Recueil des actes. de l abbaye de Moissac [680]
|
|
|
- Jeanne Desmarais
- il y a 10 ans
- Total affichages :
Transcription
1 Régis DE LA HAYE Recueil des actes de l abbaye de Moissac [680] Maastricht - Moissac
2 Introduction Reconstitution d un cartulaire Les archives et les manuscrits de l abbaye de Moissac n ont pas toujours fait l objet de soins particuliers. Malgré cela, grâce aussi à certains jeux du hasard, le fonds de Moissac, contrairement à celui d autres établissement d Ancien Régime, a été relativement bien conservé. Malgré de nombreuses pertes, le fonds de l abbaye de Moissac est important, et il nous reste encore de quoi assurer de longues années de recherches. 1 Dans cette édition, nous ne prétendons donc pas reconstituer un Cartulaire de Moissac. C est une mission impossible. Moissac, grande abbaye clunisienne, seconde de Cluny, a possédé plusieurs cartulaires, où furent consignés les nombreux actes de donation, de vente et d échange qu elle reçut. Malheureusement, les cartulaires ont été perdus, probablement pendant la première moitié du XVII e siècle. Si Aymeric de Peyrac, dans sa Chronique écrite à la fin du XIV e siècle, se réfère encore à des cartularia, Doat, en 1669, ne trouva plus que des fragments, tout comme Andurandy en Mais au cours du procès de sécularisation devant le Grand Conseil, en 1625, il est question d une éventuelle consultation du Pinel (Pinet), qui est ung livre dans lequel la pluspart des tiltres sont comprins. 2 Même en réunissant tous les originaux, les copies et les analyses conservés à ce jour, on ne pourra prétendre recueillir tous les actes de l abbaye de Moissac. Si les cartulaires ont disparu, de nombreuses chartes ont été conservées en copie dans la Collection Doat à la Bibliothèque Nationale à Paris. En effet, de nombreuses chartes, conservées à l époque dans des monastères et des villes du midi de la France sont aujourd hui transmises en copie dans la Collection Doat, à la Bibliothèque Nationale à Paris. Cette collection de 258 volumes de copies de documents sur l histoire des provinces du Sud-Ouest a été formée par Jean de Doat ( 1683), président de la Chambre des Comptes de Navarre. Ce Jean de Doat reçut son le nom de la seigneurie de Doat, près de Montaner, à 8 km au nord-est de Pau. 3 Entre 1663 en 1670, il réalisa dans un grand nombre de dépôts d archives, pour le compte de Pierre de Carcavy, bibliothécaire de Colbert, des copies d actes anciens présentant un intérêt historique. Accompagné d un valet de chambre, de deux laquais et de huit copistes, il fit une grande tournée en Guyenne et en Languedoc. 4 Doat vint à Moissac en La copie des titres du chapitre et de l hôtel de ville occupa les copistes jusqu au printemps de Les chartes moissagaises se trouvent dans les volumes 127 à 131 de la Collection Doat, à la Bibliothèque Nationale. Le volume 127 contient en majeure partie des chartes de la ville, et quelques chartes de l abbaye. Les volumes 128 à 131, à une exception près, contiennent des chartes de l abbaye. Les textes moissagais que nous publions dans cette édition ont tous été copiés par Gratian Capot, dont la signature bien reconnaissable orne l ensemble des copies. Autre source de première importance pour l histoire de l abbaye : la Chronique des Abbés de Moissac, écrite par Aymeric de Peyrac, abbé de Moissac de 1377 à Il s agit d un manuscrit aujourd hui à la Bibliothèque Nationale, comportant une chronique des papes, des rois de France, des abbés de Moissac et des comtes de Toulouse. 6 Je me permets de renvoyer à l édition de cet ouvrage, préparée par mes soins. 7 La conservation des archives à l abbaye de Moissac 1 Sur les archives de Moissac, voir : Mathieu Méras, Guide des archives de Tarn-et-Garonne (Montauban 1972), p Sur les manuscrits de Moissac : Dufour 1972, 1981 et AMM, JJ 5, f. 214r. 3 Doat, lieu dit à 2 km au nord de Montaner (Pyrénées-Atlantiques, arr. Pau, ch.l.c.). 4 Dictionnaire de Biographie Française, t. 11, col , s.v. Doat (R. le Blant). 5 Maurice Souleil, Les recherches de Doat dans les archives du Sud-Ouest de la France, in: BSATG 49 (1921), p Paris, BN, ms. lat A. 7 Aymeric de Peyrac, abbé de Moissac de 1377 à Chronique des Abbés de Moissac, éditée, traduite et annotée par Régis de La Haye (Maastricht - Moissac 1994). 2
3 Le conservateur La Règle de saint Benoît ne parle pas expressément d un office de conservateur des archives. Cependant, le fait qu il est question de livres liturgiques, de distributions de livres aux moines, suppose un conservateur et un lieu de conservation. Au Moyen Age se précise la fonction d un archiviste. L archiviste (custos) de l abbaye était chargé des archives. Il était en même temps bibliothécaire (armarius) et préchantre (precantor), c est-à-dire chef des choeurs et maître de cérémonies. 1 Un célèbre titulaire de cette fonction était saint Gérald, moine de Moissac. Au début du XVIII e siècle, lors de la sécularisation de l abbaye, il y avait outre labbé commendataire [ ] trente une place monachalle, assavoir unze offices avec leurs places monnachalles y annexees comme sont la celererie, chambrerie, infirmerie, chantrerie, soubzchantrerie, hospitallerie, ouvrerie, garde des archifs, prevosté, soubsacristie et hostallerie et de plus vingt places simples [. ]. 2 Mais les soins apportés par les chanoines aux archives et aux manuscrits médiévaux, n ont pas été exemplaires. Au XVII e siècle, l abbaye possédait encore entre 260 et 280 manuscrits, dont aujourd hui quelque 160 sont conservés. 3 Les chanoines s en désintéressaient complètement. Ils en faisaient parfois cadeau à des visiteurs. En 1678, l abbé commenditaire Jean-François d Estrades autorisa Colbert à prélever les manuscrits qu il jugeait utile à sa collection des sources de l histoire de France. Pour en dresser le catalogue, Nicolas-Joseph Foucault, intendant de la Généralité de Montauban, avait dépêché à Moissac Raymond de Fouilhac. Il écrivit à Colbert: Je vous asseure que, si je ne feusse advisé d y envoyer M. Fouilhac, les rats et la poussière auraient achevé l anéantissement de ces anciens monuments, que l ignorance et la négligence des moynes et des chanoines de cette église avoient desjà fort avancé. 4 Colbert reçut 144 manuscrits, qui sont conservés conservés pour la plus grande part, depuis 1732, à la Bibliothèque Royale, puis Nationale, à Paris. Grâce à ce pillage légal, plus de la moitié des manuscrits de la bibliothèque médiévale de Moissac ont pu être sauvés. Le chartrier Sous l Ancien Régime, les archives et les manuscrits de l abbaye étaient conservées dans deux petites salles voûtées (encore intactes aujourd hui) au-dessus des chapelles Saint-Cyprien et Saint- Benoît et de la sacristie. On y accédait par l escalier en colimaçon qui monte de l église à l orgue. C est par là que passèrent les officiels qui en 1669 dressèrent un procès-verbal de l état des bâtiments de l abbaye: Nous aurions esté dans deux Chambres voutées servant a tenir les titres et papiers de l abbaye. 5 En avril 1792, après la suppression, intervenue en 1790, du chapitre abbatial de Moissac et la confiscation de ses biens par le nouveau pouvoir révolutionnaire, Antoine Ducasse, administrateur du Directoire du district de Lauzerte, et Jacques Celsis, officier municipal de Moissac et Lugan, archiviste, firent un Inventaire des titres papiers et documents qui se sont trouvés aux archives du cydevant chapitre St. Pierre de Moissac, et dans celles de la cydevant abbaïe de laditte ville. Ce précieux document est conservé aux Archives Municipales de Moissac. 6 Cet inventaire contient une description des pièces volantes analysées dans le Répertoire d Andurandy, mais aussi de celles qui n ont pas été répertoriées par Andurandy. Les deux parties constituent chacune la moitié de l inventaire. Ce document capital nous fait connaître le contenu des archives du moment de la suppression du chapitre. Les archives étaient déposées alors dans deux pièces. Dans la première, il y avait une vieille armoire a quatre portes et deux tiroirs, remplie des papiers que nous avons veriffié ainsi que divers parchemins et que nous avons reconnu inutilles et de rebut. Ensuite, on trouva un vieux coffre fort, 1 Sur la fonction du préchantre-armarius, voir: De Valous, t. 1, p ADTG, G 575 = Andurandy 1058 dernière page. 3 Jean Dufour, Les manuscrits liturgiques de Moissac, in: Cahiers de Fanjeaux n 17 (1982), p Dufour 1972, p ADTG, G 581, f AM Moissac, JJ 10. 3
4 ferré avec des lames de fer et trois serrures, et dans lequel nous avons trouvé des vieux papiers rongé des rats et tres délabrés. Dans l autre pièce ils trouvèrent des tablettes appliquées au mur a cotte droit en entrant, contenant soixante dixsept tiroirs sur onze Rayons, et deux grand placards 1 Dans la première pièce se trouvait le Répertoire d Andurandy. A l aide de cet inventaire, les archivistes collationnaient tout le fonds. Ils trouvaient encore d autre documents, dont ils formaient des liasses. Enfin, ils examinaient le contenu d une armoire dans les memes archives place en entrant a main gauche composé de douze loges. 2 Ils y trouvaient entre autres des livres de chant dune ecriture ancienne et un manuscrit et dautres livres dune inpretions gauthique lesquels nous avons comptés et qui se sont trouvés en nombre savoir pour les dits livres de chant dix sept et pour les autres vieux livres vingt deux. 3 Dans la seconde chambre des archives qui est la principale des susdittes archives, les documents se trouvaient sur des rayons et des soixante sixsept tiroirs y contenus et des deux placart ou armoires joignant dont lune de chaque cotte et a deux portes chacun, à gauche un armoire a douze petites portes a serrure avec huit clefs a huit des dittes serrures, en bois de chêne. Il y avait, pour permettre la consultation des documents, deux tables et huit chaises. 4 Il s y trouvait trois inventaires, établis en On remarquera dans cette énumération l absence de cartulaires, qui auraient certainement été conservés par le nouveau pouvoir. Les deux chambres hautes servant autrefois pour les archives du cidevant chapitre dudit Moissac, et ou sont encore les cages ou placards qui contenoient les bouetes pour enfermer lesdits titres ou papiers, furent estimées le 4 février 1793, lors de la vente des biens nationaux, par Antoine Bernus, habitant de Moissac, au prix de 400 livres. Elles étaient situées sur les voutes des chapelles St. Asbert et vestibule de la sacristhie dudit cidevant chapitre. 6 Déboires révolutionnaires et du XIX e siècle A l époque révolutionnaire, suite à la suppression de l abbaye de Moissac, une partie du fonds de l abbaye fut transférée par le pouvoir révolutionnaire à Lauzerte, chef-lieu de canton du département du Lot, auquel appartenait Moissac avant la création du Tarn-&-Garonne en Une autre partie resta à Moissac et fut oubliée dans des placards... Les archives et la bibliothèque ne souffrirent pas tant des décisions de l administration révolutionnaire, que de l incurie du XIX e siècle (et du XX e siècle...). En 1832, Adrien Lagrèze-Fossat visita pour la première fois les archives de l abbaye, du moins celles qui étaient restées à Moissac. Vision apocalyptique: Je visitai pour la première fois les archives de l abbaye. Elles étaient alors dans l état le plus déplorable. Les carreaux de l unique fenêtre qui éclaire la salle étaient presque tous brisés, les portes ne fermaient plus, toutes les boiseries avaient disparu, et les liasses, la plupart éventrées, gisaient pêle et mêle sur des dalles avec des actes officiels du temps du Directoire et de l Empire qu on y avait très-probablement transportés à la hâte, pour les cacher, en 1814 et Ce n est pas tout: un grand nombre de titres avaient été détruits par des moisissures, d autres maculés par les déjections des animaux nocturnes, quelques-uns lacérés par des mains inconnues et dépouillées des sceaux qui attestaient leur authenticité; enfin il ne restait pas très-certainement un dixième des dossiers inventoriés en Tout ce qui manquait avait été pris, disait-on, par des relieurs de Moissac et des villes voisines. 7 Puis, plus loin: Les titres de l abbaye furent dans cet état d abandon jusques en La fabrique de l église Saint-Pierre ayant eu besoin, vers cette époque, de la salle où ils étaient déposés, l administration municipale les fit enlever et porter à l hôtel-de-ville. 8 C est donc à la mairie que Lagrèze-Fossat consulta les archives de l abbaye, jusqu en 1859, année où le préfet de Tarn-&-Garonne ordonna le transfert du fonds à la préfecture de Montauban, où il fut classé par Bourbon et Dumas de Rauly. L inventaire des archives du chapitre abbatial de Moissac, comptant 1 AM Moissac, JJ 10, f Ibidem, f. 55r. 3 Ibidem, f. 57v. 4 Ibidem, f. 76r. 5 Ibidem, f. 76rv (premier tome), f. 81v (second tome), f. 89v (troisième tome). 6 ADTG, Q 87. Pareillement dans: Q 54, 2 e registre. Meubles et effets nationaux à vendre, 7 juin A. Lagrèze-Fossat, Etudes historiques sur Moissac, t. 1 (Paris 1870), p. IX. 8 Ibidem, p. X. 4
5 239 articles, parut en Mais les déménageurs de 1859 n avaient pas tout emporté... Quelques débris du fonds de l abbaye de Moissac sont conservés aujourd hui aux Archives Municipales de Moissac. 2 Mentionnons surtout le précieux Répertoire d Andurandy, établi en 1730 par Evariste Andurandy, prêtre de la paroisse de Saint-Jacques de Moissac et vicaire de Saint-Michel, contenant l inventaire des pièces volantes, numérotées de 1 à Il y avait aussi des pièces non-répertoriées, dont on ignorait, il y a peu, jusqu à l existence. En 1977, les archives municipales de Moissac étaient à ce point négligées qu un beau lundi, quand de braves femmes de ménage faisaient le nettoyage des combles de la mairie, un certain nombre de pièces d archives et de chartes partirent à la décharge publique de Viarose. Un ferrailleur castelsarrasinois, qui se trouvait là lors du déchargement du camion-benne municipal, en sauva un certain nombre, qu il revendit aussitôt à l Association Lagrèze-Fossat qui aujourd hui les conserve précieusement. L une des pièces sauvées de la décharge publique était un inventaire des manuscrits de la bibliothèque de Moissac, pièce d une importance capitale pour l histoire de la bibliothèque abbatiale de Moissac, et qui fut l objet d une étude par le grand spécialiste du scriptorium moissagais, Jean Dufour, parue dans la revue de renommée internationale Scriptorium. 3 Le fait que d importants documents provenant du fonds d archives de l abbaye traînaient encore au grenier de la mairie de Moissac, prouve d abord que les déménageurs de 1859 n avaient pas tout emporté, ensuite que telle personne ayant en charge les archives de Moissac, fort estimée en son temps, l était décidément trop. Telles qu elles nous sont parvenues, les archives et la bibliothèque de l abbaye de Moissac présentent de regrettables lacunes, mais elles sont en même temps, compte tenu de leurs multiples péripéties, et en comparaison avec d autres fonds ecclésiastiques de l Ancien Régime, d une grande richesse. Disparus, hélas, les cartulaires; conservés, heureusement, beaucoup d originaux. Disparus, les comptes et la plus grande partie des manuscrits liturgiques; mais conservés, une centaine de manuscrits de l époque de floraison de Moissac. 1 Georges Bourbon, Charles Dumas de Rauly, Inventaire-sommaire des archives départementales antérieures à Tarnet-Garonne. Archives religieuses. Séries G et H (Montauban 1894), numéros 536 à 774 de la série G. 2 AM Moissac, série JJ, numéros Jean Dufour, La composition de la bibliothèque de Moissac à la lumière d un inventaire du XVII e siècle nouvellement découvert, in: Scriptorium 25 (1981), p
6 L édition Fidèles au respect des fonds, nous n avons retenus que les textes provenant du fonds d archives de l abbaye, et non pas celles provenant de l hôtel de ville de Moissac. Le présent recueil n est donc pas une collection d actes concernant l abbaye de Moissac, mais un recueil des seuls actes dont nous avons la certitude qu ils appartenaient aux archives de l abbaye, transmis soit en original soit en copie ancienne ou moderne, soit en analyse, soit par une simple mention. Cela veut dire que nous avons retenu les originaux, les copies versées aux archives, et les copies dans les débris de cartulaires. Nous n avons pas retenu les textes n ayant pas fait partie des archives de l abbaye, comme les copies figurant dans les manuscrits, dont notamment certains textes d un caractère général, considérés comme faisant partie de la documentation de l abbaye. C est donc le strict principe archivistique du respect des fonds qui a guidé notre heuristique. Etablissement du texte L édition est un compromis entre le respect du document retranscrit et les habitudes modernes en matière de présentation. Voilà, bien résumé par les auteurs du livre Diplomatique Médiévale, 1 la philosophie qui préside à tout travail d édition de textes historiques. La nôtre n y fait pas exception. Nous avons fait une transcription scrupuleuse des textes d après les meilleurs témoins, en respectant l orthographe d origine. Les seules adaptations concernent l alinéation, la ponctuation, l usage des majuscules, qui tous suivent l usage moderne. Quelques choix ont dû être faits pour réaliser le compromis entre la paléographie du document et la lisibilité du document et la typographie moderne: toutes les abréviations ont été développées; le i ayant valeur de consonne est transcrit j (jutjamen); le u ayant valeur de consonne est transcrit v; le ae est rendu æ; le oe est rendu œ; dans les textes occitans, les formes contractées (el, den, daquel) ont été séparées par une apostrophe (e l, d en, d aquel), là où cela améliorait la lisibilité, ou ont été laissées telles quelles (al, del, dels) là où la lecture ne posait aucun problème. Présentation des actes Les présentation des actes est réalisée selon la structure suivante: 1. Numero d ordre. Nous donnons les actes dans l ordre chronologique selon le nouveau style. Les actes ont été numérotés par nous en chiffres arabes. 2. Datation. Nous donnons ensuite la date du document, et le lieu où il a été délivré. Toutes les dates ont été données en nouveau style. Il s agit soit de la date précise, soit d une fourchette déterminée par les limites du terminus post quem et du terminus ante quem, ou par une autre conjecture. Dans le dernier cas, ces indications sont portées entre crochets droits: [ ]. Les textes sont classés dans l ordre chronologique. Les actes sans date sont placés à la date la plus récente de celles possibles. 3. Analyse de l acte. Une brève analyse, aussi brève que précise, ne dépassant pas quelques lignes, donne le contenu du document. 4. Tableau de la tradition. Il s agit de l énumération des originaux, des copies et des analyses de 1 Olivier Guyotjeannin, Jacques Pycke, Benoît-Michel Tock, Diplomatique Médiévale (Turnhout, Brepols, 1993 = L Atelier du Médiéviste, 2), p
7 l acte en question. Conformément à l usage, l original est désigné par la lettre A; les copies sont désignées par les lettres B, C, D, etc. La quasi-totalité des actes conservés en original se trouvent aux Archives Départementales de Tarn-&-Garonne, à Montauban (ADTG). Les copies se trouvent généralement dans les manuscrits de Doat, à la Bibliothèque Nationale de France (BNF). Les analyses proviennent du Répertoire d Andurandy, aux Archives Municipales de Moissac (AMM); il s agit des actes qui n ont pas été conservés en original ou en copie, mais dont l existence est connue par la seule analyse d Andurandy. Enfin, sous le mot mention sont donnés des actes mentionnés chez un auteur, généralement Aymeric de Peyrac, qui a consulté des chartes disparues depuis lors. 5. Bibliographie. Sous ce titre est mentionnée la bibliographie ayant un rapport direct avec l acte transcrit, ou avec son objet. 6. Bibliographie et édition. Les éditions éventuelles du texte en question sont portées dans cette rubrique. Il en est de même si l acte a été traduit. 7. Le texte. Suit le texte de l acte, transcrit selon les principes énoncés ci-dessus. 8. L apparat. Tous les textes de notre édition sont suivis d un double apparat: les variantes textuelles et les notes explicatives. Les variantes textuelles seront très limitées. La quasi-totalité de cette édition étant réalisée sur les originaux ou des copies fiables, il n y a guère lieu de relever les variantes textuelles. Les notes explicatives comportent les renseignements nécessaires à une meilleure compréhension du texte. Il s agit notamment des identifications des personnes citées dans le texte, des localisations géographiques et topographiques, et de la datation. L identification des noms géographiques, des toponymes et des lieux-dits n a pas toujours été aisée. Nous avons utilisé: pour le département de l Aude; Abbé Sabarthès, Dictionnaire topographique du département de l Aude (Paris 1912). pour le Tarn-&-Garonne: François Moulencq, Documents historiques sur le Tarn-et-Garonne. Diocèse, abbayes, chapitres, commanderies, églises, seigneuries, 4 tomes (Montauban ; réédités sous le titre Histoire du Tarn-et-Garonne, Paris 1991). Pierre Gayne, Dictionnaire des paroisses du diocèse de Montauban (Montauban 1978). 7
8 OCCITANISMES figurant dans les chartes de Moissac On sait que les moines de Moissac au Moyen Âge étaient tous occitanophones. Il n est donc pas étonnant que dans les textes écrits en latin on relève des mots occitans, ou des termes qui se situent à la limite de l occitan et du latin médiéval. albareda saulaie artiga terre défrichée bordaria borderie cabeth, cabez Frédéric Mistral, Lou Tresor dou Felibrige ou Dictonnaire Provençal- Français: Cabès, Cabet (Var), Chabet (Lim.), Chabé (Auv.), chevet, traversin. Mais aussi: sommet, la partie la plus élevée d une chaussée: au cabés de la peissiero = au chevet de la chaussée. capmasura métairie carreira rue casal maison civada avoine condamina champ franc de redevance seigneuriale ; champ du domaine seigneurial ; champ de bonne terre dinairada latin : denariata, denariatus, dinerata : la surface d une vigne nécessaire pour le rapport annuel d un denier (Du Cange) emina hémine, mesure de capacité égale à un demi-setier engana tromperie, fourberie espatula épaule espleiha revenu, récolte, droit d usage dans une forêt frankeza franchise paiseira, paissièra barrage, digue, chaussée salvetat, salvetad sauveté sester, sestier setier, mesure de grain valant deux hémines sestairada contenu d un setier, terre que l on peut ensemencer avec un setier de blé, sétérée. A Moissac, une sétérée faisait 3 ha 14 a 85 ca 05 : Duc-Lachapelle, Métrologie Française ou Traité du système décimal à l usage du département du Lot (Montauban 1807), table XXV, p tasca droit de champart tenguda tenue 8
9 Abréviations ADTG Archives Départementales de Tarn-&-Garonne (Montauban) AM Archives Municipales Andurandy Répertoire des archives de l abbaye de Moissac, dressé en 1730 par Evariste Andurandy; ce registre se trouve aux Archives Municipales de Moissac, sous la cote JJ 1. Les numéros Andurandy, cités dans la présente étude, renvoient à ce Répertoire; ces mêmes numéros ont été portés par Andurandy lui-même sur les pièces correspondantes des archives de l abbaye, actuellement aux Archives Départementales de Tarn-&-Garonne à Montauban. Apogée de Moissac REGIS DE LA HAYE, Apogée de Moissac. L abbaye clunisienne Saint-Pierre de Moissac à l époque de la construction de son cloître et de son grand portail (Maastricht - Moissac 1995 = ISBN ). Brunel CLOVIS BRUNEL, Recueil des plus anciennes chartes en langue provençale. Recueil des pièces originales antérieures au XIII e siècle, 2 vol. (Paris, Picard, ). Chronique d Aymeric de Peyrac Paris, Bibliothèque Nationale, ms. lat A, contenant aux folios la Chronique des abbés de Moissac et des comtes de Toulouse dans leur qualité d abbés séculiers de Moissac, par Aymeric de Peyrac, abbé de Moissac de 1377 à Cette chronique a été éditée et traduite par mes soins: Aymeric de Peyrac, abbé de Moissac de 1377 à Chronique des Abbés de Moissac, éditée, traduite et annotée par REGIS DE LA HAYE (Maastricht - Moissac ). Doat Paris, BN, collection Doat: copies de documents réunies entre 1663 et 1670 en 258 volumes par Jean de Doat (voir l Introduction à cet ouvrage). Europäische Stammtafeln DETLEV SCHWENNICK (éd.), Europäische Stammtafeln. Stammtafeln zur Geschichte der Europäischen Staaten, t. I -... (Marburg ). G Archives Départementales de Tarn-&-Garonne, série G; inventaire: GEORGES BOURBON, CHARLES DUMAS DE RAULY, Inventaire-sommaire des archives départementales antérieures à Tarn-et-Garonne. Gayne Archives religieuses. Séries G et H (Montauban 1894). PIERRE GAYNE, Dictionnaire des paroisses du diocèse de Montauban (Montauban 1978). Lagrèze-Fossat A. LAGREZE-FOSSAT, Etudes historiques sur Moissac, t. 1 (Paris 1870), t. 2 (Paris 1872), t. 3 (Paris 1874), t. 4 (Montauban 1940). Reprint des trois premiers tomes, Treignac Moulencq Müssigbrod Rupin FRANÇOIS MOULENCQ, Documents historiques sur le Tarn-et-Garonne. Diocèse, abbayes, chapitres, commanderies, églises, seigneuries, 4 tomes (Montauban ; réédités sous le titre Histoire du Tarn-et-Garonne, Paris 1991). AXEL MÜSSIGBROD, Die Abtei Moissac Zu einem Zentrum Cluniacensischen Mönchtums in Südwestfrankreich (Münster 1988 = Münstersche Mittelalter-Schriften, Band 58) ERNEST RUPIN, L abbaye et les cloîtres de Moissac (Paris 1897 = reprint Treignac 1981) 9
10 Textes 10
11 ABBATIAT DE LEUTADE (fin du VII e siècle) , mai Donation par Nizezius et son épouse Irmitrude de plusieurs villas. (faux) Copie du X e siècle: ADTG, G 570 (Andurandy 5962).* Notice : Dufour 1972, p. 69. C. Copie de la fin du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 153rb-vb. D. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin.. contenans seize feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 5r-8v. E. Analyses du XVIII e siècle: Andurandy 609 et Editions: a. Mabillon, Annales, t. 1, p b. HGL,... c. Migne, PL 88, col , acte n XXI. d. Galabert, Paléographie e. C. Daux, Eclaircissements sur la charte de Nizezius (680), in: Revue d Histoire de l Eglise de France 2 (1911), p , f. Xavier Ravier, Remarques sur la charte de Nizezius, in: Nouvelle Revue d Onomastique, n (1999), p g. Boudartchouk (Jean-Luc) et alii, «La Charte de Nizezius : encore un faux de l abbaye clunisienne de Moissac?», Annales du Midi, 2007, p Traduction: Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 153rb-vb. Bibliographie: Devals aîné, Etudes sur la topographie d une partie de l arrondissement de Castelsarrasin pendant la période mérovingienne, in: Collection des Mémoires lus à la Sorbonne en 1867 (section Histoire) ; C. Daux, Eclaircissements sur la charte de Nizezius (680), in: Revue d Histoire de l Eglise de France 2 (1911), p , ; Charles Higounet, L occupation du sol entre Tarn et Garonne au Moyen Age, in: Annales du Midi 65 (1953), p ; Maurice Broëns, L Onomastique domaniale entre Plateau Central et Garonne au VII e siècle, d après les textes, in: Revue Internationale d Onomastique 8 (1956), p , ; 9 (1957), p ; Florent Hautefeuille, Structures de l habitat rural et territoires paroissiaux en Bas-Quercy et Haut-Toulousain du VII ème au XIV ème siècle (Université de Toulouse II Le Mirail, 1998) ; Xavier Ravier, Remarques sur la charte de Nizezius, in: Nouvelle Revue d Onomastique, n (1999), p [ce dernier article reprend l ensemble de la discussion sur ce texte] ; Boudartchouk (Jean-Luc) et alii, «La Charte de Nizezius : encore un faux de l abbaye clunisienne de Moissac?», Annales du Midi, 2007, p [prouve définitivement qu il s agit d un faux]. 11
