AA A C DDC A E A A E C A A A C A E A E A A E C A EC E E E A D EC E D EA EC E A E C A A A E E A E D CA E A D A D C D EC E DC C A A DC A C E E C D C D CA C AC EC C F C C EA C C A C D CA E A C E E E A A DDC E A D E A A E A E A A EC A C A D E E A AEA A DC A D C C E A A DD E C E E D CA E AA C A A A D E E ECA A DD D E C DC C AEF E A C E D C E E F F DB F F E A D E FD D D E F D F ED B CF D B D B ED FD E E E D E CF EDF E F E D F F D EF D F E BD D B E E BD B D E E B F EDF B F DE E EDF B EF F B B F F E E DF D E E F F F B B A E E F B E EF E F E B C E DC AA C D A C AEC A A C A A AEF E C E A D EC C A C E A E D CA FEC E E D C EC E F EC A AA D AEC CCED C C AA AA D A E E E E E C A D EA E C A A E E EA A CA DC E DE A E D A E A E D CA A D A D EA A C E A D A E E C C E A C C E C C A A E FEC E E EA A DC E B FDE F D D E E B FE D F F D DBD F E D E B E AF D F E F C E E D F D F F E D B D E B FD E B DBD A E A EA E A C A A A E C E C AEF 2 E E A E D CA E A ADE C A D 3 Axel Kahn et Christian Godin, L homme, le bien, le mal, Stock, Paris, 2008, p. 145.
EDF B B CD DEDF B F D B B D DE EDF B F E E B CD DE B B E D EDF B E B BDA DE E EDF E D E F E E E D EF E F E E ED D E E D BD C D CA A AEC E A E E A C E D A EC E C E A C E A E C A C A D EC C D A C D EA A E A C D A AEC DC A E DC D AD C E EC E A C AD E E C C A E C A C A A A E CDA D C D A A E A DC A A D A D C A E E C E A E E E A D A E CDA C AE A E CA E A E C E A C E A CDA A E A A A A A ECA D EC C A E A A C A ED E D D C E C A C D CA ECA E A E C E A DC D A E EB C A A E D CA CC F EC CC E E F FAD ED D E FB DE B D F F D FEDF B F D D E DE B A F F D E BD B C F DB D E E ED B D D E FB DE DB E DB B F F E F D B E D D A D D E F D E DE A E A E E E C C E DC C E D CA AE A E EC C DC D C E E D CA C E E A A E E C EC E DC EC E EC E A AE A A C A A C A EC DC A A C C A E A E A E C E C A C D C E B E E C A D CA E A C C C A CC AEC C E D EC A C A E A E D CA D A C A D CA A D C A ADC E E D CA A A C A C A D CA A E D A C E AEC D CA E EA E C E C C D CAD E C D CA E A C A D E D E C E C A D A D CA A DD A C E D AE A E D C A E E D A 4 Jacqueline Lagrée, Le médecin, le malade et le philosophe, Bayard, Paris, 2002, p. 21. 5 Suzanne Rameix, Fondements philosophiques de l éthique médicale, Ellipses, Paris, 1996, p. 27. 6 Boèce, Traité sur le Christ, in Courts traités de théologie, Éditions du Cerf, Paris, 1991, p. 59.
D E C C D E B D AC D D A E E C E A E D CA E D EC AD A E C A D C E C A A EC DC A A E C E A A E C A A A E A E EC D E D A E DC A C A C A D CA A A A A A A C A A D A A C A D C AD AE A A C A A EC AD E E C A C E D CA C D CA E E C E C E E C E D A D D A C E A E E A AD B E F E E E DE DE D D B E F B F B EF E E EF F E F CD E D D E F F C AD D CA E A E EC C D C C E E EF ECA C D C C D C C AD D EC C E DC E C A DC E E CA D C C D A DC D AEC E C E C AE D D C E C E ED A A C A E C D E C A C C A A EC D E C A C C A C A E D EC EA E C C D C C A A D CA A A A D E A C E AAEA EC E AAEA E E E F F DE E BD D E E D B B D D B D B E ED F DB E F C E B E D E F D B FD ED D FD FD ED BF F D F A C D CA E A D A A AA A D E F A C A D C A E C A E E A A E D CA A AE A C A E EC AD E E A E C E A A D AA E E D C A AD A E E E A D E F A D C C EC C A A E A A A A E AE AA A E A A D C A D EA D D EA A C E E D EA A C A E C A A A D C D A D EC E EC A ECA A E A A E A DC A D E A C C A A A FEA D C E E A A EC C DC C E C D A D C A A E C AEC E C A D EA A A AD CA D A D C E EC A A A A D E C E A 7 Kant, Fondements de la métaphysique des mœurs, Deuxième section, op. cit., p. 150. 8 Kant, Critique de la raison pratique, Traduction par J. Gibelin, Vrin, Paris, 1974, P. 99 9 Éric Fiat, Grandeurs et misères des hommes - Petit traité de dignité, Larousse, Paris, 2010.