12 Mention dorsale ancienne: Karta de afiniano et sallis Venerabilem in Christo patrem et domno viro apostolico Leutadem abbatem, vel omnem congregacionem monasterii Musciascense, infra pago Cadurcino, in onore Sancto Petro constructum esse videtur, ego enim Nizezius et uxor mea Irmitrudis, dum reatum conssciencie nostre agnovimus, opportet nobis ut dum Deus in nostra volumptate posuit, secundum euvangelicam leccionem veram, dispensatorem exinde pro Dei introitum facerem, et ut ad nos fiet Dominus sicud in suo dignatus est Euvangelio dicere: Vade, vende omnia que abes, et da pauperibus, et veni, sequere me, et abebis tesaurum in cęlo. 1 Et ideo nos hanc ad veram vocem videmus vobis repredictis servi Dei vel ad omnem congregacionem qui infra ipso monasterio superius nominato constructum esse videtur. Dabo ego in pago Tolosano villas nuncupantes: Calme, Abilide, Rarolingus, Vivaderemus, Sambiliano, 2 cum omni integritate sua per terminos, ac doa a nobis designata. Et in alio loco, infra ipso pago, alias villas nostras: Amfiniano, curtes nostras indominicatas cum ecclesiis aud solariis, et viverio, et fructuario, piscatoriis, molendinis, simul cum apendiciis suis, Besingus, Scoternam villa, Etorfollingus villa, Sevetgamcollas vilare cum ecclesia sancti Medardi, qui est infra ipso terminio, cum omni integritate et soliditate, cum servis et colonis et merita libertorum, una per terminos et loca a nobis designata, id est: de fluvio Garonna per mamare gurgite, inde per media villa Sallis, una cum ecclesia sancti Saturnini, quem data nostra precia, de Guirardo condam visi fuimus comparasse, inde per fanum quondam Peirucia, per fontem Niconastius, qui est in media Agra atque inde pervenit usque Novaliense seu in Montem Berterii quondam usque in Stirpiniago et vallum Euvaldi usque in media Saldruna, inde per Inligone usque in supradicto fluvio Garonna. Et in alio loco, infra ipso pago Tolosano, alias villas nostras his nominibus nuncupatas: Lampadiago cum ecclesia sancti Martini, Vulpiliago, Speutingus, Prarreta, Mutaciones, ecclesia cum vilare sancta Gemma, Villa Farpanas cum ecclesia sancti Germani, villa Gainago, villa Novolio cum ecclesia sancti Medardi. As villas superius nominatas cum ecclesiis et omnibus vilaribus et aiacenciis earum per teminos a nobis designatos, qui sunt per medium Garonna, deinde usque in media Agra, deinde usque in Arona, inde per palude Novaliense usque in suprascripta Garonna. Et in alio loco, in pago Agenense, villa nostra Virvicarias cum omni intecritate, una per terminos qui sunt per Illo Porto et terminum Vasalonis; de alio vero latus termine Bordense villa, deinde per rivum Oppinione usque in media Garonna. Et in pago Elesano, alias villas nostras: Ginningus, Saviniago, cum omni integritate, sicut a nobis per terminos antiquos possidere videtur. Relinquimus quoque propriis eredibus nostris, in falcidio, alias villas nostras, in pago Tolosano: Modorciago, Altomonte, Basile; et in pago Agenense: Pompeiago; et in pago Elesano: Malaronta. As quoque villas superius nominatas, excepto illas que in falcidio 3 dimitimus, alias vero omnes que hec inseruimus, cum omni integritate et soliditate, curtis, ecclesiis, domibus, edificiis, mancipiis, colonis ibidem commanentibus, et merita libertorum et colonorum utriusque sexus, cum terris cultis et incultis, vineis, pratis, silvis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, cum omne jure et ajacenciis earum, quesitum et inquisitum, per hanc epistolam vendicionis et vobis trado, transfero atque transfundo ad possidendum, et accepimus a vobis precio in quo nobis bene complacuit, ho est solidos auri purissimi septingentos et pallios IIII or valentes solidos CC, es vero precia a vobis suscepta, anime nostre remedio, in alimonia pauperum ibidem Deo serviencium expensavimus. Omnia vero hec superius nominata in manus vestras tradimus et succesorum vestrorum, ut possideatis, et quicquid exinde facere volueristis liberum omnibus perfruatis arbitrium, stipulacione subnixa. Facta carta vendicionis ista in mense Madio, anno septimo regni domni nostri Theoderici regis. 4 Signum Mizezius, peccator, et Hermitrusdes hanc epistolam vendicionis recognovimus et subsignavimus. 1 Matthieu 19,21. 2 Pour les localisations des toponymes de cet acte, nous renvoyons à l article de Xavier Ravier, cité dans la Bibliographie. 3 Falcidie: disposition du droit romain, visant, en cas de donations à des tiers, à réserver une partie de l héritage aux héritiers. 4 Thierry III ( /691), roi de Neustrie et de Bourgogne de 673/675 à 690/
13 Sig+ Gundoberto. Sig+ Sicardo. Sig+ Aldeberto. Sig+ Almare. Sig+ Sicardus Rubes. Sig+ Autrico. Sig+ Dacoleno. Sig+ Bermaro. Sig+ Frotico. Sig+ Guntario. Sig+ Bertaldo. Sig+ Beboni. Actum Musciaco monasterio puplice, die et anno quo sunt. C. Cloroinus exius supeniri meo scripsisse, subsignasse. 13
14 ABBATIAT D ERMENIN (fin du VIII e -début du IX e siècle) 2. [815/816] Donation par Agarn, évêque de Cahors, des églises de Saint-Pierre de Bioule, de Saint-Martin de Meauzac, et de Saint-Rustice. (faux) Il s agit probablement de l acte separé en un parchemin, vu par Doat en Copie incomplète dans un fragment de cartulaire, composé de 4 feuilles de parchemin, totalisant 16 pages, h. 285 mm, l. 210 mm, du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p C. Copie du XVII e siècle d après un reste de cartulaire contenant vingt huit feuiles (perdu) du début du XII e siècle: Paris, BN, collection Doat, vol. 128, f. 1r-4r. D. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p E. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 1656 (= B). F. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, figurant dans un fragment de cartulaire (perdu): Andurandy 603, n 41. Editions: a. Joannes Mabillon, Annales ordinis S. Benedicti, occidentalium monachorum patriarchæ, t. 2 (Paris 1704), p. 267 ( ex Moisiacensi chartario = D). b. Dom Cl. Devic, dom J. Vaissète, Histoire Générale du Languedoc, avec des notes et les pièces justificatives, t. 2 (Toulouse, Privat, 1875), Preuves, acte n 7, col (d après a). c. Gallia Christiana, t. I, Instrumenta, acte XVI, p. 36 ( ex chartar. Moïsiac. et schedis Colbertinis [= Doat]). Bibliographie et traduction: Régis de la Haye, Moines de Moissac et faussaires (III), in: BSATG 123 (1998), p Régis de la Haye, Saint-Rustice reconsidéré (à paraître). C (première partie du texte) et B (seconde partie du texte). Cum omnibus hominibus in commune benefacere jubemur, a) nullomodo gratiam Summi Regis et Æterni Remuneratoris Dei b) accipere diffidimus; si c) his quoque, quibus cura regendi nobis d) commissa est, impensius aliquid beneficii impartire e) studemus. Idcirco ego Awarnus, episcopus humillimus, cunctis successoribus meis per tempora futuris notum fieri volo, quod f) post aliquanta, quæ successione parentum meorum seu regali munificentia mei juris extiterant, g) prædia matri ecclesiæ Caturcenæ, cui Deo auctore præsideo, collata, Moisiaci quoque loco, in diocesi ejusdem ecclesiæ, supra flumen Tarni h) in honore sanctorum apostolorum Petri et Pauli monasterio constructo, aliquantulum contulerim. Dono quippe jure perpetuæ cessionis Omnipotenti Deo et ejus i) apostolis in eodem loco jamdicto j) Moisiaco, ubi vir venerabilis Hermenninus abbas cum maxima congregatione monachorum Deo militare videtur, prædium meum in pago Caturcino situm, ecclesiam scilicet in honore sancti Petri 14
15 fundatam, cum adjecenti k) villa, juxta alveum Avarionis, loco cui vocabulum est Biolis; alteram l) quoque (B) ecclesiam in pago Tholosano, super ripam fluminis Tarni, in honore sancti Martini fundatam, cum ipsa curte vulgo Melzag m) nominata. n) Insuper et alio loco in ipso pago Tolosano, aliud predium meum, quod de fisco regali competenti servitio adquisivi, ubi sanctus Rusticus martyr et episcopus, antecessor utique meus, corpore quiescit, cum capella sancti Petri sibi conjuncta, similiter cedo et trado eidem Domino Deo et sanctis apostolis ejus in præfato monasterio Moysiaco, tenendum et possidendum a fratribus presentibus o) et futuris, ibidem pro stabilitate p) tocius christianitatis Deo servientibus. Et in villis sive villaribus prenominatis, quantum ego visus sum abere et tenere, vel quislibet q) homo per me, ecclesias et quicquid ad ecclesiasticum jus attinet, terras, vineas, mansos, liberos, servos et ancillas, aquas aquarumque r) decursus, cultum et incultum, tam ad exitus quam ad ingressus, totum ab integro trado tenendum, habendum et possidendum in supradicto s) monasterio Moysiaco, pro salute anime mee et parentum meorum seu tocius plebis mihi a Deo t) commisse. Do siquidem potestate, domni mei Ludovici serenissimi regis evectus protectione hac u) suffultus pontificali auctoritate et totius cleri ecclesie Katurcensis corroboratione, cunctis fidelibus christianis in nostra diocesi commorantibus, ut quicumque pro salute anime sue de prediis aut substantiis suis Deo in eodem monasterio aliquid offerre voluerit, liberam habeat facultatem. Oblationes vero v) cujuscumque rei sint w) in terrenis x) sive mobilibus rebus, vel in sacris tesauris ibidem Deo oblatis, intacti et inviolati in y) perpetuo permaneant, z) ordinamus atque constituimus perpetua sanctione. Si quis autem ausu aa) temerario extiterit, qui injuste contra hanc nostram cossessionem bb) seu oblationem insurgere voluerit, eterna cc) dampnatione se noverit puniendum. Ut vero hec nostra in eternum firma stabilisque permaneat donatio, propriis [grattage] nominis dd) astipulatione censuimus consignatam reddere, auctoritate quoque jam dicti ee) domni Ludovici regis firmare, ne presentes aut futuri ulla valeant occasione ff) calumpniare. S. Aguarni, Katurcensis episcopi. S. Asterii, archidiaconi. S. Ingelberti, decani. S. Hectoris. S. Uciandi. gg) S. Egelrandi. hh) Facta carta anno Incarnationis Domini dc.lxx iii, ii) eundem principis domni Ludovici anno secundo regni Francorum. Feliciter. Amen. jj) Adeodatus derogatus kk) scripsit. a. jubemur] jubeamur D b. Dei] Domini D c. si] sed D d. nobis] omm. D e. impartire] impertire D f. quod] om. D g. extiterant] esse videntur D h. supra flumen Tarni] super fluvium Tarnis D i. ejus] ejusdem D j. jamdicto] in dicto D k. adjecenti] adjacenti D l. alteram] aliam D m. Melzag] Melsag C Mulzacq D n. nominata] nuncupata D o. presentibus] præsentibus ibidem D p. ibidem pro stabilitate] per habilitatem D q. vel quislibet] velut quilibet D r. aquarumque] aquarumve D s. in supradicto] Insuper dicto D, qui relie cette ligne à l alinéa suivant. t. Deo] Domino D u. hac] lisez: ac v. Oblationes vero] oblatione sua, C w. sint] sint, sive D x. terrenis] terris D y. intacti et inviolati in] intactæ en inviolatæ ibi D z. permaneant] remaneant D aa. ausu] usu D bb. cossessionem] cessionem C, D cc. eterna] ab æterna C dd. propriis [grattage] nominis] proprii nominis C proprii signi D ee. dicti] dicta D ff. occasione] eam add. D gg. Uciandi] Vejandi D hh. Egelrandi] Elgelrandi D ii. Facta carta anno Incarnationis Domini dc.lxx iii ] Facta carta anno Incarnationis Domini sexcentesimo septuagesimo tertio C Facta carta donationis anno Incarnationis Domini DCLXXIII D jj. eundem principis domni Ludovici anno secundo regni Francorum. Feliciter. Amen.] ejusdem principis domini Ludovici anno secundo. C ejusdem principis domni Hludovici anno II regni Francorum. I. D. N. F. A. D kk. derogatus] rogatus D 15
16 ABBATIAT DE RANGARIC (début du IX e siècle) , 26 juin Privilège, accordé par Pépin I er, à la demande de l abbé Rangaric, confirmant au monastère de Moissac et à son prieuré de Marcilhac, l immunité octroyée par Louis le Pieux. TEXTE ORIGINAL: (texte interpolé) Copie partielle du XVII e siècle par Dom Estiennot, publiée par Dom Bouquet, Recueil des historiens des Gaules et de la France, t. VI, nouvelle édition (Paris 1870), p Editions: a. Dom Bouquet, Recueil des historiens des Gaules et de la France, t. VI, nouvelle édition (Paris 1870), p. 663, n. 1 (d après Estiennot). b. L. Levillain, Sur deux documents carolingiens de l abbaye de Moissac, in: Le Moyen Age 27 (1914), p. 17. c. Léon Levillain, Recueil des actes de Pépin I er et de Pépin II, rois d Aquitaine ( ) (Paris 1926 = Chartes et Diplômes relatifs à l histoire de France), n I, p TEXTE INTERPOLÉ: C. Pseudo-original perdu. D. Copie de la fin du XIV e siècle, dans la Chronique d Aymeric de Peyrac: Paris, BN, ms.lat A, f. 135r-136r. Editions: d. Dom Bouquet, Recueil des historiens des Gaules et de la France, t. VIII, nouvelle édition (Paris 1871), p , n. III. e. L. Levillain, Sur deux documents carolingiens de l abbaye de Moissac, in: Le Moyen Age 27 (1914), p f. Léon Levillain, Recueil des actes de Pépin I er et de Pépin II, rois d Aquitaine ( ) (Paris 1926 = Chartes et Diplômes relatifs à l histoire de France), n XLVIII, p Traduction: Chronique d Aymeric de Peyrac, Annexe 4. Bibliographie, édition et traduction: Régis de la Haye, Moines de Moissac et faussaires (IV), in: BSATG 124 (1999), p (Texte original en pleine page et dans la colonne de gauche; texte interpolé dans la colonne de droite). 16
17 Pipinus, gratia Dei Aquitanorum 1 rex. Si erga loca sanctorum, etc. Noverint igitur omnes Christi fideles quod vir venerabilis Rangarius abbas C. Si erga loca divinis cultibus emancipata propter amorem Dei ejusque dominio et ejusdem locis famulancium benefficia opportuna largimur, largiturum nobis asseruit Domini premia eterne remuneracionis et non diffidimus. Ideo <noverit> omnium nostrorum fidelium tam presencium quam futurorum industria, quia vir venerabilis Raugaricus abbas ex monasterio quod dicitur Moissiacum, in pago Caturcino super fluvium qui dicitur Tarnus, quod olim sanctus Amandus abbas in honore sancti Petri apostolorum principis construxit, adiens præsentiam nostram, obtulit obtutibus nostris immunitatem domni et genitoris nostri Hludovici serenissimi augusti, obtutibus nostris auctoritatem immunitatis domini et genitoris nostri Ludovici serenissimi augusti optulit, in qua erat insertum quod non solum idem genitor noster, verum etiam prædecessores reges prædictum monasterium, ob amorem Dei tranquillitatemque fratrum ibidem existentium, semper sub plenissima tuitione et immunitatis defensione ac honore habuissent. Ob cujus rei firmitatem postulavit a nos præfatus abbas ut prædictum monasterium sub nostra quoque defensione et mundeburdo poneremus. Decernimus ut nullus in præfatum locum exigere præsumat freda, etc., Sed pro rei firmitate postulavit a nobis prefatus abbas ut paternum seu predecessorum nostrorum regum semper habendum hujus se rei immunitatis preceptum ob amorem Dei et reverenciam ipsius a) circa ipsum monasterium fieri sentereus. b) Cujus peticioni assensum prebuimus et hoc nostre auctoritatis preceptum erga ipsum monasterium, una cum cellula sibi subjecta, quæ est sita in loco nuncupato Marsiliaco, super fluvio Celeris, atque fundata in pago Caturcino et dicata in honore Apostolorum ejusdem Principis, etc. immunitatis atque tuicionis gratia, que c) Dei cultus amore, pietatis nostro remedio fieri decernimus. Propter quod precipimus atque mandamus, quod nullus judex publicus vel quilibet ex judiciaria potestate <in ecclesias> d) sive villas sive loca vel agros vel domos sive reliquas possessiones memorati monasterii, quas illo e) tempore juste et racionabiliter posside[ban]t [monachi in eodem pago Caturcinio sive Tholosano sive in aliquibus partibus vel quibuslibet ubicumque ipsi monachi aliquid possidere videntur, sive ecclesias sive mansiones memorati monasterii,] f) vel que deinceps in jure 1 Pépin I er, roi d Aquitaine de 814 à 838, deuxième fils de Louis le Débonnaire. 17
18 ipsius g) dum placuerit pietati augere, ad causas audiendas vel fieuda h) vel tributoria aut manciones vel paratas faciendas aut fidejussiones expetendas, communes vel proprias personas, i) ingenuos quoque et conservos qui per ipsam causam et sperare videntur distingendo, k) nec ullas redibiciones aut illicitas occasiones requirendas, nostris et futuris temporibus, ingredi audeat. Sed liceat memorato abbati suisque successoribus vel omni congregacioni ibidem degenti res predicti monasterii sub immunitatis nostre defencionis quieto ordine possidere, ac predictam sellulam Marcilliaco nominatim, cum omnibus appendiciis suis, acquisitis vel acquirendis, in eternum habere et tenere. Et quicquid exinde fiscus poterat sperare, gracie nostre precepcione monasterio prefato concedimus in helemosinas pauperum et stipendia monachorum ibidem Deo famulancium et perpetua conservacione divina orare delectent pro nostra prosperitate atque totius regni nostri stabilitate. [Episcopis vero Caturcensis ecclesie, ut nullam dominacionem aut potestatem super ipsos, super eorum res assumant aut mancionaticos exigant, omnino prohibemus, salva auctoritate canonica.] l) Quando vero predictus abbas aut successores ejus de hac luce migraverint, quamdiu ipsi monachi inter se tales invenire poterint, qui ipsam congregacionem secundum regulam sancti Benedicti regere valeant, per hanc auctoritatem et consensum nostrum, habeant deinceps licenciam super se eligendi abbates. Hanc itaque auctoritatem, ut pleniorem in Dei nomine vigorem et a fidelibus sancte Dei ecclesie et a nostris diligencius conservetur, anulli nostri impressione subter misius m) sigillari. Datum VI kalendas Julii, anno V post decessum domni Karoli et serenissimi augusti, et III anno regni nostri, domni Ludovici serenissimi augusti et eciam regni nostri, 1 in Castillione castro, quod est super fluvium Dordoniæ. 2 In Dei nomine feliciter. Amen. Feliciter. 1 C est impossible. Il y a au moins un an de décalage entre le règne de Louis le Pieux et de Pépin. 2 Castillon, aujourd hui Castillon-la-Bataille (Gironde, arr. Libourne, ch.l.c.), sur la Dordogne. 18
19 a. ipsius] le formulaire ajoute: loci b. sentereus] lisez: censeremus c. que] lisez: pro d. in ecclesias] ajoutés en fonction du formulaire. e. illo] vu le formulaire, il faut lire: moderno f. entre crochets et en italiques: interpolation. g. ipsius] certains formulaires ajoutent: sancti loci h. fieuda] lisez: freda i. communes vel proprias personas] il s agit probablement d une contamination du texte. Le formulaire dit: aut homines ipsius monasterii, tam k. per ipsam causam et sperare videntur distingendo] il faut probablement corriger d après le formulaire: super terram ipsius resedere videntur, distringendos l. interpolation m. misius] corrigez: jussimus 19
20 ABBATIAT DE WITARD (première moitié du IX e siècle) , mai Donation par Léger et Adalberge, sa femme, de l alleu de Linars, et des églises de Saint-Hilaire, de Sainte-Anastasie et de Saint-Sernin de Valuéjols, en Auvergne. Copie ancienne: ADTG, G 570 (Andurandy 7278?) C. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 129, f. 21r-23r. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Bibliographie et édition: Galabert, Sur la date de quelques actes relatifs à l abbaye de Moissac et notamment à ses possessions dans l Auvergne, in: Annales du Midi 25 (***), p Gloriosissimum et post Dominum fortissimum patronum sanctum Petrum principem Apostolorum, cui traditæ sunt claves regni coelorum esse credimus, in ejus 1 honore et nomine mater ecclesia Moisiacensis monasterii in pago Katercino supra alveum Tarnis sita esse dignoscitur, ubi <vir> vitæ venerabilis Witardus abbas supra gregem monachorum rector esse videtur, in quo loco in Dei nomine ego Leotgarius et uxor mea Adalberga cedimus beato Petro apostolo ad supradicti monasterii luminaria concinnanda, alodem nostrum, qui est in pago Arvernico, in villa cujus vocabulum est Linars, omnes mansos nostros, cum dominicaturis, cum omnibus adjacentiis eorum quantumcumque in præfata villa Linars visi sumus habere vel possidere, et quantum ad ipsos mansos pertinere videtur, totum nos et ab integro cedimus beato apostolo Petro et habitatoribus ejus in supradicto monasterio Moysiaci. Donamus etiam in aliis locis, in ipso pago Arvernico, quasdam ecclesias nostri iuris ad præfati monasterii et ejus habitatorum victum, scilicet ecclesiam sancti Hilarii super flumen Elenionis 2 et Elenchæ 3 sitam, aliam quoque ecclesiam sanctæ Eustaziæ in ipso confinio, 4 sed etiam in alio loco ecclesiam sancti Saturnini in villa quæ dicitur a Voleuil, 5 istas ecclesias cum decimis, et primitiis, et cimiteriis suis, et quidquid ad ipsas in aliquo loco pertinere videtur, ita concedimus et donamus beato Petro in loco Moysiaco et habitatoribus ejus, ad victum eorum, sicut supradictum est, ut habeant et possideant imperpetuum, et ipsi monachi habitationem suam in quali loco melius elegerint ad serviendum Deo ibi construant, et quidquid ex nostris vel aliis bonis hominibus per Dei adjutorium acquirere potuerint in curtis, casis, in ortis, in pascuis, terris, vineis, pratis, garricis, aquis, molendinis, cultis et integris, totum et ab integro, liberam habeant potestatem tenendi et possidendi. Si quis vero parentum nostrorum, vel aliqua potestas, vel qualiscumque homo istam cartam eleemosinariam violare vel irrumpere voluerit, inprimis iram Dei Omnipotentis incurrat, et a liminibus sanctæ Dei ecclesiæ extraneus fiat, et cum Datan et Abiran vivus absorbeatur in infernum, 6 et insuper componat fratribus prædicti monasterii Moysiacensis super altare sancti Petri auri libras tres argenti libras sex, stipulatione subnixa. 1 Lisez: cuius. 2 L Alagnon, affluent de l Allier. 3 L Allanche, affluent de l Alagnon. 4 Sainte-Anastasie (Cantal, arr. Saint-Flour, canton Allanche). 5 Valuéjols (Cantal, arr. Saint-Flour, canton Saint-Flour-sud). 6 Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres
21 Facta cessio ista mense Majo, anno vicesimo quarto domini Ludovici serenissimi regis Francorum, 1 et a) Leotgarii, et uxoris ejus Adalberga qui donationem istam firmaverunt et scribere rogando jusserunt. Frodgarius amicus et consanguineus eorum firmavit. et b) Ragambaldi. et c) Simproniani. Signum + Stabilis. Signum + Ingelberti. Signum + Hildefredi. Signum + Bertrandi. Signum + Jordani archipresbiteri. Signum Viviani presbiteri. Signum Viviani presbiteri. Eracleus presbiter scripsit. a. et] lisez signum b. et] lisez signum c. et] lisez signum 1 Louis le Pieux, roi d Aquitaine depuis Pâques 781, empereur depuis le 28 janvier
22 5. 847, mars Donation par Austorgue de la fortification de Cordes et de terres sises en Villelongue, à Saint- Porquier et à Couture. Copie ancienne: ADTG, G 570 (Andurandy 5970).* Notice: Dufour 1972, p. 97. C. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 109rb. D. Copies du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p. 547 et 779. E. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire du début du XII e siècle (perdu): Andurandy 603, n 19. F. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Editions: a. Devals aîné, Etudes sur la topographie d une partie de l arrondissement de Castel-Sarrasin pendant la période mérovingienne, p. 21. b. HGL, t. 2, p c. Levillain, p Bibliographie, édition et traduction: Régis de la Haye, Cordes-Tolosannes est-il l ancien Cerrucium?, in: BSATG 119 (1994), p < >: lacunes, complétées d après Levillain. Mention dosale ancienne: Karta de cerrucu castello + Cum cursus humane vite proclivis trahatur ad mortem, et incertum unicuique homini sit quando ex hoc transeat seculo, quapropter, dum in suo quisque consistit arbitrio, debet sollicite querere quid ei post mortem proficiat ad salutem. Idcirco ego in Dei nomine Austoricus, Christique Redemptoris nostri amore, et ut mihi idem pius Redemtor me a meis absolvat vinculis delictorum, cedo viro venerabili Uuittardo abbati et monachis ibidem ab eo congregatis, presentibus scilicet et futuris, sub norma vel ordine regularis vite degentibus beati Benedicti, castrum quod Cerrucium dicitur, 1 situm in pago Tolosano, super fluvium Garonna, in vicaria Garonensem 2 quæ in subdivali ejus plaga australi ubi ipsud monasterium situm est, cui vocabulum inponimus Bone Vallis, in honore Dei ejus<que sanct>issimi apostoli Petri et sancti Aviti, ubi ipse cum suis Deo famulari videtur, et ut pro meis delictis apud Deum intercessores exhistant. Idcirco ego ipsum castellum, quod mih<i ex munificent>ia domni et senioris mei serenissimi Pipini regis per cartulam obvenit, de meo jure et potestate trado in jure et potestate illorum, presencium scilicet et futurorum, una c<um d>om<ibus> et edificiis, terris cultis et incultis, vineis, pomiferis, silvis, pratis, pascuis, molendinis, piscatoriis, ovicinis, exio et regressio, cum omni jure et adjacentias ad ipsum castrum pertinentibus, sicut a nobis presenti tempore possidetur. Et nos eis designatum habemus contra orientem et meridiem per Garonnam et illam guttam quæ decurrit per termino<...>, 3 et signa a nobis facta usque in supradicto fluvio, in Garonnam. Quantum infra istos fines conclusum est, totum et ab integrum dono. 1 Il doit s agir de Cordes-Tolosannes. Voir: Régis de la Haye, Cordes-Tolosannes est-il l ancien Cerrucium?, in: BSATG 119 (1994), p La viguerie de Garnès s étendait sur les coteaux à l ouest de la Garonne. 3 Il s agit du petit ruisseau passant à l ouest de Cordes, appelé localement Le Tailleur. 22
23 Cedo et in Villalonga, 1 in villa sancti Porcarii 2 et villa Gottorum, 3 terras et vineas quascumque Atilius Rodaldi habebat in easdem villas. Quando de hac vita migravit, perpetualiter volumus esse concessum, ita ut de ab odierno die ipsi et successores eor<um quicquid> exinde pro oportunitate sua facere voluerint, liberum in omnibus perfruantur arbitrium. Et, quod futurum esse non credo, si ego ipse, instigante Diabolo, contra hanc <..> donatione a me facta venire temtavero, aut ullus de heredibus aut pro heredibus meis, vel quislibet persona, ullo umquam te<mp>ore eam inrumpere voluerit, <iram Dei> Omnipotentis incurr<a>t et a liminibus sanctæ ejus ecclesię exors maneat, et cum Core, Dathan et Abiron, quos ob scelere dev<..> terra obsorbuit, 4 pars illius <sit> stagno ignis et sulfuris, et cum Balthasar qui sacratissima Dei vasa contra preceptum Domini indignis tractans manibus or<natu> sacrilego mortem repent<inam meruit> æternalem, 5 et ejus <com>pulsatio nullo umquam tempore obtineat effectum. Stipulatione subnixa. Facta cessio ista <in men>se Martio, anno Incarnationis Domini DCCC mo.xl mo.vii et r<e>gnante Lothario imperatore anno VI. Austoricus. Sig. Austo<rico> qui hanc cartulam contulitionis fieri et adfirmare rogavit. Sig. Datoni fratris <...> Sig. Olibani. Sig. Bertarii. Signum Atilio A<fer>. Sig. Teadgarii. Sig+ Doctriramni. Sig. Garinnomancii. Sig. Siguualdi. Sig. Costani qui Uciande vocatur. Sig. Dodoagnaldi. Sig. Dadulino. Sig. Bosone. Sig+ Wandarii. Sig+ Dedoni. Sig+ Salomon. Sig+ Uciandi. Sig+ Agusto. Sig+ Sig+ Ebeloni. Sig+ <...> Sig+ Dodo rogitus. Sig+ Rigoni presbitero. Sepparinus presbiter pressens fuit. 1 L archidiaconé de Villelongue s étendait entre Tarn, Garonne, Tescou et Tescounet: François Moulencq, Firmin Galabert, Documents historiques sur le Tarn-et-Garonne, t. 1 (Montauban 1879 = reprint Paris 1991), p. XLIV. 2 Saint-Porquier (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 3 Il ne peut s agir de Goudourville, qui ne se trouve pas en Villelongue. Il s agirait plutôt, vu le contexte géographique, de Godor(e) ou Couture, sur la commune d Escatalens, qui fait encore l objet d une donation à Moissac vers Voir: Nombres Voir: Daniel 5. 23
24 ABBATIAT D ARQUINAR (début du X e siècle) 6. [910], 3 septembre Acte de fondation par Guillaume, duc d Aquitaine, de l abbaye de Cluny. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 156vb. Edition: Bibliotheca Cluniacensis, col. 1-4; Bernard-Bruel, t. 1, n. 112, p Note: selon la mention d Aymeric de Peyrac (B), l abbaye de Moissac possédait ce texte dans ses cartulaires. C est la raison pour laquelle nous le retenons ici. Arquinarius. cujus tempore, IX c.xx, Guillermus, dux Acquitanie, construxit Cluniacum et ibidem posuit abbatem Bernonem, secundum cartularios monasterii nostri. a. Cunctis sane considerantibus liquet quod ita Dei dispensacio quibusque ditibus consulit, ut ex rebus quæ transitorie possidentur, si eis bene utuntur, semper mansura valeant præmia promereri; quod videlicet divinus sermo possibile ostendens, atque ad hoc omnino suadens, dicit Divicię viri redemptio animę ejus. 1 Quod ego Guillelmus, dono Dei comes et dux, sollicite perpendens ac proprie saluti, dum licitum est, providere cupiens, ratum, immo pernecessarium duxi, ut ex rebis quæ michi temporaliter conlata sunt, ad emolumentum animę aliquantulum inperciar. Quippe qui adeo in his videor excrevisse, ne fortassis totum ad curam corporis in suppremo redarguar expendisse, quin pocius, cum subprema sors cuncta rapuerit, quiddam michi gaudeam reservasse. Quæ scilicet causa nulla specia vel modo congruentius posse fieri videtur, nisi ut juxta Christi preceptum Amicos michi faciam pauperes ejus, 2 utque hujusmodi actio non ad tempus, set continue peragatur, monastica professione congregatos ex propriis sumptibus sustentem. Ea si quidem fide, ea spe, ut quamvis ipse cuncta contempnere nequeam, tamen, dum mundi contemptores, quos justos credo, susceperim, justorum mercedem accipiam. 3 Igitur omnibus in unitate fidei viventibus Christique misericordiam prestolantibus, qui sibi successuri sunt et usque ad seculi consummationem victuri, notum sit quod, ob amorem Dei et Salvatoris nostri Jhesu Christi, res juris mei sanctis apostolis Petro videlicet et Paulo de propria trado dominatione, Clugniacum scilicet villam, cum cortile et manso indominicato, et capella quæ est in honore sancte Dei Genetricis Mariæ et sancti Petri, apostolorum principis, cum omnibus rebus ad ipsam pertinentibus, villis siquidem, capellis, mancipiis utriusque sexus, vineis, campis, pratis, silvis, aquis earumque decursibus, farinariis, exitibus et regressibus, cultum et incultum, cum omni integritate. Quæ res site sunt in comitatu Matisconense, vel circa, suis unaquęque terminis conclusæ. Dono autem hæc omnia jam dictis apostolis ego Wuillelmus et uxor mea Ingelberga, primum pro amore Dei, inde pro anima senioris mei Odonis regis, progenitoris ac genitricis mee, pro me et uxore mea, salute scilicet animarum nostrarum et corporum, pro Avanæ nichilominus, que michi easdem res 1 Proverbes 13,8. 2 Luc 16,9. 3 Matthieu 10,41. 24
25 testamentario jure concessit, pro animabus quoque fratrum ac sororum nostrorum nepotumque, ac omnium utriusque sexus propincorum, pro fidelibus nostris, qui nostro servitio adherent, pro statu etiam ac integritate catholicæ religionis. Postremo sicut omnes christiani unius compagę caritatis ac fidei tenemur, ita pro cunctis, preteritorum scilicet, presencium sive futurorum temporum orthodoxis hęc donatio fiat. Eo siquidem dono tenore, ut in Clugniaco in honore sanctorum apostolorum Petri et Pauli monasterium regulare construatur, ibique monachi juxta regulam beati Benedicti viventes congregentur, qui ipsas res perhennis temporibus possideant, teneant, habeant [atque] ordinent; ita duntaxat ut ibi venerabile oracionis domicilium votis ac subplicationibus fideliter frequentetur, conversatioque celestis omni desiderio et ardore intimo perquiratur et expetatur, sedule quoque oraciones, postulationes atque obsecrationes Domino dirigantur, tam pro me quam pro omnibus, sicut eorum memoria superius digesta est. Sintque ipsi monachi cum omnibus prescriptis rebus sub potestate et dominatione Bernonis abbatis, qui, quandiu vixerit, secundum suum scire et posse eis regulariter presideat. Post discessum vero ejus, habeant idem monachi potestatem et licentiam quemcumque sui ordinis, secundum placitum Dei adque regulam sancti Benedicti promulgatam, eligere maluerint abbatem adque rectorem, ita ut nec nostra nec alicujus potestatis contradictione contra religiosam duntaxat electionem inpediantur. Per quinquennium autem Rome ad limina apostolorum ad luminaria ipsorum concinnanda, X solidos prefati monachi persolvant; habeantque tuitionem ipsorum apostolorum atque Romani pontificis defensionem; et ipsi monachi corde et animo pleno prelibatum locum pro posse et nosse suo edificent. Volumus etiam ut nostris successorumque nostrorum temporibus, prout oportunitas adque possibilitas ejusdem loci sese dederit, cotidie misericordiæ opera pauperibus, indigentibus, advenis, peregrinantibus, summa intencione ibidem exibeatur. Placuit etiam huic testamento inseri ut ab hac die nec nostro, nec parentum nostrorum, nec fastibus regie magnitudinis, nec cujuslibet terrenę potestatis jugo, subiciantur idem monachi ibi congregati; neque aliquis principum secularium, non comes quisquam, nec episcopus quilibet, non pontifex supradicte sedis Romanæ, per Deum et in Deum omnibusque sanctis ejus, et tremendi judicii diem contestor, deprecor invadat res ipsorum servorum Dei, non distrahat, non minuat, non procamiet, non beneficiet alicui, non aliquem prelatum super eos contra eorum voluntatem constituat. Et ut hoc nefas omnibus temerariis ac improbis arcius inibeatur, adhuc idem inculcans subjungo. Et obsecro vos, o sancti apostoli et gloriosi principes terrę, Petre et Paule, et te, pontifex pontificum apostolice sedis, ut per auctoritatem canonicam et apostolicam, quam a Deo accepistis, alienetis a consortio sanctæ Dei ecclesię et sempiternę vitę predones et invasores atque distractatores harum rerum quas vobis hilari mente promtaque voluntate dono; sitisque tutores ad defensores jam dicti loci Clugniaci et servorum Dei ibi commanencium, harum quoque omnium facultatum propter clementiam et misericordiam piissimi Redemptoris. Si quis forte (quod absit, et quod per Dei misericordiam et patrocinia apostolorum evenire non estimo) vel ex propinquis aut extraneis, vel ex qualibet contradicione sive potestate, qualicunque calliditate, contra hoc testamentum, quod pro amore Dei Omnipotentis ac veneratione principum apostolorum Petri et Pauli fieri sanccivi, aliquam concussionem inferre temptaverit, primum quidem iram Dei Omnipotentis incurrat, auferatque Deus partem illius de terra vivencium, et deleat nomen ejus de libro vitæ, 1 fiatque pars illius com his qui dixerunt Domino Deo Recede a nobis, 2 et cum Dathan et Abiron, quos terra ore aperto deglutivit et vivos infernus absorbuit, 3 perhennem dampnacionem incurrat; sotius quoque Judæ proditoris Domini effectus, æternis cruciatibus retrusus teneatur; et ne ei in presenti seculo humanis oculis impune transire videatur, in corpore quidem proprio futurę damnacionis tormenta experiatur, sortitus duplicem direptionem cum Hæliodoro et Antiocho, quorum alter acris verberibus coercitus vix semivivus evasit; alter vero, nutu superno perculsus, putrescentibus membris et scatentibus vermibus miserrime interiit; cæterisque sacrilegis qui ærarium domus Domini temerare presumpserunt particeps existat, habeatque, nisi resipuerit, archiclavum totius monarchiæ ecclesiarum, juncto sibi sancto Paulo, obstitorem, et ameni paradisi aditus contradictorem, quos, si vellet, habere poterat pro se piissimos intercessores. Secundum mundialem vero legem, his quibus calumniam intulerit centum auri 1 D après Apocalypse 22,19 et 3,5. 2 Job 21,14. 3 D après Nombres 16,
26 libras, cogente judiciaria potestate, coactus exsolvat; et congressio appetus illius frustrata nullum omnino effectum obtineat. Sed hujus firmitas testamenti omni auctoritate suffulta semper inviolata ac inconcussa permaneat, cum stipulatione subnixa. Actum Bituricæ civitatis publice. Wilelmus ego hanc auctoritatem fieri et firmare rogavi, ac manu propria roboravi. Signum Ingelberge, uxoris ejus. Madalbertus, peccator, Biturigensis archiepiscopus. Adalardus episcopus. Atto, peccator, episcopus. S. Willelmi comitis, nepotis ejus. Sig. Armanni. Sig. Wigonis. S. Ugberti. S. Stephani. S. Heracli. S. Gotbranni. S. Gauzfredi vicecomitis. S. Teutardi. S. Isnardi. S. Ursonis Greci. S. Rataldi. S. Rainberti. S. Isingerii. S. Rotberti. S. Otberti. S. Girberti. S. Bermundi. S. Gerardi. S. Amblardi. S. Aimardi. S. Achedei. S. Widonis. S. Grimberti. S. Umberti. S. Arnaldi. S. Ainardi. S. Rotberti. S. Bodonis. S. Atsonis. S. Girbaldi. S. Ismidonis. S. Teotberti. S. item Teotberti. S. Bernardi. S. Walonis. S. Geraldi. S. Truanni. Data tercio idus sebtembris, anno undecimo regnante Karolo rege, indictione XIII. Ego Oddo, lævita, ad vicem cancellarii scripsi et subscripsi. 26
27 ABBATIAT D HUGUES I er (début du X e siècle) 7. [893/920] Vente par Gotastias, du consentement de Bozon, son mari, d une terre et d une vigne à Coventconte, dans la viguerie de Saint-Jean, au diocèse de Cahors. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire (perdu): Andurandy 603, n Gotastias du consentement de Bozon son mari vendant a L Abbé hugues La terre & vigne size dans le Dioceze de Caors au lieu dit coventconte dans la viguerie de S. t Jean (c est peut etre S. Jean de perges). Sous le Regne de Charles. 1 1 Charles III mourut en 920. On ne connaît pas d abbé Hugues au début du X e siècle. 27
28 ABBATIAT DE BERNARD ([928/929] - [936/954]) /929, juillet Donation par Remi et Gorlindis, sa femme, d une vigne au lieu appelé Valle Bertemore, en Quercy. A. Original: ADTG, G 570 (Andurandy 3337). Parchemin, h. 630/880 mm, l. 485 mm. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt-quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 11r-12r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 71. Bibliographie, édition et traduction: Régis de la Haye, Moines de Moissac et faussaires (V), in: BSATG 126 (2001), p A. Mention dorsale ancienne: VALLEBERTEMORE Gloriosissimum michi et post Dominum fortissimum patronum sanctum Petrum principem apostolorum, cui tradite sunt claves regni celorum, in cujus honorę vel pontificium fuit vir venerabilis BERNARDVS abbas, et RAIMVNDVS prepositus, cum hornamentorum ęssę dignę dicitur. Ego igitur in Dei nomine Remigius et uxor mea Gorlindis, facimus cartam ad Deum Omnipotentem et ad sanctum Petrum, pro animas nostras, et pro laabono, de terra vel vinea nostra que in pago Caturcino, in vocabolo Vallebertemore. Et ipsa terra <blanc> habet in se, de uno latus per illa strada, de alio latus per illa gutta, desubtis terra Atilione, 1 desuper per illo termino. Infra istas fines totum et ab integrum dono omnes sancto PETRO et fratribus sibi servientibus, in tali racione quamdiu Remidius vivit et uxor ejus Garlindis, teneant, possideant, cum censu ut (vel?) VI denerios et uno modio de vino, et post illorum obitum ad sanctum Petrum remaneat, et suis servientibus, ut post odiernum diem Deum propicium hoc Gloriosissimum mihi et post Dominum fortissimum patronum sanctum Petrum principem apostolorum, cui tradite sunt claves regni celorum, in cuius honore vel pontificio vir vnerabilis [sic] Bernardus abbas, et Raimundus præpositus in Moysiaco monasterio ordini monachorum præesse videntur. Ego in Domini nomine Remidius et uxor mea Garlindis, facimus cartam ad Deum Omnipotentem et sanctum Petrum, pro animabus nostris, de terra vel vinea nostra quæ est in pago Caturcino, in vocabulo de Vallebertmer. Et ipsa terra et vinea habet in se fines, de uno latere per illam stradam, de alio latere per illam guttam, desubtus terra Attilione, desuper per illum terminum. Infra istos finos [sic] totum et ab integro donamus sancto Petro et ad servientes sibi, in tali ratione cum Remidius vivit et uxor sua Garlindis, teneant et possideant 1 Un Attilio signe l acte de donation de Pleus, de 936/954: ADTG, G 571 (marqué: n 31). 28
29 abeas, Stephanus, possideas et facias quiquid volueris facere, in omnibus habeas potestem, sicut nos ipsi aut ullus d eredibus nostris, sine ulla interposita inmisa persona. Qui contra cartam donacionis hujus ire vel inquistare voluerit, iram Dei Omnipotentis incurrat, et cum Datan et Abiron 1 et cum Juda Scariotis in inferno participacionem abeat. Sub nixa. Facta carta donacionis hujus in mense Julio, anno VI Rotolfo rege. 2 <deux lignes blanches> Signum Remidii. Signum Garlindis, uxoris ejus, qui cartam istam ifirmaverit. Signum Ebono. Signum Donadeo. 3 Signum Oriberto. Signum Ectario. 4 Signum Grimaldo. 5 Deodatus rogatus scripsit. et faciant quicquid facere voluerint. Et si nos ipsi aut aliquis de hæredibus nostris, aut ulla persona contra cartam istam donationis ire vel inquietare voluerit, iram Dei Omnipotentis et sanctorum ejus incuirat [sic], et cum Datan et Abiron et cum Juda Scariothis in inferno particeps permaneat. Sub noxa. Facta est donatio ista in mense Junio, anno sexto Radulfi regis. Signum Remidii. Signum Garlindis uxoris ejus, et Ebonis, et Donadei. 6 D. 71. Rhemi & sa femme donnerent au convent de Moissac la terre & vigne qu il avoint dans le Querci dite de Ville Bartemer enfermée sous des confronts qui ne nous donnent aucune connoissance. Au mois de Juillet sous le regne de Raoul. N Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres Raoul ou Rodolphe, roi de France du 13 juillet 923 au 14/15 janvier Donadeus signe plusieurs actes moissagais au X e siècle. 4 Le nom d Hictarius figure dans les actes de concernant Escatalens: Doat 129, f. 11r-20v. 5 Deux Grimard signent l acte de donation de septembre 933, par Dignebert et Berthe, sa femme, de l alleu de Chauffour, de l église de Saint-Christophe et de l alleu de Gardabaubert: Doat 128, f. 13r-14v. 6 Pour et Ebonis, et Donadei il faut probablement lire: Signum Ebonis. Signum Donadei. Les copies de Doat font souvent cette erreur de lecture. 29
30 9. 933, septembre Donation par Dignebert et Berthe, sa femme, de l alleu de Chauffour, de l église de Saint- Christophe et de l alleu de Gardabaubert. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-quatre feuilles (perdus), de la fin du XI e siècle: Doat 128, f. 13r-14v. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 8. Edition: Müssigbrod, p Sicut mos antiquus obtinet institutus, et ex divinis litteris comprobatur, roboratur omnibus spem in Domino habentibus, pro multis quæ in sæculo humanibus commituntur sceleribus dignum visum est fidelibus elemosinarum largitionibus seu possessionum donationibus pro purgare salubribus. Idcirco ego Dignebertus et uxor mea Berta considerantes causam fragilitatis nostræ, et pro fluum ad mortem cursum præsentis vitæ donamus Domino Deo et sancto Petro Moisiaco alodium nostrum, qui est in pago Caturcino, qui vocatur Caltius Furnus, et habet fines in se de una parte per ipsum rivum decurrentem, qui vadit usque in Biarode, 1 et ipsum broilum de Rocas, 2 et per illam stradam publicam, totum ab integro. Dedimus etiam in alio loco eidem sancto Petro ecclesiam sancti Christophori 3 cum omni honore ad ipsam ecclesiam pertinentem, mantiones sive terras, vineas et boscos. In alio quoque loco dedimus alodium nostrum qui vocatur Guardabaubert, et illum boscum de illo podio de Guarda, 4 et in alio loco qui vocatur de Pont, et de Caitavalle, in talli conventione ut quamdiu ego Dignebertus vivo totum alodium præfatum teneam. Post mortem autem meam Beatæ remaneat, et post discessum Siguini Galterio secretario in secrestania Sancti Petri remaneat, et nullus ex omnibus his neque alius homo habeat licentiam dare, aut vendere, aut ullus homo alienare, neque a potestate Sancti Petri auferre. Signum Digneberti et uxoris suæ Bertæ. Signum Grimardi. Signum alterius Grimardi. Signum Rainfredi. Facta carta ista in mense Septembrio, anno undecimo Radulfi regis. 5 1 Viarose, lieu-dit sur la commune de Moissac. 2 Bois de Roques, sur la commune de Moissac. Le mot occitan bruèlha ou bruilha signifie végétation, le mot bruèlh signifie endroit boisé. 3 Saint-Christophe, église et lieu-dit sur la commune de Moissac. 4 Lagarde, lieu-dit à 1,5 km à l ouest de Saint-Christophe. 5 Raoul ou Rodolphe, roi de France de 923 à
31 10. [936/954], juin Donation par le prêtre Dato de terres et de vignes à Pleus, à Gemones et à Sanguineda, sises en Toulousain. Copie: ADTG, G 571 (marqué: n 31). Parchemin, h. 12,6/11,7 cm, l. 42,8 cm. Selon Dufour 1972, p. 102, l écriture est du début du XI e siècle. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n [28]. Mention dorsale ancienne: PLI VIC IN NOMINE sancte et individue Trinitatis, ego Dato presbiter facio cartam donationis ipsi Deo Omnipotenti, et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo ac loco ipsorum Moysiaco monasterio, pro anima mea et omnium parentum meorum. Dono itaque, ego Dato, terras et vineas meas quę mihi adveniunt ex successione parentum meorum, que sunt in pago Tolosano: In primis terram illam, ubi vocabulum est de Garnes, 1 in loco de Pleus. Et ipsa terra fines et adjacentias habet in se tales per duo latera: a fronte superiori adjacet terre ipsius Sancti Petri, de fronte subteriori pervenit usque in rivum. Quantum inter istos fines habeo totum dono Sancto Petro. In alio vero loco in Gemones, 2 ubi vocabulum est Butrag, a) dono similiter Sancto Petro terram de meo alodio. Et ipsa terra fines habet in se: de una parte per longum adjacet terre Aurioli Amerii, de alio latere per longum adjacet terrę Fortonis et Susannę, a fronte superiori terrę Fortous et Garduciane, a fronte subteriori pervenit usque in stradam. Quantum infra istos fines est, totum dono Sancto Petro <.. mot rayé..>. Illam quoque vineam in Sanguineda ubi vocabulum est Guilio Monte donamus Sancto Petro similiter. Et ipsa vinea habet fines in se: de una parte hononem ipsius Sancti Petri, de alia parte per longum adjacet vineę Constantiane, a fronte superiore pervenit in stradam, a fronte subteriore vinea Garduciane. Quantumcumque inter istos fines concluditur donamus Sancto Petro et monachis Moysiaco habitantibus, presentibus vel futuris, in manu Bernardi monachi. Facta carta ista donationis cum assignatione testium, in mense Junii, regnante Ludovico rege. 3 S. Datonis presbiteri. S. Heledis presbiteri. S. Atilionis. S. Drodrigi. S. Mantionis. S. Aurioli. a. Butrag] suscrit au-dessus de ce mot: Lozag (?) 1 Viguerie de Garnès. 2 La vicomté de Gimois ou Gimoëz, dont Gimont était la capitale, n est pas à confondre avec le pays de Gimadois ou Jumadois, dont la capitale était Gimat: Moulenq, t. 4, p La donation est faite entre les mains de Bernard, moine. Il doit s agir de Bernard, abbé de Moissac au début du X e siècle. Dans ce cas, le roi Louis est Louis IV d Outremer ( ). D où la datation [936/954]. 31
32 11. s.d. (abbatiat de Bernard) Donation par Guillaume et sa femme Letgarde du mas de Borniac dans la viguerie de Brocmont. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 610. C. Analyse du XVIII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, n 15. Guillaume & sa femme Letgarde donnent leur maz a St. pierre de Moissac lequel convent est gouverné par L Abbé Bernard. Led. Mas S appelle de Borniac 1 dans la viguerie de Brocmont. Sans date. N C. 15. Donation de Borniac. il manque un feuillet 1 Il s agit-il peut-être de Bournac, paroisse à 2 km au sud-ouest de Montaigu, où se trouve encore une église romane: Gayne, o.c., p
33 ACTES SANS MENTION D ABBATIAT [954 et 955] 12. [954 et 955] 1 Trois actes de donation par Isarn et sa femme Christine, du consentement de leur fils Hictarius, des églises de Saint-Sernin, de Sainte-Marie, de Saint-Julien, de la chapelle Saint-Jacques de Fromissard, et de divers biens sis à Escatalens. Copie du XVII e siècle: Doat 129, f. 11r-20v: a) f. 11r-14v; b) f. 14v-17v; c) f. 17v-20v. Bibliographie et édition: Philippe Ruiz, Un grand domaine en pays toulousain au milieu du X e siècle, d après le testament d Isarn d Escatalens, in: Annales du Midi 109 (1997), p [l édition du texte, donnée par cet auteur, est de très mauvaise qualité et lacuneuse]. a. [954], 3 septembre Authoritate legis præfinitum est, ut omnis homo quicumque de rebus suis aliquam donationem cuique sancto, aut alicui homini pro mercede animæ suæ facere voluerit, liberam in omnibus habeat potestatem, ut videlicet aut litteris aut testibus ejus authoritas testamenti firmiter roborata permaneat, id est ut ipso vel testibus deficientibus, quod ipsi non poterint testificari litteræ testentur. Quam ob rem ego in Dei nomine Isarnus, et uxor mea Christina, consenciente filio nostro Hictario, cedimus vel firmiter condonamus res proprietatis nostræ, quæ sunt in pago Tholosano in vicaria de Rogonago, 2 ipsas res quas denominatim cedimus. Primitus donamus in monasterio cui vocabulum est Moisiacus Sancto Petro Apostolorum Principi, ecclesiam nostram, quæ est fundata in honore Sancti Saturnini et Sancti Martini, 3 cum omnibus ad ipsam ecclesiam pertinentibus, id est alodem nostrum de Britanis; et in ipso termino alodem cui vocabulum est Bello Pogio; 4 et in alio loco alodem nostrum, cui vocabulum est Formæ Exarto, 5 cum ipsa capella ubi dicitur Sancti Jacobi. 6 Et cedimus ad oratorium Sanctæ Mariæ matris Domini, quod est constructum in ipso monasterio infra claustra, super altare sancti Philiberti, ecclesiam nostram quæ est fundata in honore Sanctæ Mariæ ubi dicitur Scatalingus, 7 cum omnibus ad ipsam ecclesiam pertinentibus; et in ipso aro alium alodem nostrum, qui dicitur Godore 8 ; et in alio loco alodem nostrum dictum ab illo Tremoledo; et in ipso termino alodem genitoris mei Hictarii, qui vocatur similiter Scatalingus; 9 et illam partem quæ dividitur 1 Ces trois actes (un testament et deux annexes) ont dû être rédigés dans un laps de temps assez restreint. Le texte principal et la première annexe sont datés sous le roi Louis IV d Outremer (19 juin septembre 954), la seconde annexe sous le roi Lothaire (12 novembre mars 986). Les deux premiers textes, tous les deux du mois de septembre, sont donc probablement de 954, le dernier texte, daté d avril, est donc probablement de Rogonag ou Roselayges, lieu-dit à 2,5 km au sud-est d Escatalens. 3 L église de Saint-Sernin de Rogonag ou Roselayges fut détruite au XVIe siècle: Gayne, p Peut-être Le Pech, lieu-dit à 3,5 km à l est d Escatalens. 5 Fromissard, lieu-dit à 3 km à l est d Escatalens. 6 Eglise de Saint-Jacques de Fromissard, aujourd hui disparue. 7 Escatalens (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech), église de Sainte Marie-Madeleine. 8 Couture, lieu-dit à 2 km au sud d Escatalens. 9 Escatalens (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 33
34 paririvum qui vocatur Chasaldil, usquequo terminetur Britanis vel Tremoledo; et in ipso villare alodem qui nominatur Molerba, 1 cum illa vinea ubi dicitur Saxenis. 2 Et cedimus ad ecclesiam sanctorum Archangelorum Michaelis, Gabrielis, Raphaelis fundatam, quæ est in cimiterio supradicti monasterii, ecclesiam nostram quæ est fundata in honore sancti Juliani, 3 cum omnibus ad ipsam ecclesiam pertinentibus; et in ipso termino alodem nostrum qui fuit quondam Ingilradane, et prope ipsum alodem qui fuit quondam Berseo; et prope ipsum alodem de Pogio Gennone vel de Sacxe-nellis; 4 et in ipso termino sancti Juliani 5 alodem qui fuit quondam Gairaldo; 6 et in alium locum alodem nostrum qui dicitur Merlana. De his vero omnibus alodiis qui terminantur ex una videlicet parte, id est per illam guttam quæ dicitur Pedrosa, 7 vel per ipsum buxum Bodoleum, ex alia parte ab illa rocha quæ dicitur Illo Avellano 8 quæ est in Garnense, 9 sicut fluvius Garonna decurrit, et ex fronte superiore qui divitur ab illo alode qui dicitur Montebetone 10 sive Montodio, et pervenit per illum alodem de Rodolaigas 11 usque in fluvium Garonnæ, et de fronte subteriore per illam perticam Guitardi, vel per illam stratam Hicterii, pervenit usque in Longam Aquam 12 secus alodem de Sancto Porcario 13 prope fose de Merlana, usque in fluvium Garonnæ, quantum infra has terminationes in supradictis alodiis nos visi sumus habere vel possidere, exceptis illis donationibus quæ in finem hujus cartæ subter inveniuntur descriptæ, quæ uxori meæ ego Isarnus vel propinquis meis sive fidelibus vel amicis nominatim dono. Cætera quæ retinentur et remanent totum ex integro, pro amore Christi et redemptione animarum nostrarum vel genitorum et fratrum aliorumque parentum nostrorum filiorum et filiarum nostrarum, et omnium christianorum fidelium tam vivorum quam defunctorum, sancto Petro et sanctæ Mariæ, sanctoque Michaeli in supradicto loco donamus, ea tamen ratione, ut quamdiu ego Isarnus vixero, teneam et possideam sub censu, id est aut unam refectionem aut prætium pro ipsa solidorum octo, tempore festivitatis sancti Saturnini persolvam. 14 Et si ego Hisarnus defunctus fuero, et Hictarius filius meus supervixerit, similiter ipsas res denominatas quamdiu vixerit sub supranominato censu teneat. Post obitum vero illorum, id est Isarni et filii ejus Hictarii, jam dictas res ad supranominatos sanctos Dei sine ulla contradictione revertantur, ita ut monachi ibi Deo servientes omnes suprascriptas res in communione fratres habeant et possideant, ut exinde sacrificium Deo Omnipotenti pro redemptione animarum fidelium offerant, et sustentationem, victus et vestitus elemosinaliter habeant. Si vero ullus homo, fuerit aut episcopus aut abbas aut clericus aut laicus aut monachi ipsius loci, de hac helemosinaria donatione aliquid in fevo donare aut vendere vel distrahere, aut aliquid minui malo injustoque ordine voluerit, licentiam hæc peragendi non habeat, et primitus in iram atque maledictionem Omnipotentis Dei incurrat, et beatum Petrum apostolum non susceptorem sed contradictorem portæ regni celestis inveniat, deputatus in igne perpetuo qui paratus est diabolo et angelis ejus. Et si quis tam adeo inventus perditus fuerit qui hanc authoritatem frangere voluerit, veniat aut frater aut aliquis ex propinquis parentibus nostris, det sancto Petro in prætio in supradicto loco libram argenti unam, et accipiat ipsam hæreditatem, et possideat eam quamdiu vixerit. Post mortem vero ipsius ad supradictum locum Sancti Petri revertatur. Istam vero incartationem ego Isarnus taliter facio, ut si me vivente aliquis contradictor pro hac ipsa causa contra me venerit aut necessitas vel voluntas mea fuerit aliud facere quidquid voluero licentiam habeam ad faciendum. Si vero hæc mihi non evenerit, et hæc non necesse fuerit agere, firma permaneat hæc cessio donationis. 1 Malherbe, lieu-dit à 750 m au sud d Escatalens. 2 Seysses ou Les Saysses, lieu-dit à 2 km au sud-est d Escatalens. 3 Saint-Julien, lieu-dit à 500 m au sud-ouest d Escatalens. 4 Seysses ou Les Saysses, lieu-dit à 2 km au sud-est d Escatalens. 5 Saint-Julien, lieu-dit à 500 m au sud-ouest d Escatalens. 6 Gaule de Girod, lieu-dit à 3,5 km au nord-ouest d Escatalens. 7 Ruisseau de Verdié? 8 Les Belans, lieu-dit à 750 m au sud de Cordes-Tolosannes. 9 La viguerie de Garnès s étendait sur les coteaux sur la rive gauche de la Garonne, face à Escatalens. Voir: Régis de la Haye, Cordes-Tolosannes est-il l ancien Cerrucium?, in: BSATG 119 (1994), p Montbeton (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 11 Roselayges, lieu-dit à 2,5 km au sud-est d Escatalens. 12 Ruisseau de Majoureau, qui longe Saint-Porquier (traduction littérale!). 13 Saint-Porquier (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 14 Saint Sernin, fête le 29 novembre. 34
35 In mense Septembris, sub die tertio ejusdem mensis, regnante Lodoico Francorum rege, 1 facta est carta ista. S. Isarni. S. Cristinæ uxoris ejus, qui hanc donationem fieri vel firmari rogaverunt. S. Ictarii filii ipsorum. S. Hacfredi. S. Aimonis. S. Durigi. S. Rotgerii. S. Rainonis. S. Stephani. S. Benedicti. b. [954], septembre < première annexe: donation à Christine > Hæc est donatio illorum de quibus supra scriptum est, quam fecit Isarnus consenciente uxore sua Christina, et filio eorum Hictario. Dedit Isarnus uxori suæ Christinæ ecclesiam supradictam Sanctæ Mariæ de Scatalingis, 2 cum ipso alode qui fuit Grimaldi, cum ipso alode de Gudore, 3 qui fuit Ictarii genitoris mei, vel cum ipso alode de Tremoledo, vel cum ipso alode de Scatalingis, 4 qui partitur per illum rivum qui dicitur Casaldil, et pervenit ad territorium de Rogonago, 5 vel de Illo Tremoledo, et illum illum alodem de Molerba, 6 cum ipsa vinea de Saxemis, 7 in ea vero ratione, si Isarnus et filius suus Hictarius mortui fuerint, et Christina uxor mea infra tres menses devotam se fecerit, teneat ipsos alodes fructuario quamdiu vixerit usu. Et si hoc non fecerit infra tres istos menses, de istis alodiis nihil habeat, sed remaneat Sanctæ Mariæ jam supradictæ loci Moisiaci, sicut superius scriptum est. Et illum alodem de Saxenils 8 usque ad illam stratam quæ pergit usque ad vineam Berseo, et exceptum illum alodem qui fuit Gennone, et exceptum illum alodem quem Hictardus filius Gualtarii ibi habuit, et exceptum illum aripendem de vinea quam donavit Rodaldo, qui est in Pogio Gennone remaneat Aimoni et germano suo Guillelmo usufructuario. Illum alodem de Berseo remaneat Eboni nepoti meo, 9 cum uxore sua, quamdiu vivit, usufructuario. Et illo campo qui est super mansionem Arnaldi remaneat Arnaldo quamdiu vivit. Et ille casalis ubi Bego habitat remaneat Begoni, quamdiu vivit. Et ille casalis ubi Ramo 10 habitat remaneat Rainoni, quamdiu vivit. Et ille casalis qui est ante <... lacune...> remaneat Hictori filio suo quamdiu vivit, et donavit Rodaldo <... lacune...> Podio Gennone qui adjacet ad suam vineam, et illum campum qui de Illa Cresa, 11 quamdiu vivit. Et dedit Rainaldo vel a filio meo ipsius Rainaldo filio illo manso Gennone, quamdiu vivit. Et dedit Rotgario ipsum casalem ubi habitat, quamdiu vivit. Et donavit Duravolo illum casalem ubi habitat quamdiu vivit, et illas viniolas quas habuit in Longa Calcio, et donavit Elido præsbitero illum casalem, qui fuit in Gilradane, qui adjacet ad illum alodem Berseo per illam stratam, usque Bella Facie, 12 et usque in ipsa Nauda, 13 quamdiu vivit. Et donavit Isarno Pegiario illum casalem ubi habitat, quamdiu vivit. Et illa vinea Laudmaro dedit Gairaldo, et illum campum qui est ante mansionem Gairaldi per illam stratam, usque ad vineam Hugberti, vel ad territorio de Rogonago, 14 quamdiu vivit. Et donavit in Gilradane illum alodem Stephani Bucine, excepto illum alodem vinea de Granalago. Et donavit Samueli illas duas deneredas de vinea, quam ipse habuit et ipso campo qui adjacet ad suum casalem, usque ad casalem Sancti Saturnini 15 per illam stratam, usque <... lacune...>, quamdiu vivit. Et donavit Aicfredo illa vinea et illo campo quam 1 Louis d Outremer, roi de France de 936 à Escatalens (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech), église de Sainte Marie-Madeleine. 3 Couture, lieu-dit à 2 km au sud d Escatalens. 4 Escatalens (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 5 Rogonag ou Roselayges, lieu-dit à 2,5 km au sud-est d Escatalens. 6 Malherbe, lieu-dit à 750 m au sud d Escatalens. 7 Seysses ou Les Saysses, lieu-dit à 2 km au sud-est d Escatalens. 8 Seysses ou Les Saysses, lieu-dit à 2 km au sud-est d Escatalens. 9 Cet Ebo est-il identique à Bebo, donateur de l alleu de Sainte-Marie de Nogarède ou de Pantagnac, en mars 961 (voir acte n 18)? 10 Ne faut-il pas lire: Raino? 11 Lacroze, lieu-dit à 2 km au sud-est d Escatalens. 12 Belfau, lieu-dit à 1 km au sud-ouest d Escatalens. 13 La Nauze, lieu-dit à 2 km à l est d Escatalens. 14 Rogonag ou Roselayges, lieu-dit à 2,5 km au sud-est d Escatalens. 15 Eglise Saint-Sernin de Rogonag, aujourd hui démolie. 35