A A EC A D EC E A AA C DC C A E D EC EC C A A E A A EC E E A F A D C E E A D C C F A A A C C D AE A E A C E A C A E E D CA C A D E ECA C E E AEF E E A A E A E D E A C A E D ECC D E C E C C A A A D A FEA C E E C E A ED E D D D C E A A C D EA FEA C C E D A A A A A C E A ECA DC DC E E D E C C E A C E E A E C E E A E E A D A E DD C D A E A A E A E ECA A EA FE A A C A A D C E EA EC C AA A E C A EA A A A D C E EC E E D A AE C EC D DC E D A D AE A D CA A E AEDD A E A E E A C E D A EC E D E A C C A A A C DC A A D A C E A A A D EC E A E C C E AEC A DC AEDD A A D A E A A E A A D E C DC C A C E AEC E D C D CA A C AEC E D E C D A AEC A E A A C A E EA C A A E A A E C A E EA A D CA A A E A D EC A E C A D E A D E B D AC A A E D B C E E E EA A A EA A E D C E A E D C A E D C A C D C E A D A E AD A E C A A A A E A E D E DD C E A EC E DD C C D A C A A A D E C D A C D CA D CA E A C E C DD C E C E A E C A A A EC C A E D A C E C A D A A D C A A EA D C A DC C A A A A D CA A E C D A A A C E A A D A C A E E D CA A C E E C A A A A D A A E E D CA A C C A E 10 Spinoza, Éthique, Texte originale et traduction nouvelle par Bernard Pautrat, Seuil, Paris, 1998, p. 199.
DC D D C A C A E C A A A A C A A A A D A E E D CA A C E C DE F F B D E D C E A C A E A E EC D C E A C E A A D C A E C A A A E C C E C A EC E D E A D E C E A E A A A A C EC E A A D E C D CA A EAA D C E A E A E A A A EC E C A E C A A D A D EC E E C E E A AEC C C E CE A A E E A D E C E D E A E CA E A A DC C A C C AD A C AA C C A E C A E E C E A A A DC C A DD C EA A A E E E A A E E E C E D ECC C EA EA C AD C A E A A E C A C A EA A A D A EF ECA A A DC A CA E EA C AD A D A C DC E EA EA D C A E C E A C D ECC D EC E A A E D CA A E C C A E A C EC E E D E D C C A D CA D EA D CA C D CA AE A F C E D CA F D C A E A A E A E E D CA AE A F C E D CA F C A C A C AA D CA C CA A C A D E A C C E E E E E A C E D CA D ECC C C CC C D EA C E D CA C E A E E D A C A AE D A E D CA A E E E C A EA E A C E A D E C E A E E EA C E A C C D C D A D A E D CA E D A C E D C E C A A A E E A C E E C E D A E D CA C D A E D CA D C E C C DC C A C C E E E E C AA A E E A C C D C E D CA D E A E E D C A A E A A D C C A E D C A D C A 11 Jacqueline Lagrée, Le médecin, le malade et le philosophe, Chapitre I, op. cit., p. 24, 12 Lucien Malson, Les enfants sauvages, mythe et réalité suivi de Mémoire et rapport sur Victor de l'aveyron, 10/18, Nouv. éd (1 novembre 2002).