36 Nictardus germanus meus laxavit, quamdiu vivit. Et donavit Teutberto illum casalem ubi habitat, et illos duos aripentes in capite de illa vinea de parte agri. Et donavit Hunaldo illum mansum de Alairago. 1 Istas vero donationes quas donavit Isarnus in tali ratione, si ego et filius meus Hictarius mortui fuerimus quando prius perrexerimus Romam, istas donationes ipsi omnes teneant jam supradicti et possideant usufructuario. Et post illorum discessum remaneant Sancto Petro, et Sanctæ Mariæ et Sancto Michaeli Moisiaci monasterii. Et si ego Isarnus mortuus fuero, teneat Hictarius filius meus istas donationes usufructuario. Acta est carta ista mense Septembri, regnante Lodovico Francorum rege. c. [955], avril, mardi < seconde annexe: donation à Hictarius > In Dei nomine, ego Isarnus et uxor mea Christina facimus cartam donationis vel cessionis filio nostro Hictario. Cedimus vel firmiter donamus res proprietatis nostræ quæ sunt in pago Tholosano, in vicaria de Rogonago. 2 In primis donamus tibi alodum nostrum qui Rogonagus cum ipsa ecclesia, quæ est fundata in honore sancti Saturnini vel sancti Martini, cum omnia ad ipsam ecclesiam pertinentia; idem alodem nostrum de Britatis; et in ipso termino alodem, cui vocabulum est Formo Exarto, 3 cum ipsa capella quæ dicitur Sancti Jacobi. 4 In ea vero ratione dummodo Ictarius vixerit, teneat et possideat sine ullo contradicente, sub sensu omni tempore ad illam festivitatem sancti Saturnini aut unam refectionem aut solidos decem a Moisiaco monasterio sancti Petri persolvat. Et in alio loco donamus tibi ecclesiam quæ est fundata in honore sanctæ Mariæ, ubi dicitur Scatalingus, 5 cum omnia ad ipsam ecclesiam pertinentia; et in ipso agro alium alodem nostrum qui dicitur Godor; 6 et in alio loco alodem nostrum qui dicitur ad Illo Tremoledo; et in ipso termino alodem qui fuit genitori meo Hictario, qui vocatur similiter Scatalingus; 7 et in ipso villare alodem qui nominatur Malerba, 8 cum illa vinea quæ dicitur Saxenis; 9 in ea vero ratione, dummodo Hictarius vixerit, teneat et possideat, et post suum discessum remaneat ad Sanctam Mariam matris Domini adoratorium, qui est constructus in ipso monasterio Moisiaco infra claustra, super altare sancti Philiberti. Et donamus tibi ecclesiam nostram quæ est fundata in honore sancti Juliani, 10 cum omnia ad ipsam ecclesiam pertinentia; et in ipso termino alodem nostrum qui fuit quondam Ingelredane; et prope ipsum alodem qui fuit quondam Berseo; et prope ipsum alodem de Podio Gennone vel de Saxanellis; 11 et in ipso termino Sancti Juliani 12 alodem nostrum qui fuit quondam Geraldo; et in alium locum alodem nostrum quæ dicitur Merlana; in ea vero ratione, dum Hictarius vixerit, teneat et possideat, et post suum discessum remaneat sanctorum Michaelis, Gabrielis, Raphaelis ad ecclesiam quæ est fundata in cimiterio supradicti monasterii. Et de his vero omnibus alodis qui terminantur ex una videlicet parte, id est per illa gutta quæ dicitur Petrosa, vel per illo buxo Bodoleo, et ex alia parte ab illa roca quæ dicitur Avellano, 13 quæ est in Garnense, 14 sicut fluvius Garonna decurrit, et ex fronte superiore quæ dividitur ab illo alode quæ dicitur 1 De quel Layrac s agit-il? Il est intéressant de noter que l abbé Hunaud de Moissac ( ) était originaire de Layrac. 2 Rogonag ou Roselayges, lieu-dit à 2,5 km au sud-est d Escatalens. 3 Fromissard, lieu-dit à 3 km à l est d Escatalens. 4 Eglise de Saint-Jacques de Fromissard, aujourd hui disparue. 5 Escatalens (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech), église de Sainte Marie-Madeleine. 6 Couture, lieu-dit à 2 km au sud d Escatalens. 7 Escatalens (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 8 Malherbe, lieu-dit à 750 m au sud d Escatalens. 9 Seysses ou Les Saysses, lieu-dit à 2 km au sud-est d Escatalens. 10 Saint-Julien, lieu-dit à 500 m au sud-ouest d Escatalens. 11 Seysses ou Les Saysses, lieu-dit à 2 km au sud-est d Escatalens. 12 Saint-Julien, lieu-dit à 500 m au sud-ouest d Escatalens. 13 Les Belans, lieu-dit à 750 m au sud de Cordes-Tolosannes. 14 La viguerie de Garnès s étendait sur les coteaux sur la rive gauche de la Garonne, face à Escatalens. 36
37 Montebetone 1 sive Montogio, et pervenit per illum alodem de Rodolaigas 2 usque in fluvio Garonnæ, et de fronte subteriore per illa perticha Guitardo vel per illa strada Hictario pervenit usque in Longa Aqua 3 secus alode de Sancto Porchario 4 prope Foze de Merlana usque in fluvio Garonnæ, quantumcumque infra has terminationes jam supradictis alodiis nos visi sumus habere vel possidere. Dum ego Isarnus vivit, teneat et possideat, et faciat quæ voluerit, et post meum discessum, remaneat filio meo Ictario, et post discessum Ictario remaneat ad sanctos Dei sicut superius scriptum est, pro amore Christi, et redemptione animarum nostrarum vel genitorum et fratrum aliorumque parentum nostrorum, filiorum et filiarum nostrarum, et omnium fidelium Christianorum, tam vivorum quam defunctorum, Sancto Petro et Sanctæ Mariæ sanctique Michaelis supradicto loco donamus, ea tamen ad supranominatos sanctos Dei sine ullo contradicente revertantur, ita ut monachi Deo ibi servientes omnes suprascriptas res in communia fratrum habeant et possideant, ut exinde sacrificium Deo Omnipotenti pro redemptione fidelium animarum offerant. De repetitione vero qui contra hanc carta donatione vel cessione ista ire aut inquietare præsumpserit, in primis iram Dei Omnipotentis incurrat et cum Juda Scharioth in infernum socialiter participetur. Facta donatio vel cessio ista in mense Aprilio, sub die feria tertia, Lotario rege regnante. 5 Signum Isarno, signum Christinane, qui carta donatione vel cessione ista fieri rogaverunt. 1 Montbeton (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 2 Roselayges, lieu-dit à 2,5 km au sud-est d Escatalens. 3 Ruisseau de Majoureau, qui longe Saint-Porquier (traduction littérale!). 4 Saint-Porquier (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 5 Lothaire, roi de France de 954 à
38 ABBATIAT D ANDRALD (seconde moitié du X e siècle) , février Donation par Heles Garinus de vignes et de champs au lieu de Campestres, au pays de Toulouse. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 9r-9v. C. Autre version d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-huit feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 129, f. 65r-66v (texte identique sauf quelques variantes orthographiques). D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 56. Gloriosissimo mihi et post Deum fortissimo patroni sancto Petro principi apostolorum, in cujus honore vel pontificio mater ecclesia constructa esse videtur in Moisiaco monasterio super fluvium Tarnis, ubi vir venerabilis Andraldus abbas assistit, vel ubi norma monachorum adesse videtur Deo serviens, propterea mihi Heles Garino placuit cartulam donationis vel traditionis facere sancto Petro suisque rectoribus et eorum successoribus propter animæ meæ remedium, de vineis meis et terris, quæ sitæ sunt in pago Tolosano, in villa vel in loco qui dicitur Campestres. Totum ab integro, quantum ego ibi habere videor, trado sancto Petro suisque rectoribus vel eorum successoribus, cum omni exitu sive regressu. Ideoque si ego Heles Garinus inmutata voluntate, aut aliquis de hæredibus meis aut de propinquis meis, seu aliqua magna vel subrogata persona qui contra hanc cartam donationis facere aut imminuere vel inquietare voluerit aliquid, in primis iram Dei Omnipotentis incurrat, et a liminibus sanctæ Dei Ecclesiæ extraneus fiat, atque in inferno pro hoc comisso sempiternas pænas luat, insuper componat super altare sancti Petri unam libram auri, argenti pondera quinque. Facta carta isa in mense Februarii, anno sexto quo Loterius sumpsit imperium. Signum Heles Garini. Signum Asenarii Bonta. Signum Atilii Dominici. Signum alterius Altilii. 38
39 ABBATIAT D ARNAUD (seconde moitié du X e siècle) 14. [954/986] Donation par Géraud de la moitié d une vigne à La Combe de Girbergane. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 55. Geraud donna a Arnaud Abbé de Moissac & a son Convent quelque chose de son alode c est a dire la moitié d une vigne size a la Combe de Girbergane. fait sous le regne de Lotaire. 1 1 Lothaire, roi de France de 954 à
40 ABBATIAT D HUGUES (seconde moitié du X e siècle) 15. [954/985], décembre, dimanche Oblation par Seguin et Ermesinde, sa femme, de leur fils Diabert, et donation de l alleu de Gardabaubert, à Saint-Christophe. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt-quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 21r-22v. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire (perdu): Andurandy 602, n 88. Edition: Gallia Christiana, t. 1, col In nomine Sanctæ Trinitatis et individuæ Unitatis. Ego Siguinus filius Dimberti et filius Bertanæ, et Ermesendis uxor mea, filia Stephani et filia Richeldis, pro peccatis nostris, et pro patre meo et matre mea et omnibus amicis meis, donamus Domino Deo et Sancto Petro apostolo Moysiacensi monasterio, suisque servientibus qui ibidem secundum regulam sancti Benedicti quotidie Deo serviunt, filium meum nomine Diabertum ut fiat ibi monachus usque ad obitum mortis. Et donamus ad ipsum Sanctum Petrum apostolum et ad ipsum monasterium, ubi Hugo abbas secundum regulam sancti Benedicti præesse videtur, alodem nostrum qui vocatur ad Guarda Bauberto, 1 in vocabulo Sancti Christophori, 2 ad fontanillas; et habet fines in se de fronte superiore per illam stratam publicam et pervenit ad Illum Raddum in alia strata et tenet per ipsam stratam usque ad rivum qui currit inter Guarda Bauberto et Altischir 3 et deinde pervenit usque in rivum qui vocatur Santonus 4 et deinde per aliam guttam, usque ad Rocas 5 ad illa bodula in strata publica. Quantum inter istos fines loquitur, et nos habemus, totum donamus Sancto Petro sicut superius scriptum est, in tali ratione quamdiu Siguinus vivit, teneat et possideat et post suum discessum Sancto Petro remaneat, suisque servientibus in communia. Et si homo est qui tollat illum alodium de comuni, donet alius filius suus triginta solidos monachis et fiat homo ad abbatem et teneat ad fevum. Facta carta ista, stipulatione subnixa, in mense Decembris, feria prima, regnante Lotario rege. 6 Signum Siguini et uxoris suæ Ermensendis qui cartam istam scribere rogaverunt et manibus suis firmaverunt. Signum Siguini. Signum Servadi. Signum Adilii. Signum Donadei. Signum Siguini. Signum uxoris suæ Ermensendis. 1 Lagarde, lieu-dit à 1,5 km à l ouest de Saint-Christophe. 2 Saint-Christophe, église et lieu-dit sur la commune de Moissac. 3 Haute-Serre: il s agit sûrement du lieu qui allait s appeler plus tard Saint-Avit de Haute-Serre: cf. Moulencq, t. 3, p Ruisseau de Saysan? 5 Roques, bois de Roques. 6 Lothaire, roi de France de 954 à
41 ABBATIAT DE GAUSBERT (seconde moitié du X e siècle) 16. [955/985], juin, lundi Donation par Arnaud et Hugues de l église Notre-Dame de Villebrumier. Copie du XVII e siècle: Doat 128, f. 25r-26v. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 72. Edition: Müssigbrod 1988, p In nomine Domini Jesu Christi. Hæc est auctoritas testamentorum quæ faciunt Arnaldus, et Hugo sancti Petri de alode qui dicitur Vilabremarius, cum ipsa ecclesia quæ est fundata in honore Sanctæ Mariæ, 1 quantum ibi adquisivit genitor noster Gausbertus de Isarno et Raingardæ. Et totum et ab integro donamus Sancto Petro, in tali vero ratione, ut quamdiu vivimus, cum consensu Gausberti abbatis, et Arnaldi decani, et Galtarii archiclavis et cæterorum fratrum in monasterio Sancti Petri Moissiacicensis loco servientium, et de supradicto alode usum fructuarium habeamus, exceptis uno manso quem supradicto abbati et monachis suis semper cedimus, dummodo vivit Hugo teneat et possideat. Si Hugoni mors advenerit Arnaldus similiter teneat. Vendere nec comitare non liceat illi. Post discessum vero illorum ad monasterium Sancti Petri Moysiaco suis servientibus remaneat. Si quis autem contra hanc cartam, quæ consenciente abbate et omni caterva monachorum scripta est, inrumpere, ire aut inquietare voluerit, incurrat iram Omnipotentis Dei, et insuper damnatus existat ad decem libras auri, et hoc quod petit non valeat impleri. Facta carta donationis istius in mense Junio, feria secunda, Lottario Rege regnante. 2 Signum Hugonis. Signum Arnaldi, qui cartam firmaverunt, et manibus firmaverunt. Signum Ariberti. Signum Galterii, et Donadei, et Sonnarii, et Genesii. Aimardusque scripsit. 1 Villebrumier (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, ch.l.c.). L église, consacrée à l origine à Notre-Dame, prit plus tard le vocable de Saint-Théodard (Gayne, o.c., p. 288). 2 Lothaire, roi de France de 954 à
42 17. [954/985], novembre Donation par Dimbert et sa femme Susanne d une vigne à Til, dans la viguerie de Saint-Urcisse. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 93. C. Analyse du XVIII e siècle d après un cayer de vingt-quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Andurandy 611. C. Dimbert & sa femme Susanne donnent au convent de Moissac dont Gausbert est Abbé une vigne dans la vicairie de S. t Urcisse au terroir du til. au mois de Novembre regnant Lotaire. 1 N Lothaire, roi de France de 954 à
43 ACTES SANS MENTION D ABBATIAT (seconde moitié du X e et première moitié du XI e siècle) 18. [vers 960], mai Donation, par le prêtre Arnald, d une vigne située à Paulhiac, en Agenais, qu il avait achetée à Asenarius et à Servadus. A. Original: ADTG, G 570 (Andurandy 6822). Parchemin, h. 9,5 cm, l. 29,7 cm. Notice: Dufour 1972, p Note: acte daté par Galabert et Dufour au XI e siècle. Cf. Müssigbrod, p. 26. A. Mention dorsale contemporaine: PAV LINIACO IN PAGO AGINNENSI Domino magnifico Asenario et Servado venditores Arnaldo sacerdoti vendimus unam petiam de vinea que est in pago Aginnensi, in vocabulo de Pauliniaco. 1 Et est una medalada, et habet fines in se de parte superiore vineam Arnaldi et Riceldis, et de alia parte vineam Asenarii, et de tercia parte vineam Rainaldi, et de quarta parte terram et vineam ipsius venditoris Servadi. Quantum inter istos fines loquitur, totum et ab integrum vendimus tibi, et accepimus precium inter nos quantum complacuit, hoc sunt duo solidi et septem denarii, ita ut ab hodierno die Deo propicio habeas et possideas cum sancto Petro, et facias quę facere volueris. Si quis nos aut aliquis de heredibus nostris cartam venditionis istam irrumpere aut inquietare voluerit, non valeat vendicare, sed componat quod jubet lex. Facta carta ista sub stipulatione, mense Majo. Ego vero Arnaldus qui vineam istam comparavi, sicut supra dictum est, dono eam Sancto Petro de Moysiaco pro redemptione animę meę et omnium parentum meorum, patris videlicet et matris, ut sit semper in voluntate fratrum ibi Deo famulantium, ex hoc nunc et usque in seculum. 2 S. Asenarii et Servadi, qui cartam istam scribere vel firmare rogaverunt. S. Helesgarini. S. Arnaldi Hels. S. Jaudoni. S. Rainaldi. 3 1 Il s agit probablement de Paulhiac (Lot-&-Garonne, arr. Villeneuve-sur-Lot, canton Monflanquin). 2 Ps 115[113],18, chanté aux Vêpres, conformément à la Règle de saint Benoît, 18, Les noms de Heles Garinus et Asenarius figurent dans un acte de février 960. D où la datation [vers 960]. Mais l absence de nom d abbé ne permet pas de classer cet acte sous un abbatiat. 43
44 , mars, mercredi Donation par Bebo de l alleu de Saint-Marie de Nogarède ou de Pantagnac. A. Original: ADTG 570 (Andurandy 6298). Parchemin, h. 175 mm, l. 113 mm. Notice: Dufour 1972, p. 69. Copie dans un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p C. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit feuilles (= ADTG, G 569 I): Doat 128, f. 15r- 16v. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 1656 et E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 52. A. Mention dorsale contemporaine: SANCTAE MARIAE DE NOGAREDDA & DE PANTANGNAG Multum declarat lex et auctoritas romana, sive Salicorum vel Gotorum, ut unusquisque homo de res suas proprias cedere vel condonare voluerit, licenciam et arbitrium abeat ad faciendum quicquid voluerit. Propter hoc igitur, ego in Dei nomine BEBO facio cartam cessionis vel condonacionis ad alicos omines, scilicet nominibus ICTARIO et GVITARDO, de illo alode quam abui in terminio de Sancta MARIA que vocatur NOGAREDDA 1 sive in PANTANGNAG, 2 ipsum alode qui michi evenit per succesionem parentorum meorum, per genitorem meum RAINALDVM, sive per genitricem meam BELEDRVT et per sororem meam Trugards, et quantum in istos aros vel in istos terminos abeo, totum et ab integro, questum vel ad inquirendum, totum et ab integro, terras et vineas, casas, casulis, curte mea dominicata, aquis aquarum vel decursus Garronicis, pomiferis, vel ubi ubi quantum ego visus sum abere, totum et ab integrum vobis dono vel cedo atque transfundo, eodem jure meo dominico. Trado in vestra potestate, in ea vero ratione ut dum ego vivo teneam, possideam, et si filium legitimum de matrimonio abuero ad illum remaneat, et si filium legitimum non abuero neque in usu neque in fundo, et si mortuus fuerim remaneat ICTARIO et GVITARDO, et si isti mortui fuerint, remaneat sancto Petro de Musciago. Est ipsa res in pago Tolosano, in ministerio de Rogonnago, 3 cum stipulacione subnixa. Facta carta donacione ista mense Marcio, feria IIII, die Mercoris, anno VII regnante Lotario rege. 4 Signum Bebone qui cartam firmavit. Signum Dodrit. Signum Girolimo. Signum Mancione. Girolamus scripsi. Signum Jetberti. Signum Arodgarie. 1 Selon Gayne, p. 55, l église (aujourd hui démolie) de Notre-Dame de Nogarède se trouvait à mi-chemin entre Escatalens et Montech. 2 Pantagnac, lieu-dit à 2,750 km au sud-est d Escatalens (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 3 Rogonag ou Roselayges, lieu-dit à 2,5 km au sud-est d Escatalens. 4 Lothaire, roi de France de 954 à
45 Donation par Asnarius, prêtre, d un alleu situé à Coranensi, au diocèse de Toulouse. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy L an 11 e du Regne de Lotaire c est l an 966. Asnarius pretre donna a St. pierre une alode dans le Dioceze de Toulouse au lieu appelé Coranensi. 45
46 , juin Donation par le prêtre Gauslin de l alleu de Carbes, dans la viguerie de Saint-Urcisse. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 17r-18r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 46. Notum sit omnibus hominibus in quorumque manibus carta donationis ista occurrerit, quod ego Gauslenus præsbiter, una cum consensu uxoris meæ et filiorum meorum Raimundi atque Stephani, dono Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo ac loco ipsorum Moysiaco monasterio, alodium meum, quod est in vocabulo de Carucis, 1 situm in pago Caturcino, et est in vicaria Sancti Ursicini, 2 totum sicut est ab integro, terram scilicet ac vineam, pro redemptione animæ meæ ac parentum meorum, patris videlicet atque matris. Habet vero iste honor de una parte terram Gauzberti, et per illas bodulas, et de alia parte terras et vineas Gauzfredi præsbiteri, 3 et desuper illam stradam publicam, et desubtus per illam guttam. 4 Totum ergo quantum inter istos fines concluditur dono et trado supradicti monasterii beati Petri habitatoribus. Omnibus vero meæ generationis seu propinquitatis et coeteris hominibus interdico ut non habeant licentiam neque per se, neque per aliquam potentem personam, auferre a potestate Sancti Petri ullo modo. Ut ergo firma permaneat, manu propria subsigno. Facta carta donationis ista in mense Junii, anno decimo quinto Lotarii regis Francorum. 5 S. Gausleni et uxoris ejus. S. Raimundi. S. Stephani. S. Remedii. S. Rodgerii. D. 46. Gauslend Pretre du consentement de sa femme & de ses enfans donna l alode dite de Carves dans le Querci vicairie de S. t Urcisse. Lan 15. e de Lotaire Roi de france, c est l an Carbes: selon Gayne, p. 113, l église de Paradou ou Carbes, dédiée à Saint-Pierre-aux-Liens, démolie en 1889, était située près de Mazères, sur la rive droite du Lembous, sur la commune de Cazes-Mondenard. Selon Moulencq, t. 3, p , la paroisse Saint-Pierre de Carbes dépendait de la seigneurie de Sauveterre. En 1256, Jeanne Bordanès acheta à Guillaume du Noyer les droits que celui-ci avait sur les terres et bois du cammas de Malfaver dans la paroisse de Carbes (Andurandy 4329). Pendant la période révolutionnaire, le 20 décembre 1791, quelques biens appartenant à l église de Carbes furent vendus. Ils étaient situés au bord du chemin allant de Feyt à Paradou, et du chemin allant de Monsentou à la rivière de l Embous: ADTG, Q 75, 9e cahier, n Saint-Urcisse, siège d une viguerie. Dans la vallée du Lendou, sur la commune de Tréjouls (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Lauzerte), à 4 km au nord-ouest de Lauzerte. 3 Est-ce le même Gausfredus qui fit une donation en janvier [955/986]? 4 Il s agit du Lembous. 5 Lothaire, roi de France de 954 à
47 22. s.d. [vers 969] 1 Donation par Gauslin, prêtre, d une vigne dans la viguerie del Brom, paroisse de Canves (Carbes?). Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n Gauzlend Prêtre donna une vigne dans la viguerie delbrom paroisse de Canves. 1 Datation par rapprochement avec l acte précédent. 47
48 23. [954/985], mars Donation par Benjamin, faite à son neveu Richard et aux autres moines de Moissac, de l alleu de Viarose. A. Original: ADTG, G 571 (Andurandy 3664).* Parchemin, 11,7/13,9 cm, l. 57 cm, présentant des lacunes (parchemin abîmé sur le côté gauche). Notice: Dufour 1972, p. 98. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 7. A. Mention dorsale contemporaine: ALODIUM de Bairo Vero. (V)eni in Dei nomine, Benjamin tractavi causam fragilitatis meæ ut pius Dominus misertus sit michi in die judicii, dono ego alodem meum qui michi advenit per comparatione vel per donatione, qui est in Biarovero, 1 Ricardo nepoti meo, et [omne]s monachos qui in Musciacho monasterio Deo deserviunt, ut teneant in comunia, excepto illa ęcclesia cum ecclesiastico et excepto illa vinea et terra qui fuit Gariberno de Valle...na; et illa vinea et terra est inter stradas publicas et rivo Granario et tenet usque in illo loco ubi rivus Granarius cadet in Vertago 2 ; quantum ego visus sum habere vel possidere.... hoc quod supra dictum est, totum et ab integrum dono Ricardo nepoti meo et ad alios monachos qui sunt in Musciacho, in tale ratione ut quamdiu vivunt, teneant comuniter...t discessum illorum sancto Petro remaneat. Et qui hoc contrapellaverit in primis iram Dei incurrat et habeat participationem cum Juda Scariothe qui Filium Dei tradidit, Datan et Abiran quos terra vivos suscepit, vivusque descendat in infernum. 3 Facta carta ista in mense Marcio, regnante Lothario rege Benjamin qui carta ista scribere rogavit et manibus firmavit. Sig+ Ingelberto. Sig+ Ainardo. Sig+ Ademaro. Sig+ Helone. Sig+ Rainaldo. ISAFREDUS SCRIPSIT. 1 Viarose, lieu-dit sur la commune de Moissac. 2 Ruisseau du Bartac, sur la commune de Moissac. 3 Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres Lothaire, roi de France de 954 à
49 24. [955/985], 31 juillet Donation par Léger, prévôt du monastère de Moissac, de l alleu de Flaugeval, dans le ministère de Ferrussac, en Agenais. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-quatre feuilles (perdus), de la fin du XI e siècle: Doat 128, f. 19r-20r. C. Autre version d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 27r-28v (quelques variantes). D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 29. Gloriossissimum mihi et post Dominum fortissimum patronum sanctum Petrum principem apostolorum, ego igitur in Dei nomine Leodgarius præpositus tractavi causam fragilitatis meæ, ut pius Dominus misertus sit mihi in diem judicii, et suscipere me dignetur, dono vel cedo alode meo, quæ mihi advenit per atractum scripturarum. Ipse alodus est in pago Aginnense, in ministerio de Ferruciaco, 1 in loco ubi vocabulumen Flaugevallo, quantum ego Leodgarius præpositus in Flagevallo visus sum habere vel possidere, quantum a vel adquirendum, totum et ab integrum, dono vel cedo sanctum Petrum apostolum Moisiacensis b monasterii, in ea ratione dum vivit Girbertus, teneat et possideat, et unumquemque annum donet sancto Petro censum duodecim denarios, et post discessum suum remaneat Arnaldo decano, et post discessum Arnaldi in stipendia fratrum remaneat. Si quis, ego ipse, aut ullus de hæredibus meis, aut ulla amissa persona vel subrogata, qui conra hanc cartam donatione ista inquietare voluerit, imponat vobis tantum et alium tantum, quantum istas res inmelioratas valere potuerint, et qui hoc fecerint iram Dei incurrant, et cum Datan et Abiron 2 et cum Juda Scariothis particeps sit in infernum, cum stipulatione subnixa. Facta donatio ista pridie Kalendas Augustas, regnante Lothario rege. 3 Signum Leodgario, qui carta ista scribere vel adfirmare rogavit, et manibus suis firmavit. Signum Aldebrando. Signum Guitardo. Signum Gotberto. Signum Homodei. Signum Teutberto. Aldebrannus et Guitardus fidem fecerunt super carta. c a) quistum C b) Musciacensis C c) carta de omnes res moventes C 1 Ferrussac, lieu-dit de la commune de Saint-Maurin (Lot-&-Garonne, arr. Agen, canton Beauville). L archiprêtré de Ferrussac, au diocèse d Agen, s étendait des rives de la Garonne jusqu à l extrémité nord du canton de Montaigu: Moulencq, t. 3, p. XLII. 2 Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres Lothaire, roi de France de 954 à
50 25. [954/985], novembre Donation par Seguin et ses frères, du bien de Monsalvi, dans la viguerie de Saldega en Agenais. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-huit feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 29r-v. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 42. Notum sit omnibus christianis fidelibus, quod ego Siguinus et fratres mei Ugo atque Willelmus necnon Dignebertus donamus Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, simulque loco ipsorum Moisiaco monasterio monachis quoque qui nunc ibi vel semper futuri sunt, pro animabus nostris seu parentum nostrorum, honorem qui vocatur de Montesalvio, qui in pago Aginensi, in vicaria de Saldega. Ipsum vero honorem quæ videbatur iuris esse Ramfredi et Azivelæ, et filii eorum Digneberti, redemisis (?) ab eis uno equo de viginti solidis cum ipsis armis, ita ut nunquam ipsi neque aliquis de hæredibus eorum suum ibi aliquid esse dicat, et ipsi manibus suis firmaverint. Nos autem istam donationem sicut supra diximus facimus sancto Petro de Moisiaco, et sibi servientibus, ita ut ab hodierna die et deinceps neque de nostra projenie aliquis de illo ullam torturam facere, vel sibi vidicare audeat. Facta carta ista in mense Novembri, regnante Lothario Francorum rege. 1 Signum Siguini. Signum Willelmi fratris ejus. Signum Ugonis et Digneberti. Signum Ugonis et Digneberti. 1 Lothaire, roi de France de 954 à
51 26. [955/986], janvier Donation par Gausfredus de l alleu de Villebourgon, dans la viguerie de Saint-Urcisse. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 23r-24v. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire, perdu: Andurandy 603, n 41. Gloriosissimum mihi et post Deum fortissimum beatum Petrum patronum principem apostolorum, cui traditæ sunt claves regni coelorum, cujus honore et pontificio monasterium Moissiacense esse videtur, ego in Dei nomine Gausfredus tractavi causam fragilitatis meæ, ut pius dominus mei memor esse dignetur, trado sanctis ejus apostolis Petro et Paulo alodum meum, cui vocabulum est Villaburgundia, 1 in vicaria Sancti Ursicini, 2 et ipsud aludum fines habet in se ex uno latere per illum rivum, et pervenit in illas bodulas, et usque in fluvium Lendonem, 3 et de fonte superiore usque ad stratas publicas et de alio latere terra Homodei vel suos hæredes, quantum ego Gausfredus inter istos fines visus sum habere vel possidere, totum ab integro, dono sancto Petro in tali ratione, ut quamdiu Isarnus vixerit, usum solummodo fructuarium habeat, et post suum decessum Odolrico maneat, et post obitum illius sancto Petro remaneat in stipendia monachorum, constipulatione subnixa. Facta carta et donatio ista mense Januario, regnante Lotario rege Francorum. 4 Signum Gausfredi, qui cartam fecit facere, et manibus suis firmavit ac roboravit. Sig+ Elonis. Sig+ Rainaldi. Sig. Hominisdei. Sig+ Aldeberti. Sig+ Deusdet. Ipse donator fidem fecit de omnibus <... lacune...> removentibus. 1 Villebourgon, lieu-dit à 2 km au sud-ouest de Saint-Urcisse, sur la commune de Lauzerte (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, ch.l.c.). 2 Saint-Urcisse, dans la vallée du Lendou, sur la commune de Tréjouls (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Lauzerte), à 4 km au nord-ouest de Lauzerte. 3 Le Lendou. 4 Lothaire, roi de France de 954 à
52 27. [X e siècle] Donation par Durand Raimond du mas de Alacepeda dans l alleu de Chendolerras. A. Original: ADTG, G 570 (marqué N 28). Parchemin partiellement mangé par des rongeurs, h. 102/108 mm, l. 410 mm. Notice: Dufour 1972, p. 98. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 61. A. Brevis quem fecit Durannus Raimundus Domino Deo et sancto Petro apostolo et senioribus ex monasterio Moysiaco 1 de illo manso qui est in alodo de Chendolerras, et vocatur masus Alacepeda, 2 pro animabus patris sui et matris et pro anima sua et filiorum suorum. Et donat masus ille unum porcum de octo denariis, et IIII or sextarios de civada, et IIII or panes, et duos sextarios de vino, et duos receptos, et IIII or denarios, et II os galinones, et unam galinam. mno nnn 3 1 Leçon conjecturée. Texte rendu illisible par un tampon portant la mention: ARCHIVES DÉPARTEMENTALES. TARN & GARONNE. PROPRIÉTÉ PUBLIQUE. 2 S agit-il de Lacépède (Lot-&-Garonne, arr. Agen, canton Prayssas)? 3 probatio pennis. 52
53 28. [X e siècle] Donation par Durand Raimond de l alleu de Lamberodo. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n Donation comme dessus de L alode dite de Lamberodo. 53
54 , juin Bulle par laquelle le pape Jean XV confirme Garin, abbé de Lézat, dans le gouvernement de cinq abbayes. A. Original dans les archives du destinataire. Copie fin XI e siècle: Paris, BN, ms. lat (homéliaire moissagais du milieu du XI e siècle), f. 186v-187v (copie incomplète, le f. 187 étant mutilé). Editions: Gallia Christiana, t. 13, col. 150; Bernard-Bruel, t. 3, n Indiqué: JL Johannes episcopus, servus servorum Dei, karissimo ac spirituali in Domino Jesu Christo filio Garino, sanctissimo abbati, tuisque successoribus in monasterio nostro Lesato Deo rite servientibus in perpetuum. Summam gerentes curam ac sollicitudinem venerabilium locorum, quantum ex divino adjutorio nobis possibilitas datur, de eorum perseverantia studere debemus. Tali namque studio et clementia divina placatur, et stabilitas ecclesiarum Dei continuatur, tam pro animabus Romanę sedis pontificum, sive regum ceterorumque principum, seu cunctis protegentibus Christo sanctęquę ęcclesię inherentibus instituta subjacere non renueremus, ut in futuro perpetuam habeamus salvam et indeficientem mercedem; tradimus et corroboramus religiositati tuę regimen abbatiarum nostrarum quinque, videlicet: Sancti Petri Lesatensi, [in] comitatu Tholosanensi; monasterium Sancti Hylarii in comitatu Carcasense; verum etiam monasterium Sancti Michaelis Archangeli situm in valle Confluenti; immo monasterium Sancti Petri qui dicitur Carnensis; simulque monasterium Sanctę Marię Electensi in comitatu Redensi; cunctaque predicta monasteria in integrum confirmantes corroborantesque, tibi et per te eidem sacro monasterio, omnes res omniaque jura quę in eis a primordio fundationis eorum et usque nunc quolibet modo pertinere probantur, id est generaliter terras, vineas, casales, fundos, predia, rura, castella, munitiones, casas, menia, ortos, molendinos, piscarias, colinas, mansos, servos et ancillas, peculia et supellectilia, jam dicta monasteria cum omni integritate et undique inibi pertinentia, tibi tuisque successoribus concedimus atque confirmamus, denique tuoque concessu nostrę auctoritatis horum abbatum qui in prefata monasteria ordinati sunt, cum summa securitate, cum Dei timore perfruantur ac defendant: scilicet Benedictus abbas monasterii Sancti Petri Lesatensis, Sancti Hylarii et Sanctę Marię Electensi, et abbas Hugo Sancti Petri Garnensi, et Sancti Michaelis Archangeli abbas Gifredus possessor; ita ut sub tua ditione ac defensione semper persistant, a presenti sexta indicione diebus vestrę vitęvestrisque successoribus usque in finem seculi detinendum. Unde nos, quod justum est cognoscentes, vestręque pię peticioni liberalitate paterna faventes, tam prescripta monasteria, quam omnes res ad ipsa undecunque pertinentes, utrarumque omnia quę episcoporum reliquorumque secularium hominum potestate, lite remota, sub suo usu, dum hujus luce seculi frui videberis, et postmodum successorum tuorum abbatum, jure perhenni persistere decernimus; ut de his que ab Italię regibus, principibus, cunctisque Deum timentibus ibi concessa sunt, nulla qualibet occasione vel alicujus scriptionis titulo omnino imminuatur, quatinus in Dei laudibus conversantes, pro incolumitate nostra et clementissimi imperatoris ac totius ęcclesię liberis Dominum valeant deprecari. Nullus etiam episcoporum aut quilibet abbatum seu vicinarum ęcclesiarum quilibet sacerdos in eadem monasteria jus sibi ęcclesiasticum aliquomodo vendicet ac defendat, nisi forte a patre monasterii vel fratribus pro negocio aliquo fuerit invitatus. Si vero, quod non optamus, monachi in prelibatis monasteriis vel abbates contituti, tepidi in Dei amore aut prevaricatores regule conspiciuntur existere, a te tuisque successoribus abbates corrigendos instituimus. Abbatem vero eisdem monasteriis non alius, sed quem dignum moribus atque aptum monachicę disciplinę, communi consensu congregatio tota poposcerit ordinari, et eum sicut sanctorum Patrum dicta referunt, sine mundano et corruptibili munere consecrari monemus ac 54
55 precipimus; ne tantę cupiditatis errore, animę quę Deo salvandę sunt pereant, et per rapacitatis avariciam lividus eos serpens venenis inficiat, quod Spiritus Sancti gratia irrigante debuerant salvari. Si autem pro tanta talique consecratione contra priorum sanctorum dogmata aliquod donum vel premium qualibet occasione petitum fuerit, et aliter fieri nequierit, tunc electo abbati fuerit et licitum sine ullius mortalis impedimento apostolica consecratione et benedictione, cujus ipsa monasteria prostrata sunt, fideliter petere et sine dubio feliciter consecrare. Immo ut nullus cujuscunque sit dignitatis et potestati, virorum vel etiam mulierum audeat ibi presacratissime monasteria de omnibus rebus sibi pertinentibus molestari aut injuste inquietari vel divestiri, quatenus Omnipotenti Deo ibidem famulantibus quiete et intolerabiliter semper liceat monastice conversationis vitam perducere. Hanc autem scriptorum nostrorum paginam omni in futuro tempore a te vel post te abbatibus preordinatis in predicta monasteria succedentibus firmam statuimus illibatamque servari, ut nostra monasteria juvante Deo illorum tantummodo sit jure contempto, et cenobiaque illa nulli alterius ęcclesię subjaceant alicujus canonice jussionis aut laicorum vel mulierum ditione deserviens pre sola sancta Mater ecclesia Romana, sed remotis vexationibus a cunctis gravaminibus divinum opus sub te degentes fratres cum summa devotione perficiant. Si quis autem, quod non optamus, hujus nostri fuerit ausis decreti paginam contraire vel decreto molestari, maledictionibus dampnaticiis sub anathematis innodetur, et inde precella maledictione traditoris. Nam observantes, ex meritis atque precibus apostolorum, vitę futurę premii precellantur. Scriptum per manum Benedicti scrinarii sanctę Romanę ęcclesię, in mense Junio, indicione sexta, feliciter. Bene valete. 55
56 30. [X e -XI e siècle] Donation par Dieudonné Fastig de l honneur du Pouget. A. Original: ADTG, G 571. Parchemin, h. 8,0 cm, l. 22,8 cm. Avec une attache de sceau. Analyse du XVIII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, n 6. A. In Dei nomine, ego Deusdet cognomento Fastig dono et relinquo Domino Deo et Sancto Petro super altare ipsius Sancti Petri, omnibus fratribus in Moysiaco monasterio nunc et in futuro degentibus, pro anima mea omniumque parentum meorum, vivorum atque defunctorum, totum ab integro quantum ego vel fratres mei videmur tenere vel possidere, sive Matfrederus vel filius ejus Dinbertus videntur habere per nos, illum honorem qui est infra terminos illius possessionis Sancti Petri quę appellatur de Illo Pojet. In perpetuum maneat ei sine ullo contradictore. Si quis vero de projenie nostra hoc donum violare voluerit et auferre Sancto Petro, anatema sit. Accepi autem propter hoc a Willelmo de Pazern XX denarios, et firmavi coram senioribus super altare Dieudonné fastig donne l honneur de S. t pierre del pojet. 1 L acte n est pas daté. L écriture, qui peut être rapprochée de celle de l acte de donation par Dato, doit être de la fin du X e ou du début du XI e siècle. 56
57 31. [X e -XI e siècle] Donation par Gaubert et Raingarde, sa femme, de biens à Combalder, dans la viguerie de Saint- Aureil, et d un mas à Laroque. Analyse du XVIII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, n Gaubert & sa femme Raingarde donnent la vigne & la terre qu ils ont a Combalder dans la vicairie de S. t Aurel, plus un maz siz au lieu dit Laroque. 1 1 Combelle Laroque, à 2 km au nord-est de Castelnau-Montratier. 57
58 32. [X e -XI e siècle] Confirmation de la donation précédente. A. Original: ADTG, G 571 (Andurandy 3334). Parchemin, h. 6,5 cm, l. 30,8 cm. Attache de sceau à droite. Analyse du XVIII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, n 18. A. [Mention dorsale ancienne:] Cumbalder Carta guirpitoria de illo alode que vocatur In Combalder, 1 que Gauzbtus dedit Domino Deo et Sancto Petro in comunia. Et postea contrapellaverunt Ailcyna et infantes suos, et illa ampparatione que ipsa Ailcina et infantes ejus facerunt contra Domino Deo et Sancto Petro. Guirpierunt in manu Warini Kinabert, in presentia domni Gauzberto de Castel Nou 2 et alio Gauzberto de Conder Zak confirmation de la donation precedente. 1 S agit-il de La Combarade, à 1 km au nord-ouest de Castelnau-Montratier, ou de Combel ou Combelles, à 2 km à l est de Castelnau-Montratier? 2 Castelnau-Montratier (Lot, arr. Cahors, ch.l.c.). 3 L acte doit être postérieur à l acte précédent. Il n est pas daté, mais l écriture étant à rapprocher de celle de l acte de donation par Dato, et celle de la donation du Pouget par Dieudonné Fastig, on peut proposer une fourchette X e -XI e siècle. En outre, par certaines particularités stylistiques (carta guirpitoria de illo alode que vocatur...) ce texte se rapproche de la donation de Moncessou du début du XI e siècle (n. 40). 58
59 33. [X e -XI e siècle] 1 Donation par Richard d un bien appelé Bordaria Godenesca, dans le pagus de Cahors, dans la paroisse de Saint-Victor. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 131, f. 282r-283r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Ego Ricardus dono possessionem meam, quæ vocatur Bordaria Godenesca, quæ mihi evenit per successionem parentum meorum, propter consilium fratris mei Gausfredi, monachi, Domino Deo et Sancto Petro in monasterio Muciago, in elemosina fratrum ibi degentium, pro salute et remedico a) animæ meæ. Et est illa bordaria in pago Caturcino, in parrochia Sancti Victoris. Et misit eam frater meus Gausfredus in pignus Auriolo de Lupiago, per quinque solidos. Signum Ricardi, qui cartam fecit facere fratri suo Gausfredo monacho. a) remedico] à corriger en remedio 1 L utilisation dans cet acte de la graphie archaïque Muciago plaide pour une datation ancienne (vague): X e -XI e siècle. 59
60 34. [première moitié XI e siècle] Donation par Genesius de Paris du mas de Nova Villa appelé Acoguzag. Copie du XVII e siècle d après un cahier de huit feuilles de parchemin couvert d une feuille aussi de parchemin : Doat 129, f. 83r-84r. Sacrosanctæ Dei ecclesiæ quæ est constructa in honore beatorum apostolorum Petri et Pauli in loco qui dicitur Moisiacus, cedo ego Genesius de Paris 1 illum meum mansum de Novavilla qui dicitur Acoguzag. Et habet fines in se, de una parte de Val Aurelias, et de alia parte alodem meum. In tali vero ratione cedo istam meam elemosinam Domino Deo et Sancto Petro in monasterio Moisiaco, pro salute animæ meæ et omnium parentum meorum, ut numquam habeat licentiam ulla potestas, aut abbas vel aliquis homo, vendere aut dare, sed ad stabulam Sancti Petri maneat in sæcula sæculorum. Si quis autem auferre a Sancto Petro voluerit istam meam elemosinam, det ei Sanctus Petrus pænam quam possidet Princeps Tenebrarum cum angelis suis, et sit jugiter cum Datan et Abiron. 2 S. Genesii de Paris et uxoris ejus Bonassiæ, et filiorum eorum Hectoris et Grimaldi. S. Guilarini Guilaberti monachi. 3 1 Paris, lieu-dit à 2 km au nord de Castelmayran, sur la limite de Castelmayran et de Saint-Nicolas-de-la-Grave. 2 Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres L acte n est pas daté, mais certaines particularités stylistiques du formulaire (sacrosancte Dei ecclesie... que est constructa/consecrata in honore Sancti Petri... cedo ego) le rapprochent de la donation par Wido d un bois à Saint- Christophe (34), de la donation de Villa Castellana (36), de la donation de Majuze (37), de la donation de biens à Duravel (44), toutes de la première moitié du XI e siècle. 60
61 ABBATIAT D HUGUES II (1003) , mars Plaid devant Guillaume Taillefer V, comte d Angoulême, entre l abbé Hugues de Moissac et une certaine Amélie, au sujet de l alleu de Coulonges, en Saintonge. Extraits de la fin du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 51rb-va (sous Jean XIX). C. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin cousus ensemble contennant vingtquatre feuilles (perdus), de la fin du XI e siècle: Doat 128, f. 31r-32v. D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 54. Bibliographie, édition et traduction: Régis de la Haye, 999 ans pour retrouver une possession de l abbaye de Moissac, in: BSATG 127 (2002), p C. Dum resideret vir illustris Willelmus a) comes Engolismæ civitatis, venit Hugo abba ex monasterio Sancti Petri Moisiacensis cœnobii. Et ibi contrapellabat ille abbati illum alodem qui vocatur Colonicas b) sive Bragus sive Crudilicas, c) in pago Sanctonico, in vicaria Mucronensi. d) Et habet fines in se de una parte per medium Antona fluvium, de alia parte per rivum qui vocatur Rodinel, de tertia parte per Crudilicas, de quarta vero parte pervenit usque ad terminum de Montiniaca. Quantum inter istos fines Gammo tenebat totum contra appellabat. Et ibi recognoverunt se uxor sua Amelia et filii sui, videlicet Landricus et Willelmus, et Rannulfus frater Gammonii, quod injuste tenebant res Sancti Petri, ante præsentiam domni Willelmi comitis et domni Grimoardi episcopi, cæteris hominibus, Mainardo, Siguino, Roddeberto et aliorum plurimorum hominum qui ibi aderant. In ea ratione, quamdiu vivunt Amelia et infantes sui et Rannulfus teneant et possideant, detur eis. Et qui insuper venerit qui istam conventionem infringere voluerit, inprimis iram Dei incurrat, et cum Datan et Abiron particeps fiat, qui istum alodem tenuerit et censum non dederit e). Facta hæc carta in mense Martio, anno millesimo tertio, f) regnante Rodberto g) rege, filio Hugonis. Signum Amelia et filius ejus Landrico et Vuillelmo et Rannulfo, qui hæc fieri et adfirmare rogaverunt. Signum Grimoardo episcopo. Signum Heliæ. Signum Matfredi et Siguini et Raimundi ac Mainardi et Gauzberti. Rannulfus sacerdos rogatus scripsit. a) Willelmus] Guillermus B b) Colonicas] Collonicas B c) Crudilicas] Curdilias B d) Mucronensi] Micronen. B e) censum non dederit] censum Sancto Petro Moyssiacen. cenobii non dederit B f) tertio] XIII B g) Rodberto] Roberto B 61
62 ACTE SANS MENTION D ABBATIAT , janvier Bulle du pape Benoît VIII portant exemption du monastère de Saint-Pierre de Camprodón. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 131, f. 320r-325v. Indiqué: Jaffé, Regesta, n. 4019(3068), 26 jan. Editions: Marca Marca Hisp., p. 1002; Cocquelines I, 325; Migne, PL, 139, col Note: il s agit sûrement d une copie entrée dans les archives de l abbaye de Moissac bien après 1017, Camprodón n ayant été affilié à Moissac qu en 1078: Apogée de Moissac, p Benedictus episcopus, 1 servus servorum Dei, dilecto in Domino Bonifilio, religioso abbati, et venerabili monasterio Sancti Petri Campirotundi, quod est situm in comitatu Bisuldinense, in valle Landarense, inter duo flumina, tibi tecumque manentibus et pro te tuisque successoribus, salus et pax et apostolica benedictio quoad mundus permaneat. Amen. Cum constet Dominum Deum nostrum honorem sanctæ universalis ecclesiæ incessanter a propagatoribus beatæ fidei augmentare, necesse est accipientibus ab illo totius jura regiminis ei concedere censura justi moderaminis firmam liberalitatem, malorumque procul ab ea pellere pervasionem, quocirca quoniam convenit apostolicæ pietati benigna petentibus succurrere compassione, ideo nos tuis justis et enim sic sunt a nobis adjudicata, nam juste fuerint annuentes præcibus omnes proprietates sive possessiones ipsius loci, fines vel limites cum adjacentiis præcipuorum prædiorum cum omnibus ecclesiis, parrochiis, villis, fundis, casalibus, casis, terris, vineis, campis, pratis, pascuis, silvis, garriciis, arcis, torculariis, aquis, aquarum ductibus, viis, molendinis cum suis caput aquis, et suis piscatoriis, cultum et incultum, et quæcumque beatus Apostolus Petrus ex collationibus fidelium in cenobio Campi Rotundi retinere videtur, nostro aposcolica confirmamus privilegio. Concedimus itaque prædicto monasterio alodem quod in circuitu ejus habetur vel habere dinoscitur, piscationes quoque aquarum Te eser de casis usque ad ipsos Kalkers, et in Rivo Torto 2 de mullione usque in Tezer. Parrochia autem de ipsa valle ecclesiam Sanctæ Mariæ, cum decimis atque primiciis, et oblationes fidelium absque tributo. Parrochia autem Sancti Christophori Crescenturi cum ipso alode, et cum ipso cimiterio, cum decimis et primiciis, et oblationes fidelium absque tributo. Alode quod dicitur in Landars, et alode de Frescaned, et alode de Paradella, et de Rescaz, et in villa longa, et in Castellars cum terminiis et adjacentiis, alode quod dicunt Pugna Francor, et alode quod dicitur Grado, et alode quod est in Boloso, et alode quod est in Arza, cum terminis et adjacentiis suis, et alode quod dicitur Beged, cum ipsa Massana, et alode quod dicunt Vallestil, et alode quod dicunt Albed, cum ipsa aqua et cum ipso bosco, et alode quod dicunt Olibel, et Malo Pertuso, cum terminis et adjacentiis illorum, et alode quod dicunt Genebrel, et Aqua Bella, et prunarias et nabinarios, et alode quod dicunt Karera, cum terminis et adjacentiis illorum, et alode quod est in parrochia de Tortelliano, et in parrochia de Agelager, cum terminis et adjacentiis suis, et alode quod est in parrochia de Monte Acuto, id est Palaisio, cum ipso bosco et molino vetere, et alode quod dicunt Artices, cum ipso bosco, et in Cabriol, et in Mauro, et in Palazio ipsos molendinos, et in molino Berere, et in Vuado Malo, cum suo caput aquis, et suos decursos, 1 Benoît VIII, pape de 1012 à Rio Ritort, cours d eau près de Camprodón. 62
63 et suos super positos, et in Gissano ipso maso cum terminis et adjacentiis suis, et in Boscols ipsum alodem cum terminis et adjacentiis suis, et in parrochia Sancti Felicis in Lutuno ipsa tulla cum ipso alode de Ludars, et de Salvatella, et cum ipso bosco, et cum ipsos olivarios, cum terminis et adjacentiis illorum, et in parrochia Sancti Mathæi alodem quæ est in villa Damiras, et in Estela cum terminis et adjacentiis illorum, et ipsa villa de Romaniano, cum eis alode, et cum ipsa ecclesia cum decimis et primiciis, et oblationes fidelium, cum terminis et adjacentiis illorum absque tributo, et in Ponteros ipsum alodem, cum terminis et adjacentiis illorum, et in Parietes ipsum alodem, cum terminis et adjacentiis illorum. Et in Sancta Eulalia ipsos masos cum eis alodes, cum terminis et adjacentiis illorum, et in Vallebiana ipsos solarios, cum eis ecclesia, et cum decimis et primiciis, et cum eis cimiterio, et oblationes fidelium absque tributo, et in Cubili Sicco vel in Valle Biania ipsos masos cum eis alodem, cum terminis et adjacentiis illis, et in Bago vel in Serra ipsos masos, cum eis alode et cum eis decimis. Et in comitatu Rossiolonensi, vel in Valle Asperi, id est in Palazdano, ipsos masos cum eis alodem cum terminis et adjacentiis illorum. Et in Mirulias ipsa villa cum eis alodem, et cum ipsos boscos cum terminis et adjacentiis illorum, et ipsa villa de Avelanatello, cum eis alodem, et cum eis decimis. Et in comitatu Rossolionense, vel in villa Malleolas, ipsos masos cum eis alodem cum terminiis et adjacentiis illorum. Et in villa Torrilias, ipsas salinas cum ipsas vineas, et cum eis alodem cum terminis et adjacentiis illorum. Et in comitatu Petralatensi, ipsos masos de villa Saccar, et in Olives ipsos masos cum eorum alodes. Et in Terrers, ipsas vineas cum terminis et adjacentiis illorum. Et in comitatu Gerundensa, ipsos masos de Flossano, cum eis alode cum terminis et adjacentiis illorum. Et in comitatu Bergitanensi, ipsos masos quos dedit W. Ifreds comes, et alium quod dedit Oliba comes, et alium quod dedit Bonifilius, qui fuit quondam, id est in Kospo, et in Ardariz, et in Gardilanos, cum eorum alodes cum terminis et adjacentiis illorum, et in villa Benivere ipso maso cum eis alodem, cum terminis et adjacentiis illorum. Et in comitatu Cerdaniæ, vel in villa Alone, vel in Vulpilagio, vel in Ezer, ipsos masos cum eorum alodes, et cum eis furnos, cum terminis et adjacentiis illorum. Et in comitatu Rossolionensæ, vel in Valle Confluente, ipsa villa de Pino, cum ipsa ecclesia, et cum eis alodem, et cum eis cimiterio, et cum decimis et primiciis, et oblationes fidelium, cum terminis et adjacentiis earum, et in villa Saorra, et in villa Follano, et in villa Verned, et in villa Huitesano, et in Ascarone, et in Porciniano, et in Cinilo, et in Marignanos, et in Campestres, ipsos masos cum eorum alodes, et cum eorum vineas, cum terminis et adjacentiis illorum, et in Massaneto ipsa villa de Revocros, et ipsa villa Dinala convinata, et cum ipsas kasas de Lavaiol, et in villare Bellone, et ipsa villa de Olibeta, cum eis ecclesia, cum decimis et primicis, et oblationes fidelium cum eorum alodes, et incaptas cum ipsos boscos, cum terminis et adjacentiis illorum. Et in valle Asperi, id est in parrochia Sanctæ Mariæ Molleto maso uno cum terras et vineas et adjacentiis eorum. Et in villa Benitad ipso maso cum terras et vineas, fines vel terminos et adjacentiis illorum. Hoc igitur quæcumque diximus, vel quæ non diximus prædia adquisita vel inquirenda ad Sancti Petri Apostoli cænobium Campi Rotundi situm pertinentia, authoritate illi firmatur a nobis apostolica. Statuimus autem ut quando abbas ipsius monasterii obierit, neque a regibus, neque a comitibus, neque a qualicumque persona pro cupiditatis peccuniæ causa, neque pro qualicumque favoris inanis gloria ibidem constituantur abbates, sed a cunctis ibi degentibus servis Dei secundum Deum juxta Benedicti Patris regulam eligantur abbates. Damus quoque licentiam ipsius loci abbati ubicumque, vel a qualibetcumque voluerit episcopus suos clericos ordinandi a qualibet sede ei placuerit curam accipiendi, et ut a nullo episcopo, nec ab illo in cujus situm est monasterium episcopio, nec ab alio possit excommunicari aliqua ad eundem monasterium pertinens ecclesia. Statuimus etiam ut quis pænitentia aliminibus exclusus ecclesiæ quamdiu ibi steterit habeat licentiam introeundi, et omnem divinum officium audiendi. Concedimus quoque abbati vel monachis et omnibus clericis ad monasterium pertinentibus licentiam, nisi voluerint spontanea vel rogati ad sinodum non eundi. Confirmamus igitur et stabilimus amodo ut nullus rex, nulles princeps, nullus marchio, nullus comes, nullus judex, nullus episcopus neque ulla magna parvaque persona aliquam vim vel invasionem in eodem cœnobio aut in suis pertinentiis facere præsumat, pro quo et sub divini juditii obtestatione, et anethematis interdictis promulgantes dicernimus, ut nullus umquam nostrorum successorum pontificum næque aliqua magna, sicut diximus, parvaque persona audeat vel præsumat contra hoc nostrum apostolicum privilegium in aliquibus agere injuste, næque quis illum frangere temptet. 63
64 Si quis autem, quod non credimus, nec timens Deum et nostrum parvi pendens privilegium quod concedimus, verbo factove disrumpere temptaverit, hunc quisquis ille fuerit, de parte Dei Omnipotentis, sanctique ejus Apostoli Petri, et nostræ, qua eis fungimur via perpetuis, nisi recipuerit, anathematis vinculis obligamus, sitque portio ejus infernus hæreditas, illius Diabolus pars, et consolatio ejus ubi nunquam lætitia, sed semper est fletus, veniat nisi pænituerit, ut diximus, super illum quidquid maledictionis excogitari vel dici potest. Si quis autem sancti cœnobii adjutor existent illum in quo potuerit elegerit et amaverit, hic Dei Omnipotentis interventu apostolica benedictione crescere se gaudeat in virtute de virtute, sitque portio ejus Paradisus, hæreditas illius Dominus Christus pars et consolatio ejus, ubi semper gaudium et dolor est nullus. Interdicimus etiam universi generis potestatibus, ue nulli liceat ex jamdicto monasterio accipere pascuarios, vel exigere traginas aut distringere placitos illius hominis ad monasterium pertinentes cujuscumque sit culpæ si supra dictis maledictionibus non vult subjacere, quas Deus Omnipotens, et ab adjutoribus hujus nostri privilegii semper avertat, et super disrumpere cupientibus severus inducati. Scriptum per manus Benedicti regionarii notarii et scrivarii sanctæ Romanæ Ecclesiæ, in mense Januario, indictione quinta decima. 1 1 La quinzième indiction correspond à l année
65 ABBATIAT DE RAYMOND (première moitié du XI e siècle) 37. [1003/1030], mai, vendredi Donation par Wido d une maison, une terre et un bois dans la viguerie de Saint-Christophe, en Quercy. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 41r-42r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Sacrosanctæ Dei ecclesiæ Musciacensis coenobii, quæ est constructa in honore beati Petri apostolorum principis supra limpha Tarnis, in præsentia domni Raimundi abbatis sive aliorum monachorum qui in Dei servitio ibidem adesse videntur, ego igitur Wido consideravi casum fragilitatis humanæ, simulque propter amorem vitæ æternæ, cedo ad supradicta casa Dei, rem itaque iuris mei, hac est caput manso constructo, cum terra et cum bosco per fines suas. Et est in pago Caturcino, in vocabulo de Calmis, in vigueria de Sancti Christofoli, et habet fines in se de una parte terras et vineas Sancti Petri, de alio latere terra Bernardo, de duas vero partes ad ipso donatore. Quantum inter istas fines visus sum habere, totum dono Sancto Petro a die præsenti vel monachis ibidem servientibus, ut de hodierno die hoc habeatis, possideatis. Si quis ullus de hæredibus meis ire aut inquietare voluerit quod petit non vindicat, sed coactus exsolvat auri libras centum, et Datan et Abiron, 1 simulque cum Juda Scariote qui Filium Dei tradidit particeps damnationis æternæ efficiatur. Facta carta cessionis ista in mense Madio, feria sexta, regnante Robberto rege. 2 Signum Widoni qui carta ista scribere rogavit, et manibus firmavit. Signum Elian. Signum Rauno. Signum Aldeberto. Signum Asterio. Signum.... et plus bas est escrit: Isarnus scripsit. 1 Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres Robert II le Pieux, roi de France de 996 à
66 38. [1003/1031], janvier Cession en précaire à Aigilenus et son fils Benoît, de terres et de vignes situées en Villelongue, à Lalande, au lieu de Saint-Martin. Copie dans un fragment de cartulaire, du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 2r. Noticia guirpitoria qualiter veniens Aigilenus et filius ejus Benedictus et uxor sua Bonafos ante Durando et Aimardo monachos, sic peciit illos de illorum obedientia de terra sancti Petri ad excolendum vel vinea edificandi. Et est illa terra in Villa Longa, in vocabulo de Illa Landa, in termino Sancto Martino, 1 et abet fines de tres vero partes terra et vinea Sancto Petro, de fronte subteriore terra Sancti Andree, 2 quantum inter istas fines complantare vel conlaborare potueritis usque amno, totum habeatis concessum, et postea teneatis a quarto. Vendere nec alienigenare non potueritis nisi a rectoribus Sancti Petri, et si illi comparare non voluerint, cum illorum consilio a vicinos et alios rusticos vendant similum a quarto. Facta precaria ista in mense Januarii, anno illo regnante Rotberto. 3 S. Raimundo abbate et Duranno et Aimardo et alios monachos Moysiacensi monasterii, qui precaria ista rogaverunt. S. Benedicto Gautrudo. S. Constabule. S. Stephano. A. Arnaldo. S. Isarno. Rsamnudiu monachus scripsit. 1 Saint-Martin-Belcasse, lieu-dit à 4 km au sud-est de Castelsarrasin. 2 Saint-André, lieu-dit à 1 km au sud-est de Saint-Martin-Belcasse. 3 Robert II le Pieux, roi de France de 996 à