A A A E DD E D AE A E C D C A D E EC E E A D C E A D CA E A B E E D E B ABA CD BEF E B C A AC D CA AE A E EC C E D C D CA A C A E A A A E A A E A D E A C C A E A A E C A A E A E E D C C A E E D C A A C E A D EA E D CA E D C E A EC C D C E A E E C C A E C C AEF D CA F CF B E E F D C E BD ED A E C DE B E D E D E F E C DE B FD F D D F D D B BF E DE E D DEF E B F BD B D DE F F BD E A C A C A E C AE A E E A DC E E A CE A D E C D A C A E A E D CA C A E A E E E D ECC C A A C A A E C A A D A A A D CA A AD A E C A EC A D CA A C A A C A E ECA DC A E C C E C EC C AD E EC A C AA A A A D A A CDA A A A A D A E D EA A D CA A D EC E A A A C A A C A A E D EC E E A EC DC A E E D E A E C D CA E A D E C E A C EA A A F A D CA A D C E B D BEF E B A D A C E E DD AE A D E A C A C A A D CA A D A C A EA C DC A E DC AA E A A D EA ECA A E C D E C A C A A D CA A D A A C A D CA A C A C C A A D D D A E C A E E A C F AA E D CA E DC AEDD A E D E AE A A A D EC E D A D E E E DA C E DC A AEF D EC C E AA CA E D A AA A E A A A C A E C C A C E C A D A E D CA D A C C A E D D CA D D D CA A C E C A D A C E D C 13 Éric Fiat, Grandeur et misère des hommes - Petit traité de dignité, Op. cit., p. 86. 14 Lucien Sève, Qu est-ce que la personne humaine?, op. cit., p. 66-67.
A A E E D C Cette potentialité s actualise dès la naissance du point de vue du droit, mais peut advenir plus précocement d un point de vue moral et affectif. Le statut de l embryon ou du fœtus qui répond à un projet parental peut déjà être apparenté à celui d une personne dans la mesure où une relation singulière s établit entre l enfant à naître et ses parents. D C E C E A D A C E A D C E D A D EC E E D CA D C C E AA E C D AA E C A C A EA C A A D C D A C C A AEC C A E A A AEC AA C DC E E C DCE C A A A C E E EA A A D EC E D C A D A A C A E D ECC FEA C C A EA E DD C C A E EA A C AA C E C C AD C AD A A E D A C AA D AA E A C A D AC DE C AD A E A A E C A AEC A E E A A A AEC D A A E A A A A D A EA D C E E A A A A D A EC C ECA FEA C A ECA C E C E AA C D C C D C E DE A C A D A C E E A C AD C E D CA D C E F C A EC C E A E C E F C A E A E C E E D EC C C E D C A E E C AD A FEA A D C E F C A A C E E C D A AEC E FE E EA E A EA D C FE A C D C E D C E F C A A C E D CA A D C C AD E A A E E A D C D CA A A A A A D A A C E EC D A A A A C AD C A C D A A A C C A F A E A A A D A A DC A C DC C C C E D E AE C E A D E C D A A A C C AD C AD D AA C E C A D C A A A C ECA D AA EC A D C D C F EC A E DC C A C AD A D C A A E E A E C E A A EA A D A C E C A A A DC A A A C DD C A E DCE A C AD E A A E E D E E A EF E B D E BEF E B C EF D C A E A E A A A D E A A D E E A E C E A E A E D A A F A E C E C D C C A A D CA A A C A EA EA C A C C AD
EA A DC A E D E A C C A E D AE A E C D CA A E E A D E E A C A A D EC A E A EA A C A E E A A E A D C EC DC E EC A A E C EA A D A C E A A E A E C A E A A A E C A E A A E A E CE A A E A CAE F E A A CE E A A DC A E A AEA D A A E CE E A A AD E A A E C A E C A C A A A E C D CA E E E A A A A A AD C AD C D A A A E C D EA C C E A C A D C A DA C C AEF E A CE A A CC EA B DC A C D AA E C F ECA A A C D C E E A C AEC C E C E C C E E A A A AA A A C E C E CC CE A A CA E C E C D EC E C E C D D A D EC E A CA E C DC A E C A E D A E C A C C A E E C C E C E A A A A DC A CA A D EA A D DC AA A C D A E C A C C E A C A C E A A DE AA C E A A C E C C A E C E A C C A C E A A A A A E A D A A A D AA A D A C DEA C C C E A A A A C DC D A A D E C A A A A C C DD C E A E A C E C D C E C E E D D C E E CC EAA A C DD C E A E D E D A A A E E A E C A E E E E C DCE C E C C D A E A E E D C A A AA B A D EC C A A A EC A D A A B C C E E D A E C A D EA A E C E CED EC A A E A D C DC A C E EA C E C A D A A E C A E E EC D A E A E EA A C A D C C E D C E 15 «Et justement poussé par la soif, j'avise un beau glaçon sur l'appui extérieur d'une fenêtre. J'ouvre, et je n'ai pas plus tôt détaché le glaçon, qu'un grand et gros gaillard qui faisait les cent pas dehors vient à moi et me l'arrache brutalement «Warum?» dis-je dans mon allemand hésitant. «Hier ist kein warum» (ici il n'y a pas de pourquoi), me répond-il en me repoussant rudement à l'intérieur.», Primo Levi, Si c'est un homme, p. 38.