67 39. [1003/1031], mars Cession par Roger, clerc, de l alleu de Villa Castellana, en Toulousain. A. Original: ADTG, G 570 (Andurandy 6295). Parchemin abîmé, h. 140/157 mm, l. 272 mm. Copie: ADTG, G 570 (Andurandy 6300). Notice: Dufour 1972, p. 98. C. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 33r-34v. D. Autre version d après un cayer de vingt-quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 35r-36v (variantes négligeables). E. Analyses XVIII e siècle: Andurandy 6295 et F. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 102. Editions: A. Lagrèze-Fossat, Etudes historiques sur Moissac, t. 3 (Paris 1874), p ; F. Galabert, Album de paléographie, pl. I, n 1. Note: A nous semble être l original, plus ancien en tout cas que On relève dans A quelques archaïsmes orthographiques, comme Musciaco au lieu de Moysiacho. Mais il ne subsiste qu une partie de la charte, et ce débris est très abîmé. Dufour ne connaît que Nous donnons le texte de B, avec, dans l apparat, les variantes de A. [Mention dorsale contemporaine:] [Mention sur le repli:] VILLA CASTELLANA: B de manso Villa Castlana A Sacrosancte Dei æcclesię que est consecrata in honore Sancti Petri supra limfam a) Tarnis, in loco Moysiacho, b) ubi Raimundus abbas pręesse videtur, cedo ego in Dei nomine Rodgerius clericus alodem meum qui mihi advenit ex genitoribus meis. Et est in Tolosano, ubi vocabulum est in Villa Castellana, 1 manso constructo, cum terris et vineis et bosco, aquis aquarumque decursibus, cum exitu et regressu, totum et ab integrum, in tali ratione c) per locum et justiciam et societatem quam dederunt michi in monasterio. Ipsum mansum dono in precium per C solidos, taliter ut ipsum mansum in vita mea teneam, et idem omni anno ad monachos censum duos sextarios de frumento et quatuor de vino. Et post obitum meum monachi ejusdem loci teneant comuniter, nemine contradicente. Si quis homo aut ulla persona surrexerit qui hunc mansum de comunia velit tollere aut dare ullo homini in fevo, omnes maledictiones quę scriptę sunt in Novo et Veteri Testamento super eum veniant, usquequo vivus descendat in infernum. Et si est qui hoc velit transgredi aut d) de comunia tollere, donent fratres mei Ugo et Atto aut infantes eorum super altare sancti Petri XX solidos, e) et possideant in perpetuum. Facta carta ista in mense Martii, f) regnante Rodberto rege. 2 Sig+ Rodgerii. g) Sig+m Benedicti Malicias. Sig+ Ugonis. h) Sig+ Durandi. i) Sig+ Lanberti. j) a) limfam] limpham A b) Moysiacho] Musciaco A c) ratione] racione A d) transgredi aut] transgredere aud A e) sancti Petri XX solidos] XX solidos sancti Petri A f) martii] marcio A g) Rodgerii] qui cartam istam scribere rogavit et manibus firmavit add. A h) Ugonis] Ugo A i) Durandi] Duranto A j) Lanberti] Latberto A 1 Villa Castellana est le village qui s appelle aujourd hui Les Barthes: Apogée de Moissac, Première partie, chap Robert II le Pieux, roi de France de 996 à
68 40. [1003/1031], mai, jeudi Donation par l abbé séculier Miro de l alleu de Majuze et de l église Saint-André. Avec une notice sur la confirmation par Pons, comte de Toulouse, A. Original: ADTG, G 688 (Andurandy 5629).* Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 37r-38v. C. Autre version d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-huit feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 39r-40v (variantes négligeables). D. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 44. Edition: Müssigbrod 1988, p A. [Mention dorsale contemporaine:] Alodium de maliuse. Sacrosanctę Dei ecclesię quæ est consecrata in honore sancti Petri loco Musciaco super nimpha Tarnis, ubi domnus Raimundus abba cum cętu monachorum ibidem Domino agonizare videntur, cedo ego in Dei nomine Miro abba 1 alodem meum qui michi advenit ex genitore meo, illum alodem totum et ab integrum, qui vocatur Majuse, 2 cum ipsa ecclesia quę est consecrata in honore sancti Andreę, pro anima Matfredi fratri meo, qui primitus adordinavit ipsum alodem sancto Petro ad obitum suum, et pro anima mea, et genitoribus meis, in tale conventu quamdiu ego vivo teneam per manum abbati, qui ordinem observaverit, et per eos qui sub ejus imperio degerint, extra illo manso de Vitigedo, et exceptis illos multonos, qui exeunt de illo alode per concensum et omni anno XII denarios censum de illa ecclesia, illo manso, et illos moltonos, et illos XII denarios recipiant monachi in comunia, et ego recipio de illis C solidos et V lanceas, propter hoc quia ego guirpivi contra sanctum Petrum illum alodem, et contra illos monachos, et post obitum meum nullus de heredibus meis non habeat licentiam contrapellare, nec ullus homo nec per alodem, nec per beneficium, neque per servicium. Et si aliquis dederit aut receperit sit particeps Datan et Abiran, et filiorum Core, quos ira Dei exussit, vivusque descendat in infernum, 3 et sit socius Judę qui Filium Dei tradidit, et cum eis qui dixerunt Domino Deo: recede a nobis. 4 Et super hęc omnia monachi ejusdem loci illo alodem teneant in perpetuum cum omne quę ad eum pertinet. Et si est ullus homo qui de comunia velit tollere, det unus propinquus meus X solidos super altare sancti Petri, et faciat quę voluerit ex eo. Facta carta ista in mense Madio, sub die feria V, regnante Rodberto rege. 5 Sig+ Mirone qui cartam istam scribere rogavit, et manu firmavit et firmare rogavit per se et per verbum fratri sui Matfredi. Sig+ Stefani de Brugidoro. Sig+ Gauzberti de Ruviliaco. Sig+ Arvei de Budolo. Sig+ Adalgrimo de Castaneta. Sig+ Icterio de Castaneta. Arnaldus scripsit monachus rogante Mirone abbate. 1 Miron était probablement le premier abbé séculier de Moissac : Didier Panfili, Aristocraties méridionales. Toulousain- Quercy XI e -XII e siècles (Rennes 2010), p La Salvetat-Majuze, aujourd hui La Salvetat-Belmontet (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Monclar-de-Quercy), sur le Tescounet. 3 Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres Job 21,14. 5 Robert II le Pieux, roi de France de 996 à
69 * * * [note sur la confirmation par Pons, comte de Toulouse, 1045] Sequenti tempore nobillissimus ac potentissimus Pontius, comes Tolosanus, hanc eamdem donationem, ibi deveniens rogatu nostro, corroboravit, firmavit, manuque propria juravit, et in signum suæ concessionis ungulam sui pollicis in tantum abscidit, ut in huius facti memoriam sanguis ex ipso exierit, ipsumque locum Salvitatem vocari et esse ab eo die constituit. Facta est autem carte ista, anno Incarnationis Dominicæ
70 ACTE SANS MENTION D ABBATIAT (première moitié du XI e siècle) 41. [1024/1032] Lettre du pape Jean XIX à Sanche-Guillaume, comte de Gascogne, lui demandant d intervenir auprès d Arnaud Addon, vicomte de Lomagne, en vue de la restitution à l abbaye de Moissac des églises de Saint-Martin d Auriol et de Saint-Saturnin de Flamarens. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 11v. C. Copie de la fin du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 175ra-rb. Indiqué: Jaffé, t. 1, n (3120). Editions: Migne, PL 141, col ; Zimmermann, Papsturkunden, nr. 314; HGL, t. 5, col Iohannes episcopus, servus servorum Dei, 1 domno Guillermo glorioso comiti, 2 karissimam salutem et apostolicam benedictionem. Mittimus ad tuam benignitatem veluti ad karissimum filium, ut audias nostram exortacionem et benefacias monasterio Sancti Petri de Moyssiaco, ut ipse beatus Petrus, qui est pastor et nutritor omnium fidelium benefaciat de te cum a presenti vita subtraxeris. Arnaldus Oddo, vicecomes Gasconie, miles tuus, possidet iniuste duas ecclesias que pertinent jam dicto monasterio Sancti Petri. Una est edifficata ad honorem Sancti Martini in loco qui dicitur Orriolo, alia Sancti Saturnini in Flamalingis. Manda Arnaldo ut reddat Sancto Petro duas ecclesias, cum omnibus pertinenciis illarum, ut fratres commorantes in predicto monasterio habeant de eisdem ecclesiis quod rectum est, et propter tuam animam cothidie supplicent Domini clemenciam, ut cum per divinam vocacionem de hac luce deportaveris ab angelis sanctis, eternam habeas requiem. Quod si non peregeris secundum quod tibi per presentem epistolam transmisimus, ex autoritate Petri apostoli scias te esse excommunicatum, ita ut in ecclesiam non ingrediaris neque communionem accipias. Vale. 1 Jean XIX, pape de 1024 à Sanche-Guillaume, comte de Gascogne de 1010 à
71 ABBATIAT D ETIENNE ( ?) 42. [1003/1031], juin Vente par Raimond Seguin de Lalande de l alleu et de l église de Moncessou. A. Original: ADTG, G 570 (Andurandy 6823). Parchemin, h. 12,0/12,9 cm, l. 20,0/19,2 cm. Notice: Dufour 1972, p. 98. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt-quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 43r-44v. Ce texte présente de multiples variantes, mais est d un bien meilleur latin. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 97. Edition: Müssigbrod 1988, p A. Mention dorsale ancienne: Mons sancius Noticia guirpitoria de illo alode quę vocatur Monte Sancione cum ipsa ecclesia quę est fundata in honore sancti Petri apostoli 1 cum omnibus ajacentiis suis, tam terris quam vineis, silvis, pratis, aquis, aquarum cursibus et incursibus, quistum vel inquirendum, cum ipsas frankezas totum et ab integrum Raimundus Sequin de Lalanda 2 guirpivit contra Domino Deo et Sancto Petro de Musciaco suisque servientibus, in presentia Stephano abbate et Donadeo dekano et Isarno archiclavo et Grimardo monaco et Raimundo monaco, vel cuncti congregatione seu et alios omnibus, quorum hoc sunt nomina: Digneberto de Sancta Tecla, 3 et Ugo de Iniciago, 4 et Raimundo de Colonicas, 5 et aliorum bonorum ominum qui ibi aderant, et dederunt ei monachi unum ecum per quinquaginta sollidos et L solidos in argento, in tale ratione veniat ipse Raimundus et firmet eam, et faciat firmare per filios suos Raimundo et Siguino et Wilelmo, et filias suas Beliard <...>, in tale vero ratione ut teneant monachi in comunia. Et si est ullus omo aut ulla potestas qui tollere voluerit de comunia, aut in fevo aut in ulla ratione, veniant filii sui aut unus de propinquis parentibus et donet sancto Petro XX solidos, et faciat quicquid facere voluerit sane. Facta carta ista in mense Iunii regnante Rotberto rege Francorum. Sig + Raimundo qui carta ista scribere rogavit et manibus firmavit. Sig + <..>guani. Sig + Bernardo de Monciaco. Sig + Digneberti Mauri. Sig + Stephano Crela. Sig + Wilelmo Andreo. Bernardus scripsit. 1 Moncessou, église Saint-Pierre-ès-Liens, diocèse d Agen, dans la vallée de la Séoune, aujourd hui sur la commune de Lauzerte. Cf. Gayne, p Lalande, lieu-dit sur la commune de Goudourville (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Valence). 3 Sainte-Thècle, village de la commune de Montesquieu (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Moissac II). 4 Najac ou Nazac, lieu-dit et église à 1 km au sud de Miramont-de-Quercy (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Bourg-de-Visa), sur la Barguelonne. Saint-Pierre de Nazac est l église paroissiale de Miramont: Gayne, o.c., p Colonges, lieu-dit sur la commune de Saint-Clair (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Valence), dans la vallée de la Barguelonne. 71
72 D. 97. Delaissement de l alode dite Monssancius, c est Monsessou & de l Eglise qui est fondée en l honneur de S. t Pierre & de toutes Ses appartenances & dependances En faveur du Monastere de Moissac fait par Seguin delalande. au mois de Juin, Regnant le Roy Robert. 72
73 43. (1042?) Nomination d un abbé séculier, et donation de plusieurs biens. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 156vb-ra. Petrus. Qui prefecit abbatem militem [...]. Hiis temporibus, millesimo XLII, ob maliciam hominum, abbas Petrus prefecit abbatem militem sive secularem, ut tuerat villam Moyssiacy et membra abbacie et villas et territorium et appendicias dicti monasterii, abbatem et conventum. Et dedit predicto abbati militi captennium in quibusdam, et in villa Moyssiaci certam partem. Pro quo captempnio dictus abbas miles promisit homagium et fidelitatem abbati et conventui regulari et successoribus eorundem. 73
74 44. [1032/1048?], mars, samedi Donation par Bernard, moine, et son père Garin, de biens à Montegiballo et à Caminet, dans la viguerie de Duravel, ainsi qu au Breil. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 67r-69r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod 1988, p Locum sacrum sancta Dei ecclesia qui est consecratus in honore sancti Petri apostoli, vel sancti Cipriani martiris, aut omnium sanctorum super alveum Tarnis ex Musciaco monasterio, ubi tunc tempore domnus Gausbertus abbas secularis, et domnus Stephanus abba regularis præesse dinoscuntur et Dei congregatio deservire videtur, ab hoc igitur ego enim in Dei nomen Bernardus monachus consideravi fragilitatem carnis, ut pertracterem coelestis æternæ <...>, ut ante tribunal Christi merear præsentari, quando angeli pacis amaræ flebunt, et Deus Judex arguet quem voluerit suæ justiciæ, pro his quoque verbis et aliis sermonibus, quæ in sanctis libris scriptum est, dono ad supradictum locum ipsam hæreditatem quæ procedit mihi ex matre meæ, et est ipsa hæreditas in pago Caturcino in vicaria Duravillo, in villa quæ vocatur Montegiballo, et in Gamanet. 1 Et sunt hoc duodecim denariatas de vinea, et de duas caput mansuras tota medietas cum terris, cum boscos, cum vineas, et habet fines in se ipsa hæreditas de una parte Siquino de Podio, et de istas alias partes, et sancto Stephano Caturcensis civitatis. Quantum inter ipsa fines continet totum et ab integrum, dono Domino Deo et sancto Petro, et omnibus sanctis quorum reliquiæ in Musciaco monasterio sunt reconditæ, pro anima matris meæ Aladaiz, et patre meo Guarino, et Siquino fratre meo, et ipsa mea, et pro omnibus consanguineis meis propinquis. Et sint de hoc testes Gausbertus abba, et Siguinus et Gauzbertus fratres, et infantes eorum, et Grimoaldus de Cornelio, et Grimoardus de Bellaico. 2 Et pater meus Warinus donat similiter suam hæreditatem ad supradictis sanctis in Musciaco pro anima sua, et anima uxoris suæ Adalaiz, et Siquino et Bernardo filiorum suorum. Et est ipsa hæreditas in pago Caturcino, in villa quæ vocatur Abrelio. 3 Quantum ego Warinus visus sum habere, vel possidere totum et ab integro, dono ad supradictum locum in tali vero ratione, ut quamdiu ego Guarinus vixero, teneam sine ulla contradictione. Et si ullus homo est, qui de stipendia fratrum abstulere voleant, veniant filii Guillelmo de Monte Henaldo, 4 et filii Guarino de Septemfontes, nepotes nostri, cum misericordia Grimaldo avunculo eorum, et donent unas caligas de asino, et accipiant totam honorem quod hic est prædestinata. Facta carta ista mense martio, feria septima, regnante Aianrico Rege. Sig + Warino, et filio suo Bernardo nomine qui hanc cartam scribere et firmare rogaverunt et ipsi manibus firmaverunt. Sig + Geraldo de Gamanel. Sig + Francono. Sig + Arnaldo de Abrelio. Sig + Bernardo Guidberto. Arnaldus monachus rogatus scripsit. 1 Caminet, lieu-dit sur la commune de Vire-sur-Lot (Lot, arr. Cahors, canton Puy-l Evêque). 2 Belaye (Lot, arr. Cahors, canton Luzech), sur le Lot, à 5 km au sud-est de Pescadoires. 3 Au Breil, lieu-dit sur la commune de Sauveterre-la-Lémance (Lot-&-Garonne, arr. Villeneuve-sur-Lot, canton Fumel), à 8 km au nord-ouest de Duravel. 4 Montayral (Lot-&-Garonne, arr. Villeneuve-sur-Lot, canton Tournon-d Agenais). 74
75 45. [1031/1048?], août, samedi Donation par Kalsan de Belaye, Guillaume, son fils et Grimoard, son neveu, de l église de Pescadoires. Copie dans un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p C. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158rb, comme une acquisition de l abbé Durand de Bredons. D. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-quatre feuilles (perdus), de la fin du XI e siècle: Doat 129, f. 73r-74r. E. Analyses XVIII e siècle: Andurandy 603 et F. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 50. Edition: Peña, n. 1, p. 3; Müssigbrod 1988, p DE PISCATORIAS. In domino magnifico Kalsano de Bellaigo 1 et filio suo Guillelmo et Grimoardo nepote suo. Isti sunt donatores qui dederunt Domino Deo et beato Petro apostolo in monasterio Moysiaco, in presentia domni Stephani abbatis, et Donadeo decani, et Hugonis archiclavi, cum omnia norma monachorum, unam ecclesiam que vocatur Piscatorias, cum omnibus adjacenciis suis, scilicet ecclesiasticum totum et ab integrum et unum clausum et illum porticum extra illum fevum de ipsa paicheria in comunia, pro animabus parentum ipsorum et pro anima ipso Calsano et Willelmo et Grimoardo, et patre suo Gauzberto et matre ipsorum; in tali ratione si venerit ullus homo qui tollere voluerit de comunia nec ullus abbas laicus, nec episcopus, nec ullus homo, veniant filii ipsorum aut filie et aprehendant eam; et post discessum illorum veniat Aimericus de Durfort ac parentes ipsorum ad sanctum Petrum in altare et ponant una poma et apprehendant eam, ut post hodiernum diem teneant monachi sancti Petri in comunia. Facta carta ista in mense Augusto, feria VII, regnante Domino nostro. Signum Kalsani, et Guillelmi, et Grimoardi, qui cartam istam scribere rogaverunt et manibus suis firmaverunt, et in presencia Isarni de Pestiliaco, 2 et Guidonis de Tofalias, et Raimundi Siguini de Carcers. 1 Belaye (Lot, arr. Cahors, canton Luzech), sur le Lot, à 5 km au sud-est de Pescadoires. 2 Pestillac, lieu-dit à 1 km au nord-ouest de Montcabrier (Lot, arr. Cahors, canton Puy-l Evêque). 75
76 46. [1031/1048?] Donation par l archiclave Hugo et son neveu Dimbert d Esmes, de l alleu appelé Til. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 5r. C. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau de parchemin escrit de deux costes (perdu), du milieu du XII e siècle: Doat 128, f. 264r-265v. Edition: Müssigbrod 1988, p De Tilio. Cartam quam rogavit scribere Hugo monacus archiclavis sancti Petri de ipso alode qui vocatur Tilium, 1 quem ipse dedit et Deibertus nepos ejus de Oxima, 2 sancto Petro, pro anima Dimberti fratris sui, et Hugonis nepotis sui, in presentia bonis hominibus qui ibi aderant. Hoc fecerunt Hugo Iniciaco, 3 Arnaldus de Duro Forte, 4 et Ademarus de Calciada. S. Hugonis qui cartam istam scribere rogavit, et manibus firmavit. S. Dinberti. 1 Vu les lieux de provenance des témoins (Nazac, Esmes, Durfort), il semble logique de chercher l alleu de Til dans ce contexte géographique. Nous pensons à Plan del Thil, lieu-dit sur la commune de Montesquieu, situé à côté du Bois de la Roque et de Saint-Christophe. 2 Esmes, lieu-dit sur la commune de Montesquieu. Dimbert de Sainte-Thècle figure dans l acte de donation de Moncessou (1003/1031). Un Dimbert d Esmes figure encore dans l acte de donation de Pommevic (1052). 3 Ugo de Iniciago figure aussi dans l acte de donation de Moncessou (1003/1031). 4 Durfort, sur la commune de Durfort-Lacapelette (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Lauzerte). 76
77 47. [ ?] Donation par Rainald, clerc, d un bien dans la paroisse de Sainte-Arthémie. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Rainald Clerc donne a Etienne Abbé de Moissac un bien dans la paroisse de S. te Artemie au lieu dit de Las Collectes et de Verdun. 1 Sans datte. N Sainte-Arthémie, paroisse-mère de Molières (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, ch.l.c.), au confluent du Lemboulas et du Petit Lembous. Voir P. Gayne, o.c., p Les lieux-dits cités dans cet acte sont peut-être Les Clusettes et Le Verdier, situés à proximité. 77
78 ABBATIAT D AUGER (vers 1047) 48. [1047], 17 juin Bulle du pape Clément II, accordant cent jours d indulgence à tous les fidèles qui visitent l église de Moissac à l occasion de la fête de saint Pierre. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 11.* Note: acte inconnu chez Jaffé. Bulle du Pape Clement 2 e donnée a Suguziac dioceze de Poitiers qui accorde cent jours d indulgence a tous les fideles contrits & confessez qui visiteront l Eglise de Moissac pendant les huits jours qui suivent le fete de S t Pierre & de S t Paul patrons de lad. Eglise accordée le 15. des Calendes de Juillet l an second de son Pontificat qui est l an N Le pape Clément II n a même pas régné une année: du 24 décembre 1046 au 9 octobre
79 49. [1047], 17 juin Bulle du pape Clément II, accordant à Auger, abbé de Moissac, d imposer les bénéfices du monastère. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 12.* Note: acte inconnu chez Jaffé. Bulle du meme pape donnée au meme lieu & le meme jour adressée a Auger Abbé de Moissac dans laquelle il lui permet pour cette fois seulement a cause des depenses qu il a êté obligé de faire, de faire une imposition & de retirer le subside qu il jugera a propos de tous les beneficciers dependants du Monastere de Moissac. N
80 ABBATIAT DE DURAND DE BREDONS ( ) ? Acte dont l objet n est pas connu. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158rb. De isto Durando in quadam carta vetusta taliter continetur: Anno incarnacionis M o XLVII, domnus Durandus de Bredonno de pago Alvernico, abbas Moyssiacensis. 80
81 Donation par Bernard et Guillaume de Doeza, frères, et de Seguin de Volvenis, de leurs parts respectives de l église Saint-Denis de Pommevic. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158rb. C. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin.. contenans seize feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 45r-47r. D. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p Edition: Müssigbrod, p C. Sacrarum attestatione scripturarum, et authoritate Catholicorum dogmatum, manifestum est debere unumquemque hominem de se suisque omnibus hæreditatibus suis, parentumque suorum pro quotidianis admissis, et excessibus humanis frequentibus, et oblationes dare Domino Deo. Hujus rei causa provocatus, ego Bernardus et frater meus Willelmus de Doeza concedimus, sive damus Omnipotenti Deo et beatissimis apostolis Petro et Paulo, et locis venerabilibus Cluniaco atque Moisiaco simulque Duranno abbati cunctisque ejus successoribus et monachis omnibus in supradictis locis Deo in perpetuum servientibus, tam futuris quam presentibus, medietatem ecclesiæ Sancti Dionisii quæ sita est in pago Agennensi, et antiquitus vulgo apellatur Primus Vicus, cum suo ecclesiastico honore sicut ad nos pertinere videtur, pro salute et remedio animarum nostrarum seu parentum nostrorum, et omnium fidelium vivorum atque defunctorum, accepto ab ipsis monachis munere triginta solidorum, scilicet Lemovicanæ monetæ. Simili quoque modo, ego Siguinus de Illo Volveno dictus confero quartam partem ipsius ecclesiæ, cum suo ecclesiastico honore, et quidquid hactenus inibi visus sum possidere, ego et progenitores, locis supradictis, atque eorum habitatoribus adeptis ejusdem muneri nummis, hæc inquam omnia ita in commune cedimus et donamus jure perpetuo totum et ab integro, id est ecclesiam ipsam cum omnibus ad eam pertinentibus, terris, vineis, silvis, aquis, pratis cultis sive incultis, ingressis et egressibus, supradictis monasteriis Cluniaco [et Moissiaco] ab monachis cunctis in ipso per secula De[o] servientibus. Facta cessio donati[onis] hujus in manibus domni Duranni Moisiacensis abbatis, anno Dominicæ Incarnationis millesimo quinquagesimo secundo, Indictione quinta, regnante Francorum rege Heienrico, ad ipsius ecclesiæ dedicationem, in præsentia episcoporum Bernardi Aginnensis, atque Arnaldi Lactorensis qui ipsam tunc consecravit. S. Bernardi et Willelmi fratris ejus de Doeza. Signum Siguini de Illo Volveno. S. Willelmi Arnaldi. S. Dintberti de Oisma. S. Bernardi Rainonis. S. Siguini et Ainardi de Illa Landa. 81
82 52. [1053], mardi [29 juin] Le comte Pons de Toulouse remet l abbatia de Moissac à l abbé Hugues de Cluny. TEXTE ORIGINAL: Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 615. NOTE: L analyse d Andurandy propose une date corrompue: le 30 mai En 1047, Hugues n était pas encore abbé de Cluny. L erreur de datation: 3 des calendes de juin, vient du texte imprimé ci-dessous. Il s agit en réalité du 3 des calendes de juillet, donc du 29 juin, fête liturgique des saints Pierre et Paul. L année doit être restituée: en 1053, le 29 juin tombait un mardi. La mention des rois de France prouve qu Andurandy disposait du texte original. Editions: Bernard-Bruel, t. 4, n bis (d après le cartulaire B de Cluny, fin XI e -début XII e siècle, n. 101); GC 1, Instrumenta, acte n. XVIII, p. 37 (sans mention de provenance); HGL, t. 5, acte n. 235, CC, col. 470 (d après les archives de l abbaye de Cluny, cartulaire de S. Odilon [= Cartulaire B]; la Chronique d Aymeric de Peyrac; Baluze, Miscellanea, t. 6, p. 465; Gallia Christiana, nouv. édit., t. 1, Instrumenta, c. 30, 31 & 37). 1 TEXTE INTERPOLÉ: A. Pseudo-original hypothétique. B. Copie de la fin du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 167va-168ra. Editions: Mabillon, Annales Ordinis Sancti Benedicti, t. 4, p. 626; Gallia Christiana, I, Instrumenta, acte n. VII, p (sans mention de provenance). Edition et traduction: Aymeric de Peyrac, abbé de Moissac de 1377 à Chronique des Abbés de Moissac, éditée, traduite et annotée par Régis de La Haye (Maastricht-Moissac ), f. 167va-168ra. TEXTE ORIGINAL OU INTERPOLÉ?: B 2. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 2. NOTE: Il s agit de l acte du 29 juin 1053, faussement daté en 1067 (MLXVII) par Aymeric de Peyrac (B ), et en 1047 (MXLVII) par Andurandy (B). L analyse d Andurandy ne permet pas de savoir s il avait sous les yeux le texte original ou le texte interpolé. Edition des deux versions: Lagrèze-Fossat, t. 1, p (d après HGL et B ). Traduction: Lagrèze-Fossat, t. 1, p Bibliographie et édition: Régis de la Haye, Moines de Moissac et faussaires (I), in: BSATG 121 (1996), p L édition de l Histoire Générale du Languedoc fait un potpourri des deux versions. 82
83 (Texte original, d après l édition de Bernard-Bruel, en pleine page et dans la colonne de gauche; texte interpolé, d après B, dans la colonne de droite). (Cartulaire B de Cluny = édition Bernard- Bruel) B. Poncius, Dei gratia urbis Tholose comes palatinus. Quamvis apostolica pronuncient verba quod Non sit nisi a Deo potestas aliqua, 1 tamen de reprobis sermo divinus per prophetam indicat, dicens: Ipsi regnaverunt, sed non ex me; principes extiterunt, et non cognovi, 2 idcirco Poncius, Tolosanę urbis comes, ne in numero male regnantium a justo arbitre Deo districte quasi non ab eo non agnitus dijudicer, communi ac salubri consilio uxoris meę Adalmodis comitissę ac principum Aquitanorum mihi subditorum, venerabilis scilicet Bernardi, Katurcensis episcopi, 3 necnon Gauzberti, abbatis nominati, Willelmi quoque ac Fulconis fratris ejus consultu, decrevi ut abbatia Sancti Petri Moysiacensis cœnobii, quam ego hactenus cujus deffencionem agemus et parentes mei seu predecessores mei, comites Tolosani, de manibus regum Francorum abbatum monachorum visi sumus in fevi jure habere et cum homagio possidere, deinceps in Dei servicio rectius, diligentiusque custodiatur. Quapropter volo ut cunctis meis successoribus patescat, quod ego prenominatam abbatiam Sancti Petri Moysiacensis cœnobii, Omnipotenti Deo et sanctis apostolis Petro et Paulo dimitto, necnon et seniori karissimo domno Hugoni abbati Cluniensi, sive prestante Deo, intercedentibus apud Ipsum sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, pro salute anime mee, karissimo domno Hugoni, abbati Cluniacensi, et cunctis successoribus suis in loco Cluniacensi futuris, secundum regulam Sancti Benedicti Beati Benedicti ordinandam, in perpetuum trado, coram testibus. coram testibus concedo. Si quis autem parentum vel successorum meorum, aut quicumque hominum post finem meum sive post discessum Gauzberti, principis illius, qui secundus a me in abbatia deffencione illa nunc esse videtur et abbas vocatur, hanc meam cessionem disrumpere quocumque modo adtemptaverit, quod fieri omnimodo sub obtestatione judicii Dei prohibeo, omnipotentis Dei virtute examinandum, et papę Romano necnon et Francorum regi, ad quorum tuicionem locus prefatus Moysiacus pertinet, distringendum relinquo. Ego vero hanc inscriptionem cessionis in manu jam dicti abbatis domni Hugonis, astante omni conventu ejusdem monasterii, cui preest mea electione, mea deprecacione et prenominati Bernardi, Caturcensis episcopi, ad cujus diocesim attinet locus iste, consecratione, Durannus abbas et monachus Cluniacensis, in die solempnitatis sanctorum principum apostolorum Petri et Pauli, manu, ore, corde confirmo atque corroboro. Bernardus, episcopus Caturcensis, firmavit. Adalmodis comitissa firmavit. Gauzbertus abba firmavit. Willelmus, cognomento Miscensmalum, firmavit. Fulco, frater ejus, firmavit. 1 Romains 13,1. 2 Osée 8,4. 3 Bernard II, évêque de Cahors de 1047/48 à 1053: Jean Dufour, Les évêques d Albi, de Cahors et de Rodez des origines à la fin du XII e siècle (Paris 1989 = Mémoires et Documents d Histoire Médiévale et de Philologie, 3), p
84 Guillermus, cognomento Miscens Malum, firmavit. Data sub III kalendas Junii, 1 III feria, regnante Philippo rege Francorum. ab Incarnacione Domini M o LXVII o.... Comte de Toulouse & adalmodis comtesse de Toulouse sa femme font delaissem. t de l Abbaïe de Moissac que led. Comte & Ses predecesseurs Comtes de Toulouse possedoint jusques alors la tenant des mains des Rois de france, font led. Comte & Comtesse ce delaissement en faveur d hugues Abbé de Cluni, le 3. des Calendes de Juin N. 615 D. 2. L an Delaissement de l abbaye de Moissac fait par le Comte & Comtesse de Toulouse qui l avoient usurpée, En cas on vint contre led. delaissement il implore le secours du Pape & du Roy de France sous la protection desquels est led. lieu de Moissac. 1 Lire: Julii. La solempnitas sanctorum principum apostolorum Petri et Pauli (voir supra) ne tombe pas le 3 des kalendes de juin, mais le 3 des kalendes de juillet (= 29 juin). En outre, la datation d après le règne du roi Philippe I er ( ) est de toute évidence fausse. Fort heureusement, les autres éléments de datation, ainsi que les personnes figurant dans le texte, permettent de dater l acte avec certitude au 29 juin
85 53. [vers 1053] Notice sur la donation par Odilus d une villa dans la paroisse de Mauriac et d autres biens en Rouergue à l église de Jérusalem, pour la fondation d un monastère du Saint-Sépulcre. Copies du XVII e siècle d après un cayer de huit petites feuilles des parchemin (perdu): Doat 129, f. 58r-60v. C. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p ; BN, ms. lat , p D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604 et 605. Editions: Novus Thesaurus Anecdotorum, 1, col ; HGL, t. 5, col ; Bousquet, p Anno ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi millesimo quinquagesimo tertio, et indictione quinta, ego Odilus, filius Rodulfi, de comitatu Rudense perrexi Jherosolimam causa orationis, et videre sancta loca ubi Dominus noster Jesus Christus dignatus est nasci, pati, mori et resurgere, et ascendere in coelum, compunctus suo corde, et posuit Deus in animo meo, ut du meis hæreditatibus facerem monasterium ad honorem Domini nostri Jesu Christi qui positus est in Sancto Sepulchro, id est in illa parrochia de Mauriag 1 volo illum ædificare, taliterque dispono, concedo ibi medietatem de ipso honore de ipsa ecclesia Sancti Remedii, 2 et de illo ecclesiastico, et dono medietatem de illa ecclesia quoe vocatur Mauromonte, 3 ipsam partem quoe ad me pertinet de ecclesia Sancti Androeoe, quoe vocatur Fenostre, et medietatem de ipsa corte, et unam <...> in Prosimeda, et in villa de Frontenago una mansio, quoe vocatur Fonte, et in villa Andesiago 4 una mansio quoe vocatur Fraise, 5 in parrochia de Galgagno une mansio quoe vocatur Genesta, et alia mansio quoe vocatur La Combeta, et in parrochia Mauriago ipsa medietate de ipso Tinobre qui vocatur Caizago, 6 et ipsa medietate de ipso alodo quoe vocatur Alfone, cum terra et cum bosco, et de illo alodo quoe vocatur Valazires illa medietate. Insuper et de omnia mea res dono decimam ad ipsam ecclesiam, quoe est monasterium Sancti Sepulchri. Ego supradictus Odilus, filius Rodulfi, hoec omnia supradicta mea hoereditas et partes trado, et dono Dei Omnipotentis et sanctæ ecclesiæ Hierosolimitanæ, ubi Dominus noster Jesus Christus fuit crucifixus, et positus in sepulchro, et tertia die resurrexit, et in manibus sanctissimi Patriarchæ Sophronii pro redemptione animæ meæ, et ejus successoribus, ut fiat monasterium istum in juditium <...> regunt Sanctum Sepulchrum laxamus, ut quicumque esse abbas hujus monasterii fiat ordinatus per consuetudinem terroe et teneat honorem per Patriarcham Hierosolimitanum. Et pono ut pro anima mea, et conjugis Ceciliæ, et patri meo Rodulfi, et avi mei Odili, et Helisabet, et Johanna et Ugoni comitis, et Ricardoe matris suoe, et omnium parentum meorum fiat hoc. Et constituo ut omni anno pro incenso, et datum veniat ad Sanctum Sepulchrum per nostrum missum de hoc monasterio postquam erit consecratum bisantum unum de auro; et si uno anno non potest, fiat in alio. Et quicumque voluerit disperdere istum monasterium supradictum, si non per satisfactionem emendaverit habeat partem cum illis qui Dominum Jesum tradiderunt et crucifixerunt. 1 Mauriac, lieu-dit à 3 km au sud de Villeneuve. 2 Saint-Rémy, à 4 km au sud de Villeneuve. 3 Marmont, sur la commune de Morlhon-le-Haut (Aveyron, arr. et canton Villefranche-de-Rouergue). 4 Nom disparu (Bousquet, p. 196); il s agit probablement de l ancien nom de Villeneuve. 5 Fraise, lieu-dit à 5 km au sud de Villeneuve. 6 Peut-être Craissac, lieu-dit à 2 km au sud-est de Villeneuve. 85
86 Ego Sophronius Patriarcha Hierosolimitanus oro atque benedico omnes qui in hoc monasterio supradicto serviunt, atque bona faciunt et sustentant, quicumque contrarii fuerint, si non emendaverint, habeant exprobationem cum Domino nostro Jesu Christo in diem Judicii. 86
87 , septembre Approbation par le Concile de Toulouse de l union de Moissac à Cluny. Copie dans un manuscrit du milieu du XI e siècle: Paris, BN, ms.lat AA, f C. Copie de la fin du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 54rb-va. D. Copie de la fin du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158vb-159ra. E. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat BB, f Mentionné : Bernard-Bruel, t. 4, n Editions: Mansi, t. 19, col ; Martène, Thesaurus, t. 4, col Notum sit omnibus hominibus in Christo pie vivere hic et in futura vita cupientibus, res ecclesiasticas jure hereditario Deo servientibus pro redempcione animarum tradi et inconvulsas maxime sanctorum catholicorum patrum sanxit auctoritas. Quapropter cupiditate ducti inimici Dei desiderantes depredari et invadere hoc quod fideles monasteriis Deo spirante dederunt sua propria voluntate, omnipotentem Deum pravis moribus suis exacerbant [cum decimas et honores monasteriorum atque ecclesiarum injuste sibi ascribunt]. Sed nunc pro certo fiat fraternitas Christianorum Cluniacum monasterium cum omni suo honore perpetue Deo et beato apostolo Petro successoribusque suis viris apostolicis a priis temporibus sue construcionis esse datum, cum cunctis locis sibi in diversis partibus mundi adjacentibus. Et ideo placuit concilio Sancte Roamane ecclesie celebrato apud Tholosam, iubente pape Victore, mense septembre, presente Arnuldo episcopo, ut locus Moyssiacensis [et monasterium] cui preest Durandus abbas Cluniaco subditum cum omni suo honore, quem habet aut habebit, auctoritate pontificum XVIII firmaverunt. Sunt autem excepto honore antiquo, ista adjacencia: Mons Corbellus, Rota Cisteria, Villa Nova, Villa Sancti Paladii, Duravellum, Moyracus, Medicutum cum cunctis appendiciis suppradictorum locorum. Et adiutores et benefactorum consequantur benedicionem et absolucionem pontificalem; invasores vero, si non emandaverint, dignam et divinam percipiant ulcionem. 87
88 Donation par R., évêque de Périgueux, de l église Sainte-Marie de Cubjac. Analyses XVIII e siècle: Andurandy 746 et Donation faite au Monastere de Moissac de L Eglise de S. te Marie de Cubsac 1 par R. Eveque de Perigueux. 2 L an N N. Cette église fut donnée en 1185 par Bertrand, abbé de Moissac, à l abbaye de Chancellade (Andurandy 7175). 1 Cubjac (Dordogne, arr. Périgueux, canton Savignac-les-Eglises). 2 Non pas R., mais Géraud de Gourdon était évêque de Périgueux de 1047 à
89 , juin, dimanche Notice sur la donation des murailles de Saint-Geny de Lectoure et de l église Sainte- Geneviève. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin.. contenans seize feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 56r-60r. Edition: GC I, Instrumenta, n. XVII, p Anno Incarnationis Dominicæ millesimo quinquagesimo nono, ob immanissimam cladem quæ pro interfectione cujusdam militis, Gualterii scilicet cognomento de Tudel, in Lomaniæ vicecomitatu accidit, adeo cælestis vindicta occulto Dei juditio patuisse dinoscitur, ut post internectionem multorum hominum, postque combustionem multarum villarum in illis partibus, ipsa etiam ecclesia quæ pro matre ecclesiarum habetur prima, monasterium videlicet sancti Genii Lectoranensis omnino ad favillam, cum pluribus hominibus clericis, laicis ac mulieribus, parvulis et lactantibus in dominica die a supervenientibus hostibus comburetur; qua concrematione patrata, qui semiusti evaserunt, cum paucis qui eo quod defuerunt illæsi remanserant, consilio inito cum principibus patriæ illius, ad quos res pertinere videbatur, parietes vacuos qui de conbustione exusti remanserunt, [dederunt] Deo et sancto Petro loci Moisiacensis coenobii, et domno Duranno episcopo, ejusdem monasterio abbati, et omnibus fratribus in eodem monasterio degentibus, tam præsentibus quam et futuris, cum omni decimatione et primiciis et offerendis, et cum omne quod ad ecclesiasticum pertinet servitium illius honoris in alodii jure tradiderunt, coram plurimis qui de ea affinitate erant, nullo contradicente testibus. Dederunt quoque ista facientes ex illo alodio, quod antiquitus pertinebat ad eamdem ecclesiam sanctæ Genovefæ, præfato loco Moisiaco sancti Petri totum, sicut inter fines qui istic conscribuntur, videtur habere, sicut finitur vicecomitalis honor, et vadit usque in illum pomaredum cum ipso pomaredo, et venit vallis usque ad portam Auriol, et sicut determinat ipsa strada publica, usque ad fontem de ipso Broil. Illum vero alodium quod est in Caballi Dorso, quod Sancius dedit sanctæ Genovefæ guerpivit in ipso dono, sicut et aliud Guillelmus Arnaldi de Brunomont et uxor ejus, et filius ejus, cujus auctoritate, guirpitione, instinctu et voluntate facta est donatio ista solemniter a Donato, et nepotibus ejus Arnaldo de Illa Barta, et Arnaldo filio abbatis, et Arnaldo filio altero, et Bernardo filiis Garsiæ, sine retentione alicujus servitii, vel expletæ a Guillelmo ipso retentæ. Finis autem hujus honoris ex altera parte de illa artiga de Orbo, usque in illa gutta de Vulpe. Dedit autem de suo alodio altero prædictus Guillelmus in ista donatione, duas petias de alodio in ipso Broilo, cum une prato de illa Guardella, pro qua re accepit de sancto Petro quinque solidos. Noverint omnes quicumque legerint hanc cessionis chartam, quod ego Donatus, et nepotes mei Arnaldus de illa Barta, et alius Arnaldus filius abbatis, necnon et alius Arnaldus et Bernardus frater ejus, filii Garsiæ, donamus et auctoritate firma corroboramus istam donationem, ecclesiam scilicet sanctæ Genovefæ, in episcopatu Lectoratensi constructam, cum omni honore suprascripto, Domino Deo et sancto Petro Moisiacensi monasterio, sicut suprascriptum est, pro animabus patrum nostrorum et matrum nostrarum, et omnium parentum nostrorum viventium ac defunctorum, seu eorum qui in eadem ecclesia cremati fuerunt, tali quidem tenore, ut si aliquando suadente Diabolo qualiscumque potestas, quocumque malo ingenio voluerit locum jam nominatum Moisiacum a societate et fidelitate loci et ordinis Cluniacensis monasterii, quod absit, divellere potestate; illa nihil quidquam in hac nostra donatione retinente, locus et ejus habitatores Cluniacensis monasterii hanc donationem nostram ecclesiam scilicet sanctæ Genovefæ habeant, teneant et imperpetuum possideant. 89
90 Facta solemniter donatio ista in mense Junio, die dominica, coram testibus, in præsentia et manu Adgerii prioris, et aliorum multorum fratrum. 90
91 57. [1059], mercredi Donation par les frères Gausbert et Seguin de Pestillac de l église de Duravel. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158rb. C. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit feuilles de parchemin couvert d une feuille aussi de parchemin (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 48r-51r. D. Autre version d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 52r-55r. E. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p F. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy G. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604. Editions: HGL, t. 5, col ; Müssigbrod, p C. Legalium præcepta testamentorum tantum utique post mortem testatoris Apostolo teste probantur valere, ut omni se mota allegatione illis nemo audeat contraire ulla ratione. Quod si in hoc carorum pignorum successione moriturorum agitur provisione, multo magis quæ fideles animæ ad huc in corpore positæ Deo voluntarie more testario obtulere his consentire, et fideliter credere omnis catholicus christianus cognoscit debere; habet namque facultatem ex præcepto legis divinæ homo quisque suæ cujusquam rei facere hæredem ecclesiam Dei, ut sancti quorum nominibus loca sacrata tenentur, ipsum sane Deum repropicienter ei, unde his testimoniis roboratus, ego Gausbertus vocabulo de Pestiliago 1 trado imperpetuum possidendum Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, ac locis eorum Cluniaco atque Moisiaco in manu abbatum eorundem locorum Hugonis atque Duranni, et monachis ibidem habitantibus, tam præsentibus quam futuris, cum authoritate et voluntate domini Fulconis Caturcensis episcopi, et cum consilio Siguini fratris mei et filiorum meorum Bernardi et Gausberti, cum consensu etiam seniorum meorum Gausberti abbatis secularis, et Aimerici de Gordo, 2 medietatem ecclesiæ illius quæ vocatur Duravel, 3 quam ego per manum supradictorum seniorum meorum jure fevi tenui, pro anima mea, et omnium parentorum meorum, patris videlicet mei ac matris, necne cunctorum ad me pertinentium, tali quidem ratione ut nullus ex progenie mea umquam audeat auferre Sancto Petro vel supradictis locis. Quod si etiam ulla occasione monasterium Moisiacense contigerit, quod absit, segregari a consortio seu voluntate abbatis aut seniorum Cluniensium, tamen hæc mea donatio volo et confirmo quatinus stabilis et inconcussa permaneat absque ullo contradictore. Ego etiam Seguinus, frater supradicti Gauzberti, non longe post instinctu et voluntate Dei factus monachus, donavi Domino Deo Omnipotenti pro salute animæ meæ, et omnium parentum meorum cum consilio uxoris meæ, et filiorum meorum Iterii et Arnaldi atque Gauzberti, cum authoritate domni Fulconis Caturcensis episcopi, assensu quoque seniorum meorum Gauzberti abbatis secularis, et Aimerici de Gordo, aliam partem ipsius ecclesiæ, quam ego simul cum fratre meo tenebam vocabulo de Duravel jure fevi, per manum istorum seniorum meorum, loco Cluniensi atque Moisiacensi, et monachis ibidem Deo servientibus, in manu abbatum memoratorum locorum, Hugonis scilicet atque Duranni, tali ratione ut supra taxatum est, ut nullus ex progenie mea umquam audeat auferre a potestate sancti Petri, vel supradictorum locorum. Contestamur igitur in commune nos omnes supradicti universos homines nostræ vel alterius generationis cujuslibet ætatis sive dignitatis, istam nostram donationem aliquomodo irritam facere 1 Pestillac, lieu-dit à 1 km au nord-ouest de Montcabrier et à 3,5 km au nord-ouest de Duravel. 2 Gourdon (Lot, ch.l.arr.). 3 Duravel (Lot, arr. Cahors, canton Puy-l Evêque). 91
92 volentes, uti sacrilegos et legis Dei violatores atque perpetui anathematis nisi satisfecerint in æternum, et ultra ultione multari. Facta descriptio cessionis hujus anno Incarnationis Domini millesimo quinquagesimo quinto, feria quarta, regnante Heienrico Francorum rege, pontificatum Romanæ Ecclesiæ Nicholao papa regente. 1 Ut ergo hæc nostra donatio inconvulsa et stabilis per omnia tempora maneat, supradictos seniores et amicos nostros firmare facimus, et nos ipsi firmamus. Fulco episcopus cum consilio præpositi Poncii, et Petri archidiaconi et aliorum clericorum suorum firmavit. Gauzbertus abbas secularis cum consilio fratrum suorum Isarni et Raimundi firmavit. Aimericus præcepto suo firmare mandavit. Ego ipse Gauzbertus cum fillis meis Bernardo et Gausberto firmavi. Ego ipse Siguinus cum filiis meis Iterio, Ugone atque Gauzberto firmavi. F I D E L I T E R 1 La date doit être corrigée en Voir: Müssigbrod, p
93 Notice sur la donation faite à Cluny par Guillaume Arnaud, de l église Sainte-Marie de Moirax. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 10r. C. Mentionné dans ce même fragment de cartulaire: ADTG, G 569 II, f. 7v. a. Edition: Le texte complet de l acte de donation est imprimé dans Bernard-Bruel, t. 4, n NOTE: cet acte, habituellement daté de 1049, est en réalité de 1059: Müssigbrod, p Puisque Moirax est mentionné par le Concile de Toulouse de 1056 parmi les possessions à restituer de l abbaye de Moissac, il ne s agit pas ici d une donation, mais d une restitution. DOMINUS dicit in evangelio date helemosinam et omnia munda sunt vobis. 1 Hac ammonitione ego Wilelmus Arnaldus, in Dei nomine provocatus, dono Domino Deo et sancto Petro Cluniensi, ecclesiam quę consecrata [est] in honore Sanctę Dei Genitricis MARIE, sita in loco qui vocatur Moirax, pro remedio animę meę, atque pro remedio parentum meorum viventium ac defunctorum, ut vitam ęternam nobis Deus concedere dignetur in secula seculorum. a. Orbe in transitorio dum quis vivitur more humani generis semper ad deteriora labendo, si non ad primam, terciam vel sextam, ad nonam vel saltim ad XI mam horam accedens, cum jam securis ad radicem arboris posita est, jactet vel tunc cogitatum suum in Domino, reminiscendo non solum Factori sed Redemptori proprio Jesu Christo, qui non solum incarnari, set et mori voluit, pro nostræ salutis pretio. Quiquis ergo te letaris tali redemptum sub salutari pretio, oculorum orbes, id est pure mentis studium, mundiciamque manuum figas oro in Domino, a Quo salvandum te credas sine dubio, si hujus mundi caduca, fragilia et diatim usque ad exicium pertræncia fuerint a te pede cristiano viriliter conculcata, ad quem jam accedens uberrimos elemosinarum fructus in necessitatibus fratrum secundum illud beati Tobie erogat sedulo; dicit enim filio: Si multum tibi fuerit, habundanter tribuito, sin autem modicum, ipsum modicum libenter impertire studeto. Reminiscaris et beati prophete Danielis ortamento; dicit enim regi Nabucodonosor: Rex consilium meum placeat tibi oro et male a te commissa per elemosinarum largitatem ut [redimas] moneo; et propheta: Absconde elemosinam in sinu pauperis, et ipsa orabit pro te ad Dominum sedulo. His et quam plurimis formati testimoniis, ego Willelmus Arnaldi, [sicut et] filius meus Petrus, notum esse volumus, tam presentibus quam futuris, quod pro redemptione animarum nostrarum et omnium parentum nostrorum, aliquis ex nostra ereditate [quę nobis] jure evenit, donamus Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, et ad locum Cluniacum, ubi domnus Ugo abba magis prodesse quam preesse videtur. Dona[mus ad predi]ctum locum æcclesiam quandam Beate Marie Virginis, Moiriaco vocatam, [cum] omni villa et parrochia ad ipsam ecclesiam pertinentem, cum primiciis, dec[imis, oblationibus] et ceteris omnibus quecumque ibi Arnaldus, pater meus, habere visus est [vel] nos usque hodie abemus et inante adquirere poterimus, in alodo et in bene[ficio, in campis, silvis], pratis, aquis aquarumque exitibus et regressibus, pascuis, et comanda et guarda. Donamus etiam similiter æcclesiam de Albar, sicut supra dictum est [de Moyriaco], cum omnibus ibi pertinentibus, villam et parrochiam, totum ex integro, quę[situm] et inquirendum, sibut abuit Arnaldus et tenuit. 1 Luc 11,41. 93
94 Donamus quoque quartam p[artem ęcclesie] Sancti Martini de Lairaco, cum omnibus ad ipsam partem pertinentibus. Hanc e[nim] dedi Saxeto, decano, filiolo meo quo adjuvaret 1 in benefitio, ita ut post mortem ejusdem Saxeti meum ad dominium reverteretur; nunc autem do et hanc Deo et ejus Genitrici Mariæ de Moyraco. Donamus etiam de Salenis similiter quantum ibi a[bemus, cum] omnibus a fine usque in finem, sicut Arnaldus tenuit aut aliquis vivens pro eo. Donamus similiter ecclesię medietatem des Kirs, sicut tenuit Arnaldus, pater meus, et Garse[as], filius ejus, cum villa et parrochia et omnibus ibi pertinentibus quantum ipse abere visus est. Donamus et omnem terram, tam alodum quam beneficium, quantamcumque [inter Geirs] et Aurona 2 abemus vel alius per nos et Arnaldus possedit; ecclesiamque Sancti Amancii cum omnibus quæ ad eam pertinent, et portum de Agenno; æcclesiam quoque de Launiano cum villa et parrochia, cum omnibus quæ ad eam pertinere videntur, et villam San[c]tæ Columbe, sicut Arnaldus, pater meus, possedit et abuit, et terra quæ vocatur Karrils cum terra Desluc. Concedimus etiam æcclesiam Sancti Lupercii, quæ est in episcopatu Basatensi posita, inter Garonam et Bevera fluvius, et villa cum parrochia et piscationibus; quam ecclesiam Sancti Lupercii habebat pater meus Arnaldus propriam et sine aliqua calumnia in die qua misit eam in pignore ad Arnaldum de Sauniaco per C solidos, eo tenore ut ipsis redditis ad se aut ad filios Willelmum Arnaldum reverteretur. Hoc totum et integrum, sine ulla retentione nostra vel alicujus mortalis, quesitum et inquirendum, donamus Deo et sanctis apostolis Petro et Paulo et ad locum Cluniacum. Si quis autem hanc donationem calumpniaverit, nisi resipuerit, ira Dei maneat super eum et pars ejus sit cum Juda traditore et Datan et Abiron, et insuper judiciaria potestate cohactus, centum uncias auri componat. Quod ut firmum maneat, manibus propriis firmamus et firmandum tradimus domno Hugoni abbati, anno Incarnationis Dominicæ M.XLVIIII, regnante Henrico, Francorum rege, Bernardo Agencium episcopo, et G. Pictaviensium comite. 3 S. domni abbati Hugonis. S. Bernardi episcopi. S. Duranni episcopi. 4 W. Willelmi Arnaldi. S. Petri, filii ejus, et S. Anne, matris ejusdem Petri, qui hanc donationem fecerunt. S. Warini monachi. S. G. Pictavorum comitis. S. Rodlanni militis. S. Garsia Arnaldi, et alii quam plures. (au dos:) Preceptum Willelmi et Petri filii ejus, de Moyriaco. 1 Lisez: quoad viveret. 2 Lisez: Garona? 3 Hugues de Semur, abbé de Cluny de 1049 à 1109; Henri I er, roi de France de 1031 à 1060; Bernard, évêque d Agen de 1049 à 1059 environ; Guillaume V, comte de Poitiers. 4 Il doit s agir de Durand de Bredons, abbé de Moissac de 1048 à 1072 et évêque de Toulouse de 1059 à
95 59. [1048/1059] Cession par Gauzbert, abbé chevalier, à l abbaye de Moissac, de la viguerie de Moissac, et du fief de Guillaume Siquier, avec l église Saint-Germain. A. Original: ADTG, G 633 (Andurandy 3441).* Parchemin troué sur les plis. Encre effacée par endroit. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. Mention dorsale ancienne: DE VICARIA ISTIVS UILLE Omnibus quibuscumque scire volentibus pateat, volo, quod ego Gauzbertus, abba nominatus, ne in futuro Dei judicio cum sacrilegis et cum ea quę Dei juris sunt male invadentibus a Justo Judice Deo dampner, vicariam illam quam ego et predescessores mei omnes actenus visi sumus ex secularis parte abbatis possidere et per nos cęrtum fore dinoscitur, retroactis temporibus, satellites nostros in fevi jure tenuisse, coram Deo et presencia altari et coram reliquiis sanctorum Dei appositis hac, sub testimonio ligni Sanctę Crucis sacrosanctaquę vulgo Bursa sancti Petri nominantur sustinentis, donans relinquo sancto Petro apostolo, in hoc eodem Moysiaco cenobio, et domno DVRANNO abbati ejusdem monasterii, et omnibus fratribus sibi hodię ibi subjectis, nęcnon et omnibus successoribus eorum in prenominato cenobio Moysiaco sub monachili abitu in perpetuum victuris. Cedo autem donans supradicto monasterio sancti Petri Moysiaco, omnem fevum ab integro quęm de me atque de meis predecessoribus videtur possidere WILLELMUS SIKERII, 1 scilicet terras, vineas, cum ęaclesia sancti Germani, in eadem quoque villa domos et casales. Similiter autem omnem fevum quem tenet de his qui ex me tenent, ex sancti Petri honore, quicumquę sint illi. Tali quippe tenore hanc donacionem sive guirpicionem facio, ut ab hodierno die et deincebs nemo super terram vivencium contrapellare audeat, qualicumque orta occasione, in totam villam Moysiacam, vicariam illam sancto Petro, omnibus abbatibus et fratribus presentibus nequę futuris, sed semper in seculum seculi ad libitum eorum vicarii a illi, qui in eadem villa per manus abbatum et monacorum fuerint fidel<... b > sancti Petri manentes, in quantum adtinuerit ad vicariam euntes redeant et fideli successione parentum redeuntes incedant. Si quis vero cujusc<... c >nis aut ordinis vel potestatis adversus anc publicam guirpicionem ambiciose adire tæmptaverit, cum eis peccati se non ambigat parti<...>ari p<...> qui Dei hereditatem diripientes et vasa divinis cultibus sacrata suis inmundissimis conviviis super ponentes, aæternas luunt penas, mortui <... d >ntes atque dolentes. (plusieurs lignes blanches; suivent les souscriptions en bas de page:) Sig+ GAVZBERTI qui cartam fecit facerę. Sig+ GAVZBERTI fratri ejus. 2 Sig+ Willelmi Sikerii. OMNES isti viderunt et firmaverunt. a. leçon probable. b. fidel<...>] fideles in loco restit. c. cujusc<...>] cujuscumque... restit. d. Encre effacée sur un pli du parchemin. Je lis fentes, avec un l suscrit au-dessus du e, donc: flentes 1 Sur la famille Siquier, voir : Didier Panfili, Aristocraties méridionales. Toulousain-Quercy XI e -XII e siècles (Rennes 2010), passim. La famille possède une motte éponyme à 2 km à l est de Saint-Martin-Belcasse : «La Motte Séquier». 2 Gauzbert, abbé séculier, avait donc un frère également appelé Gauzbert. Sur ce cas rare d homonymie à l intérieur d une fratrie, voir : Didier Panfili, Aristocraties méridionales. Toulousain-Quercy XI e -XII e siècles (Rennes 2010), p
96 60. [1048/1059] Notice sur la donation par Odilo Radulfi de l église d Andeichac, dans la paroisse de Mauriac, en Rouergue. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158rb. C. Copie du XVII e siècle d après des copies en parchemin escrites l une ensuite l autre : Doat 128, f. 91r-93r. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod 1988, p C. Notum sit omnibus tam præsentibus quam futuris, quod Odilo filius Radulfi ac Joannæ, donat ecclesiam in pago Rotenensi in ministerio Saviniacensi, 1 in parrochia de Mauriag, 2 in villa quæ vocatur Andeichac 3 cum alodio, et cum terra quæ dat et daturus est Domino Deo et Sancto Sepulchro in honore Sanctæ Resurrectionis, in providentia ac sub ditione sancti Petri seu omnium Apostolorum, vel domini Duranni abbatis qui præesse videtur monasterio Moysaceno. Hæc autem omnia supradicta eo tenore dono loco supradicto pro animæ meæ parentumque meorum redemptione, ut quamdiu supradictus abbas vixerit cum monachis sibi subiectis teneat et possideat, postque obitum ipsius omnes illius successores cum monachis suis in eodem coenobio regulariter viventibus, ac abbatis Cluniensis electi voluntate vel electione, post consecrationem vero ecclesiæ singulis annis aureum bisantum unum patriarchæ Iherosolimitano persolvant. 1 Savignac (Aveyron, arr. et canton Villefranche-de-Rouergue). 2 Mauriac, lieu-dit à 3 km au sud de Villeneuve. 3 Dénomination disparue (Bousquet p. 196); il s agit peut-être de l ancien nom de Villeneuve-d Aveyron. 96
97 61. [1048/1059/1072?] Notice sur la donation par Pons Hugues et son frère Aton de l église de Lobaresses et de plusieurs biens. Copie du XVII e siècle d après des copies en parchemin escrites l une ensuite l autre (document perdu) : Doat 128, f. 92r-v. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod 1988, p Memoria donationis, quam jussit Pontius Hugo et Ato frater ejus scribere, sub præsentia Duranni abbatis, de illa ecclesia quæ vulgo vocatur Loparecas, quam dedit ipse prædictus Pontius Hugo, et omnes fratres ejus cum eo, sancto Petro et monasterio Musciaco, pro amore Dei, et ob redemptionis devotionem animæ suæ et animarum omnium parentorum suorum. Dedit itaque, ut manifestius dignoscatur, cimiterium ecclesiæ totum, et medietatem decimi totam, et decimam partem ipsius porti qui est in flumine Tarnis, et postea totam integram villam, extra solam medietatem mercati de illa villa. Dedit itaque prædictus Pontius Hugo jam dicto monasterio illam condaminam, quæ est juxta naudam, et in alio loco in Costa de Petra 1 decem aripendos de terra. Et Ato frater Pontii donavit aliam condaminam, quæ est juxta illam condaminam, prope rivum. Hæc vero donatio tali ratione a supradictis fratribus firmata est, ut per omne sæculum monachi supradicti monasterii teneant, et in stipendia pauperum Christi possideant feliciter. Pontius Hugo et omnes fratres ejus firmaverunt. 1 La Croix de La Peyre, lieu-dit à 1,5 km au nord-est de Bondigoux, situé sur la hauteur. 97