AEF A A D AA E E E A DE AA C C E DC AA D E C C C E E C DE AA D D C A C D C AEC E A CDA E DC A C A A E EC A AA C A C D C A AEC E A E A A EA FEA D EA C DC C D C D D E A A E D E C C C A A A D E D E E A C AD E A E A D A A D A A D C C E C E DD E EC E CDA EA A F A E A A E E E A A E C A E A AA A D C E E A ECA EF ECA E D A E F E C E C D C C A E AE F EF ECA A E C E E DC A DC C A A A E C EAA E C C E C A C A E A A E A E D AA A D DC E AA E A E EC A A E E D A E C E A C A C DC C A A C C DC E E C A E A A E C E E DC C E A C C A A A D C A E E C A A C A E D C C C A EC C A A C DEA E C E E A E C AA C E A C A A A E C A A A E A A E D A C E C E A A C A E D A E A E A A E E A C E C A D EC E E DC ECC AA E AD A E D C E A D EC E A A A A A A E EC E A C E E E D D AA E E DE A D C A D E C F C A E E A E E A C E D A A E D AA A E D ECC EAA C AA C A A E A E A C A C AA E AD D C C E A A C E EC C DC C E C E DCE E EC C A A A C C A E E C E C C E C E E C A A A C D EC D C C E C E A A E E D E E AD A E C E A A E A A CE E A C A C A EF ECA C E C E CE E D C D A CE A DC DC
EF E C CE F DAE D A C AA E AEDD A C AA DD C E AEF E A A E CA D E A C E C AEF C A C E E EAA C C E A A A E C AEDD A A C C A A A A D CA A AEDD A EAA E A E CA A D CA A E CA A D A E C E C E C C AEDD A C E CA A EA A C A CA A A E C A A E C C E D CA A EAA C C EC E A E A E C A E E D CA A E C A C E C E D C D C A D D C E C E CA E A D EC E A A CE EAA D C E E C D C DC A A C E A A E C D DC C A C A A C D A AA C D EC C A D EC C D E C C A C C C C E A E C AA A A CE A A A CE E E DC C E E CA E E E A E C A D C E E A AEA D DC E C E A A A A C E CE E A E A A EAA D C E E DC E A A A A D D C E C E C C E E D CA A E C A D C C E A C E E C E D A C A A E A A E C E C DC AA E E C E A CE C DC E EC E CE EAA E A A C A E D E D C C A EA C D C A E E E A AEC C E A A A A E E E C E D ECC D A AD C C A D A D C E A D C E A EF ECA D AA E E E E C E C E D C A C C C E C A A A A FEA D C C C E EA D C A AEC E E EA C A A E E A E C C E A A A EF ECA A C C E D CA A C C AD C A D A C C E F D A A C A C D A A C C E C EC E A E C E AA C D C E C A A C DC C CA E D C A A E DD C C E C E CA E A AA C CA E A A D E EA A C A A D A A A E C EA A A A CA A A D A D EA C C AEC E E D E C A A C C E C A A EF ECA AEA D C E A A D EC E E E