98 62. [1059/1060] Restitution par Bernard Raganfred de la moitié de l église de Saint-Pierre de l Herm, près de Bioule. Confirmation par Raimond Bernard, [1085/1115], 6 décembre. Donation par Bégon et Raimond de vignes et de terres (vers 1107). Copie réalisée vers 1100: ADTG, G 668 (Andurandy 5236); notice: Dufour 1972, p C. Copie: ADTG, G 571 (Andurandy 7460). Ecriture à dater vers 1107: Dufour 1981, p. 213; Lefèvre-Becq, n 182 (variantes négligeables, sauf deux ou lieu de neuf borderies dans la première partie). Parchemin, h. 13 cm, l. 17,7/14,7 cm. D. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt-quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 87r-90v. E. Autre version: Doat 129, f. 75r-76r. F. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 110. Edition: HGL 5, col Note: ce texte existe en plusieurs versions (voir : Müssigbrod, Frauenkonversionen, note 9). Mention dorsale ancienne: DE heremo: Quoniam monet nos Scriptura divina dicens: Fili, semper benefac et Deo dignas offer oblationes, 1 et iterum: Fiducia magna est coram Deo helemosina omnibus facientibus eum, 2 his aliisque ammonitionibus instructus et fideliter corroboratus, ego in Dei nomine Bernardus Raganfredus denominatus, cum consilio et voluntate senioris mei Willelmi dicti Misclans Malum, medietatem illius ęclesię quę dicitur de Heremo, et omnem honorem quem ibi possidebam, scilicet in novem mansis et novem bordarias, totum reddo et restituo beato Petro apostolo in monasterio Moysiaco. Est vero ipsa ęcclesia sive villa in pago Caturcino, in confinio parrochię de Biulo sita, in honore et nomine ipsius beatissimi apostoli Petri fundata atque constructa. 3 Hanc itaque restitutionis donationem ita facio cum sorore mea, nomine Dies, quam volo fieri monacham in predicto loco Moysiaco, quia cum ipso honore virum ante habuerat, quamvis ex proprio alode ipsius cenobii sancti Petri esse videretur, id est ex abbatia de Biolo, sicut in antiquis et testamentariis cartis ipsius abbatię scriptum invenitur, cum auctoritate igitur et voluntate ipsius honoris principis supradicti Willelmi, consilio quoque aliorum seniorum et amicorum meorum, precipue Ademari vicecomitis et Raterii de Belfort, cum ipsa sorore mea supra nominata Dies taliter reddo, dono atque confirmo Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, sicut supradictum est, in monasterio Moysiaco, domno Duranno abbati et episcopo, et cunctis ejus successoribus abbatibus et monachis, medietatem ipsius supradictę ęcclesię sancti Petri de Heremo, cum decimis et primiciis, cimiteriis, seu fevo presbiterali, simul cum omnibus ad ipsam medietatem ęcclesię jure pertinentibus. In ipsa quoque parrochia quantumcumque visus sum habere et tenere cum sepedicta sorore mea in novem mansis et novem bordarias, similiter totum et ab integro relinquo atque confirmo tenendum et possidendum sancto Petro de Moysiaco et habitatoribus ejus sicut proprium alodum, 1 Ecclésiastique 14,11. 2 Tobie 4,12. 3 Saint-Pierre de l Herm ou La Bénèche, lieu-dit, église et cimetière sur la commune de Caussade (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, ch.l.c.), au nord de Bioule (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Nègrepelisse). 98
99 quamdiu terrę imminet celum, scilicet pro salute et remedio animę meę et sororis meę et parentum meorum, omnium tam vivorum quam defunctorum fidelium. Si quis autem hanc nostram redditionem sive donationem in aliquo violare vel inrumpere presumpserit, nisi citius satisfecerit et emendaverit, in hoc seculo iram Dei Viventis incurrat, et in futuro cum diabolo et angelis ejus ignis ęterni maledictionem recipiat. Facta sunt hęc publice et confirmata Tolosę in atrio ęcclesię sancti Saturnini, in manibus domni Duranni, episcopi ejusdem urbis ac supradicti cenobii Moysiacensis abbatis, per prudentiam et sagacitatem Grimaldi monachi, in presentia excellentissimi comitis Poncii, aliorumque multorum testium. Signum Willelmi Misclans Malum. S. ipsius Bernardi Raganfredi. S. RAIMUNDI Bernardi, fratris ejus. S. Ademari vicecomitis. S. Raterii de Belfort. S. Gauzberti de Castro Novo, et aliorum multorum. (autre main) Hanc ipsam suprascriptam donationem quam per aliquantum tempus injuste abstuleram sancto PETRO, scilicet medietatem ipsius ecclesie de Heremo cum ipsis novem mansis et novem bordariis, et denominatim illum mansum de La Barta, 1 qui erat in pignus pro XV.C. solidi, sicut patet, nisi Bernardus donaverat, ita et ego filius ejus Raimundus Bernardi dono et reddo tenendum beato Petro apostolo in loco Moysiaco et abitatoribus ejus abbatibus et monachis, tam futuris quam presentibus, ut habeant et possideant in proprium alodum, in perpetuum. Factum est hoc publice in capitulo Moysiacensi, in festivitate beatissimi antistite NICHOLAI, in presentia venerandi abbatis Ansquitini, in cujus manibus me ipsum dedi et comendavi, pro salute animę męę et remedio peccatorum meorum, scilicet cum consilio Willelmi prioris et Raimundi monachi qui ipsam obedienciam tunc regebat. Sic etiam confirmavi esse tenendum super altare maius apostoli Petri, sub presencia et testimonio multorum testium, tam monachorum quam laicorum. Sig+m ipsius Raimundi Bernardi qui istam donationem ita tenendum laudavit et manibus suis firmavit. Sig+m Sicardi de Chaireg, et Raimundi clerici qui cum eo fuerunt. Sig+m Raimundi de Volugul. Sig+m Stephanus Gillaran, 2 et aliorum multorum. (autre version) In eadem quoque parrochia suprascripta de Heremo, Bego et Raymundus, frater ejus de Calzada, 3 cum consilio Raymundi vicecomitis senioris sui et aliorum propinquorum suorum ac multorum nobilium virorum, dederunt beato Petro apostolo in loco Moysiaco et habitatoribus ejus, vineam et terram, quantum habebant inter honorem Stephani Ugonis, per guttam decurrentem usque in mansum de Illo Bascet, et sicut transit via publica de Calzada. 4 Ipsam vineam et terram ita dederunt et confirmaverunt ambo fratres Bego et Raymundus frater ejus tenendam ac possidendam beato Petro et monachis ejus omnibus tam futuris quam presentibus in proprium alodum per omnia secula seculorum. 1 Les Barthes, lieu-dit à 1,5 km à l est de La Bénèche. 2 Première mention d un Guileran, qui a donné son nom à la rue Guileran, jouxtant le complexe abbatial de Moissac. 3 Caussade (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, ch.l.c.). 4 Il s agit du lieu-dit Bosc, situé à l endroit où la route de Saint-Pierre de l Herm à Caussade croise le Ruisseau de Bonne Vieille. 99
100 63. [vers 1050/1060] Notice sur trois donations situées à Pommevic et à Cornac. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin cousus ensemble contenant sese feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 131, f. 298r-299r. Edition: Müssigbrod 1988, p Hæ sunt donationes quas fecerunt inscripti homines de honoribus suis Domino Deo et sanctis ejus apostolis Petro et Paulo, atque monasterio Moisiaco, in ipsa parrochia de Primo Vico in diversis locis per succedentia tempora. In primis dedit Bernardus de Doeza et omnes fratres ejus alodium, totum ab integro, quantum habebat in ipsa parrochia, super altare sancti Petri, et accepit a Geilo monacho tres solidos Lemovicanæ monetæ, atque firmavit in perpetuum. Simili modo Siguinus de Illo Volveno dedit medietatem de omni alode suo quod habebat in ipsa parrochia de Primo Vico, excepto de Reisag et de Landes, in perpetuo possidendam sancto Petro et ejus monachis Moisiaco Deo imperpetuum servientibus, et accepit tres solidos ab ipso Geilo monacho Lemovicanæ monetæ. Seguinus Corna dedit totum suum alodem sancto Petro quantum habebat in supradicta villa, et denominatim totum alodum de Cornag, et accepit quinque solidos Lemovicanos ab ipso Geilo monacho, atque firmavit in perpetuum. Et ipse Seguinus, et Guillelmus frater ejus firmaverunt ipsum alodum cum adjiciente bosco vocabulo Baissaguniz sancto Petro per secula cuncta. 100
101 (style pisan), 12 novembre Donation par Dieudonné, abbé, de l abbaye de Vabres. A. Original: ADTG, G 677 (Andurandy 5514). Copie de la fin du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 159ra-rb. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod, p Traduction: Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 159va-rb. A. Noverint omnes Christi fideles tam presentis temporis qua[m futuri] quod Deusdet, abbas Ruthenensis, cum au[thorita]te et consensu Rotberti comitis Alvernensis, et domni Petri Ruthenensis episcopi, et Petri abbatis, itemque cum voluntate et consensu Richardę et Berthę comitissarum, monasterio beati Petri Cluniensis coenobii dedit dono abbatiam Vabriensem, sitam in episcopatu et comitatu Ruthenensi, in manu et dispositione domni HUGONIS predicti Cluniensis cenobii abbatis omniumque successorum ejus, jure perpetuo in propriam possidendam, et pro suo arbitrio ordinandam. Scilicet ob absolutionem suorum antecessorum propriorumque peccatorum, quę precipive de ejusdem abbatię Vabriensis mala tractatione abbates symoniaca emptione constituendo contraxerant. Igitur priorum excessuum pęnitentiam agens beato PETRO Cluniensis monasterii, ut predictum est, in proprietatem eandem abbatiam contradidit, in manu HUGONIS abbatis, ut eam videlicet domnus DURANNUS, monachus prefati domni HUGONIS abbatis, idemque Musciacensis monasterii abbas atque etiam Tolosanę civitatis episcopus, ex precepto ejusdem patris HUGONIS regulariter ordinaret et regeret, et ad laudem cultumque divinum paterno regimine et Cluniensis ordinis observantia, Domino opitulante, proveheret. Facta autem est donatio hęc anno Incarnationis Dominicę MLXII, indictione XV, regnante Francorum rege Philippo anno II, 1 in Lemovicensi civitate, presidente prefato patre Hugone in communi conventu capituli beati MARTIALIS, II Idus Novembris. 1 La deuxième année de Philippe I er (29 août ) impose la datation La 15 e indiction n est pas en contradiction avec cette datation, puisqu elle peut commencer en septembre. Il faut donc conclure à l utilisation du style pisan. 101
102 Notice sur la donation par Guillaume IV, comte de Toulouse, de l église de Saint-Pierre-Sainte- Ruffine-et-Sainte-Justine, près du château de Cos, et d une chapelle de Saint-Martin. Avec deux confirmations. Copie de la fin du XI e siècle: ADTG, G 664 (Andurandy 5225). Notice: Dufour 1972, p C. Copie dans un fragment de cartulaire du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p D. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158va, comme une acquisition de l abbé Hunaud de Layrac. E. Copies du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-huit feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 61r-63r. F. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p G. Analyses XVIII e siècle: Andurandy 1656, 5219 et H. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 42 (avec la datation 1071). Edition: HGL, t. 5, col , d après Doat 133, f. 61.; F. Galabert, Album de paléographie, pl. III, n 1. Omnibus in quorum manibus hæc descriptio meę donationis devenerit, notum sit, quod ego Willelmus, Tolosanus comes, cum consilio domni Fulconis, Caturcensis ecclesię episcopi, et clericorum ejus, rogatus a quodam nobili viro Bernardo Gaucelmi et a filiis ejus Arnaldo abbate ac Gaucelmo, cedo jure donationis Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, ac monasteriis Cluniaco et Moisiaco, necnon abbatibus et monachis omnibus ibidem nunc et in futuro Deo famulantibus, totam illam ęcclesiam quę est constructa in honore beati Petri apostoli et sanctarum Rufinę et Justinę virginum Christi. Et est sita in pago Caturcino, super ripam Avarionis alvei, juxta castrum Chos cognominatum. 1 Tali vero tenore facio hanc meam donationem, ut ab hodierno die et deinceps omnes habitatores predictorum monasteriorum Cluniaci et Moysiaci prefatam ęcclesiam, cum omnibus ad eam pertinentibus et cum capella sancti Martini sibi subjecta, necne terris, aquis, vineis, molendinis et omnem decimationem parroechię ac primicias et cimiterium, sicut actenus de me et meis antecessoribus, atque de predicto Fulcone episcopo et suis precessoribus tenuerunt in fevum alii feuatores, ita teneant in alodio ipsi abbates et monachi, sine ullo contradictore, et possideant in perpetuum. Si quis vero hanc meam donationem in aliquo violare sive deteriorare presumserit, nisi per semetipsum emendaverit et satisfecerit, in primis iram Dei et omnium sanctorum ejus incurrat, simulque a Romano pontifice et omnibus catholicis tam episcopis quam fidelibus christianis anatematezetur et excomunicetur. Facta cessio donationis hujus anno Incarnationis Domini M.LX I, inditione undecima, regnante Philippo Francorum rege. Ut ergo hæc mea donatio firma et stabilis omni tempore permaneat, ego ipse firmo, et aliis subscriptis firmare rogo. Folco episcopus firmavit. Gauzbertus archidiaconus firmavit. Ugo 1 Il s agit donc d une seule église, et non pas, comme le pense Gayne, o.c., p. 49, de trois églises. Elle a dû se trouver au lieudit Sainte-Rafine, sur la rive gauche de l Aveyron, aujourd hui sur la commune d Albias. L église Saint-Saturnin de Cos, dont parle encore Gayne, a été donnée à Moissac en Cos, lieu-dit sur la commune de Lamothe-Capdeville (Tarn-&- Garonne, arr. Montauban, canton Montauban-I). 102
103 capitiscole firmavit. Bernardus Gauzcelmi firmavit. Arnaldus abbas firmavit. Gauzcelmus firmavit. Alius Bernardus Gauzcelmi firmavit. Hi omnes prescripti in manu et presentia Duranni episcopi et abbatis firmaverunt. Non post multum hanc ipsam donationem, sicut superius scripta habetur, Raimundus Willelmi laudavit et firmavit, in presentia Hunaldi abbatis, et accepit ab eo centum solidos et mulam unam per ducentos solidos. Post obitum Raimundi Willelmi, Bernardus Willelmi frater ejus accepit centum solidos ab Asquitino abbate, et firmavit hanc ipsam donationem ita esse tenendam in perpetuum. 103
104 , 8 mai Oblation par Seguin de son fils Géraud. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 616. Seguin de l avis de sa femme & de ses parens donne son fils Geraud a l abbaye de Moissac en sorte que ced. fils ne puisse plus secouer le joug de la vie monastique Duran etoit alors Abbé. Le 8. des ides de May l an
105 , 12 juin Conversion d Hunaud, et donation de biens à Layrac. Copie de la fin du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 159vb-160ra. NOTE: Il existe deux traditions de cet acte, l une, clunisienne, dans le Cartulaire de Cluny (Bernard-Bruel, t. 4, n. 3385), l autre, moissagaise, dans la Chronique d Aymeric de Peyrac (f. 159vb-160ra). Les deux versions ont été éditées de façon synoptique par Bautier, p Selon Bautier, Aymeric de Peyrac ne donne qu un résumé du document originel, transcrit avec un soin médiocre par un compilateur sans grand sens historique, lequel a également raccourci ou sauté une partie des formules et même la fin de la liste des témoins (Bautier, p. 35). Ihesu Christo Domino regnante nostro cum eterno Patre et Spiritu Sancto, ejusdem Domini nostri incarnacionis anno M o LXII, pridie iduum Juniarum, ego Hunaldus in monasterio Moyssiaco coma capitis detonsa et monachali habiti induto, jussi hanc cessionis cartam conscribere, cum qua Domino Deo et sanctis appostolis ejus Petro et Paulo ac loco Cluniaco, et dompno Hugoni abbati, necnon ceteris fratribus si commissis, presentibus quoque et futuris, quibus me perpetua subjectione convertens subicio. Dono ecclesiam meam que est consecrata in honore Sancti Martini vocabulo de Alairac, excepta quinta parte que non est mei juris hereditatis. Dono autem et alias ecclesias eidem ecclesie subditas, scilicet ecclesiam Sancti Saturnini in eadem villa, et ecclesiam Sancti Petri de Casalz, et ecclesiam Sancti Gervasii de Cirsolz, et ecclesiam Sancti Saturnini de Sirniaq, cum ecclesia Sancti Vincencii de Presaig, et ecclesiam Sancte Marie de Mansiovilla, cum omnibus appendiciis earum que nunc in possessione illarum videntur haberi, vel Deo donante in terris et vineis, silvis, aquis et molendinis, cultis sive incultis, acquirere poterunt. Hanc autem cessionis perpetue donacionem facio pro redempcione anime mee et patris mei Rogerii et matris mee Aladeir et fratris mei Hugonis et avuncli mei Saxetonis, seu omnium parentum meorum sive omnium fidelium christianorum deffunctorum; ita sane ut omni anno in festivitate Sancti Martini de hiis prefatis ecclesiis X solidi argenti in Cluniacensi capitulo ante presenciam fratrum in tributo deportantur a fratribus cenobii Moyssiacensis, fideli subiectione loci Cluniacensis degentibus ceterisque redibicione predictarum ecclesiarum exierint sibi in eodem monasterio Moysiaco petentis, ideo ut omni anno memoria anniversarii patris mei Rotgerii in eisdem locis Moyssiaco, Cluniaco celebriter agatur. Obtestor autem omnipotentem Deum ymo per virtutem omnium sanctorum et per auctoritatem Romane ecclesie et apostolice Sedis, ut nemo vivencium, presencium seu futurorum, inquietare audeat vel presumat hanc mee donacionis helemosinam, quod si, presumptu quolibet ingenio vel qualibet occasione a quocumque vivente fuerit hoc, universorum Dei judicio et apostolice Sedis presidentis examine, ac inscripcione inspecta, cencendum constituo. Firmancium quoque vocabula quibus, me presente, firmata hec donacio fore dignoscitur, subter annotare decrevi: ego ipse Hunaldus propria manu decrevi, firmavi eciam viva voce; Aladeiz, mater mea; Hugo vicecomes, frater meus, signavit; Guarsia Arnal, cognomento Gualiar, signavit. 105
106 , 9 juin, lundi de Pentecôte Gausbert de Gourdon, abbé séculier, remet au comte de Toulouse la defensio de l abbaye de Moissac. TEXTE ORIGINAL: Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin cousus ensemble contenant vingt quatre feuilles trouvés aux Archives de labaye de Moissac (perdus), de la fin du XI e siècle: Paris, BN, collection Doat, vol. 128, f. 64r-66r. TEXTE INTERPOLÉ: A. Pseudo-original (minute), parchemin, h. 14 cm, l. 20 cm: ADTG, G 596(1 bis ) (Andurandy 1885). Texte écrit par deux mains; la première partie écrite par la première main est effacée et difficilement lisible. B. Pseudo-original (grosse), parchemin, h. 15/15,5 cm, l. 37 cm: ADTG, G 596(1) (Andurandy 1884). Notice: Dufour 1972, p. 99. C. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p D. Analyses du XVIII e siècle: Andurandy 1884 et E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 3 (Le fait que cette analyse parle de l abbatia et non de la defensio prouve qu il s agit de l acte interpolé). Editions: Bernard-Bruel, t. 4, n (d après le cartulaire B de Cluny, fin XI e -début XII e siècle, n. 102); Gallia Christiana, t. I, Instrumenta, n. XIX, p. 37 ( ex chart. Cluniac.); HGL, t. 5, acte n. 265, CCXXII, col (d après le Cartulaire de saint Odilon, à l abbaye de Cluny [= Cartulaire B]); Baluze, Miscellanea, t. 6, p. 467; Mabillon, Annales, ad ann. 1062, n. 120; Lagrèze- Fossat, t. 1, p Traduction: Lagrèze-Fossat, t. 1, p Bibliographie et édition: Régis de la Haye, Moines de Moissac et faussaires (I), in: BSATG 121 (1996), p (Texte original en pleine page et dans la colonne de gauche, d après B; texte interpolé dans la colonne de droite, d après B [préféré ici à cause de la mauvaise lisibilité de la première partie de A ] et A ). B. SATIS omnibus, ut opinior, notum est qualiter ego Gauzbertus, abbas nominatus, olim a Willelmo comite Tholosano, emptione magni pretii, trigenta millia scilicet a) solidorum, defensionem abbatiam Moisiacensis cœnobii comparaverim. Nunc vero, et deinceps omnes posteros meos, ad quoscumque quorum in manibus hæc guirpitionis meæ adnotatio venerit, scire volo, quod ego postea seniori meo Pontio et filio ejus Willelmo totam prædictam defensionem abbatiam 106
107 dederim post finem meum. Hac de causa: pro amore videlicet Dei, et pro salute animæ meæ, seu pro stabilitate ac restauratione ejusdem abbatiæ, ut non deinceps, post discessum meum, ipse meus senior Pontius, neque filius ejus Willelmus, nec ullus successorum eorum comitum licentiam habeat aut vendere aut dare aut commendare præfatam defensionem abbatiam Sancti Petri Moisiacensis cœnobii cuiquam laicorum vel clericorum, nec etiam ulli meorum parentum, ita ad possidendum, ut hactenus ego et prædecessores mei male et seculariter visi sumus possidere; sed perpetuo Wilelmus, filius Poncii, et filii ejus post eum, et omnis posteritas genealogię ejus tenendo possideant, et juste ac viriliter regant, et abbati regulari a fratribus ejusdem congregationis, voluntate et consensu abbatis et totius congregationis Cluniensis monasterii regulariter electo, in perpetuum tenendam tradant, regendam tradant. Sed etsi de Wilelmo, Poncii filio, legales non apparuerint filii, fratribus suis Raimundo et HVgoni, filiis Poncii similiter, per conventionem suprascriptam ipsis et filiis eorum, qui legales ex eis prodierint, habituram trado. A [seconde main] Quod etsi casu evenęrit ut omnium istorum comitum palatinorum abolendo projenies evanescat, illi tamen qui sorte post eos arcem ac regimen Tolosani comitatus acceperit, et qui secundum Deum b) et secundum seculi dignitatem sepedictam abbatiam possidere voluerit, similiter abendam cedo, salva in omnibus fide abbatum futurorum Cluniensium. Hoc autem, ut in c) omnibus præsentibus scilicet ac futuris pateat, volo quod prædicti mei seniores ac palatini comites Pontius d) ejus filius Willelmus ante hanc meæ donationis guirpitionem mihi dextras et propriorum insuper corporum fidem e) dederint, nunquam se concessuros f) cuiquam hominum viventium Sancti Petri Moisiacensis monasterii defensionem, abbatiam, nisi abbati regulari regulariter, ut dictum est, a fratribus ejusdem cœnobii, jussu et voluntate g) abbatis et congregationis Cluniacensis h) electo. Et ut hæc meæ dimissionis annotatio semper firma stabilisque permaneat, in manibus prædictorum meorum seniorum comitum Pontii et ejus filii Willelmi, coram nobilibus testibus, i) propriis meis manibus, subnixa stipulatione, firma. j) Huius k) rei testium vocabula subter habenter l) inserta. Ego Gauzbertus, abba nominatus, rem dictam reddidi, stabilitate firma. Gauzbertus de Lauragensi Castro firmavit. Bernardus Petri de eodem Castro firmavit. Bernardus Ramonis de m) Gwandalorum Castro firmavit. 1 Raimundus Emelii firmavit. 2 Facta donatio hæc in manu Willelmi comitis Tholosani, anno ab Incarnatione Domini millesimo sexagesimo tertio, regnante rege Philippo. 3 Data quinta idus Iunii, feria secunda post Penthecostem, LVNA VIII. 1 1 Bernard Rainon de Gandalou est mentionné dans les textes de 1052 à Sur la famille de Gandalou, voir: Müssigbrod, o.c., p Un Raimond Emelius figure parmi les témoins de la donation de Bruniquel, le 5 septembre 1083: ADTG, G 667 (Andurandy 5237). 3 Philippe I er, roi de France de 1060 à
108 a. trigenta millia scilicet] XXX milia scilicet B ; M scilicet A b. Deum] ordinem Bernard-Bruel c. in] om. A et B d. Pontius] Pontius et A et B e. fidem] fides A f. concessuros] daturos A et B g. voluntate] voluntate et B h. Cluniacensis] Cluniensis A et B ; om. Bernard-Bruel i. testibus] om. Bernard-Bruel j. firma] firmavi Bernard-Bruel k. Huius] Huius autem A et B l. habenter] habentur A et B m. de] répété à tort deux fois B 1 L âge de la lune, au 9 juin 1063, est exacte. 108
109 Donation par Aiguine de Durfort de la moitié de l église de Belvèze. A. Original: ADTG, G 570 (Andurandy 1654).* Parchemin, h. 76/118 mm, l. 300/310 mm. Notice: Dufour 1972, p. 99. Copie dans un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p C. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 70r-71r. D. Autre version d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-huit feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 72r-73r. E. Analyses XVIII e siècle: Andurandy 1654 et F. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 47. Edition: Peña, Durfort, n. 2, p A. Mention dorsale ancienne: ECCLESIA DE VALBASEN Anno ab Incarnacione Domini millesimo sexagesimo tercio, Aiguina que filia fuit Bernardo de Durfort et uxoris sue nomine Avę, dedit Deo et sancto Petro Musiacensi cenobio, medietatem de ęcclesia de Valbase, 1 quam Guilelmus de Cadamarz et filii ejus, et Karolus et filii ejus tenent fevalem propter servicium de Bernardo et de Aiguina. 2 Quam ob rem similiter volo ut teneant de congreguacione, ut fideles fiant Deo et sancto Petro. Et ideo hoc donum firmo pro anima mea et anima genitoris mei et genitricis meæ et pro animabus seniorum meorum et filiorum meorum et filiarum mearum et pro animabus homnium fidelium defunctorum, ut pius et misericors sit nobis Omnipotens Dominus in ultimo magni die judicii. Stephanus, non honore dignus sed cognominatus Episcopus, rogatus scripsit. 1 Belvèze, église Saint-Hilaire (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Montaigu-de-Quercy). 2 Aiguina de Penne. 109
110 , 16 avril Donation par Rigald de l église Saint-Jean-et-Saint-Léger de Virargues, en Auvergne. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau de parchemin escrit de deux costes (perdu), du milieu du XII e siècle: Doat 128, f. 74r-76r. Edition: Müssigbrod, p Quoniam unicuique homini datur licentia beneficiendi, et ad liberum arbitrium peccata redimendi, ideo ego Rigaldus nomine vocitatus, considerans fragilitatem meam, et districtionem magni judicii Dei, pro redemptione ac salute animæ meæ vel omnium parentum meorum, dono Christo Domino et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, et loco Moisiaco qui est fundatus in honore eorumdem Principum Apostolorum in pago Caturcino super fluvium Tarnis, ecclesiam meam, quæ mihi jure hæreditario accidit successione patris mei, atque avi, seu multorum proavorum meorum, in pago Arvernico, quæ est fundata in honore Sancti Joannis et Sancti Leodegarii martiris, quæ vulgo vocatur Veirangas, totam ergo ecclesiam ab integro simul cum tota villa supra nominata Veirangas, cum aquis aquarumque discursibus, cum pratis, cum boscis, cum terris cultis et incultis, sicuti unquam pater meus ac prædecessores mei possederunt, et ego usque hodie visus sum possidere, ita cedo in elemosinam, ut dictum est, Domino Deo et ejus apostolis Petro et Paulo et eorum præfato loco Moisiaco et domno Duranno episcopo, qui nunc ibi abbatis fungi videtur officio, necnon et omni congregationi monachorum Deo, et sibi subiectam, atque omnibus eorum in eodem loco successoribus in Christo; ita tamen ut, quamdiu eis placuerit, adhæreat cuidam cellæ Sancti Thimothei de Bredom nominatæ, quæ hodie quoque videtur subdita cum omnibus appenditiis suis hæreditario jure a predicto loco Moisiaco, sive habitatoribus ejus possideri. Quod si aliquo casu umquam acciderit, ut cella prænominata Bredoms a qualicumque potestate aliquo ingenio a subjectione sancti Petri Moisiacensis auferatur prædicta ecclesia sancti Iohannis et sancti Leodegarii cum tota villa de Veirangas, et omnia sicut supra dictum est sancto Petro perhenniter maneat. Contestor autem et prohibeo omnibus meis propinquiis, seu cunctis hominibus, ut numquam ullam habeant licentiam ullius judiciariæ potestatis in aliquo qualicumque judicio inibi exercere, nisi solummodo abbates et monachi præfati loci Sancti Petri Moysiacensis coenobio. Accepi autem ego Rigaldus de Duranno episcopo et abbate pro ista ecclesia sive villa precium qualem inter me et illum complacuit; hoc fuerunt trecenti triginta solidi denariorum. Et ut hæc mea donatio firma stabilisque iugiter maneat, Rodbertus de Castel, cujus alodii fundum videbatur esse et de quo ego in parte tenebam ipse et filii ejus firma stipulatione firmaverunt, et centum solidos a prædicto Duranno episcopo meo consilio et voluntate acceperunt. Ut autem firma hæc mea cessio perenniter maneat propriis manibus firmo, ac in pleno et generali ejusdem monasterii Moisiacensis capitulo in die sancto Paschæ, anno millesimo sexagesimo sexto ab Incarnatione Domini, coram testibus assigno. Sig + Rigaldi. Sig + Rodberti de Castel. Sig + Geraldi Gislaberti. Sig + Rodberti de Valoiolo. 110
111 , mai, vendredi Oblation par Gausbert de la Ribeira et donation du mas des Rives et du mas de Pristino. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin.. contenans seize feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 77r-78r. Noverint omnes homines tam præsentes quam futuri, quod ego Gausbertus de la Ribeira, dono Deo et sanctis ejus Petro et Paulo in monasterio Moisiaco, corpus et animam meam, et omnem posteritatis meæ seriem, cum omni alodio meo, scilicet mansum de la Ribeira, 1 cum omni alodio ad eundem pertinente, ultra Luptam 2 et citra, et mansum de Pristino, tali tenore ut monachi in eodem loco nunc et in perpetuum Deo servituri habeant et possideant, me quamdiu vixero, et omnem posteritatem generis mei, cum alodio supra nominato absque proclamatione, et dominatione alicuius viventis hominis. Si autem aliquis fuerit qui hanc donationem infringere velit, in primis iram Dei Omnipotentis incurrat, et æternas cum Datan et Abiron sine fine patiatur poenas. 3 Facta carta donationis hujus in manu domni Duranni episcopi simul et Moisiacensis abbatis, anno ab Incarnatione Domini millesimo sexagesimo sexto, mense madio, fera sexta, regnante Henrico Francorum rege. S. Bernardi prioris, et Stephani archiclavis. S. Gausfredi cellararii. S. Seguini monachi. Signum Raimundi Gausberti de Castello Novo. 4 S. Willelmi de Acro Folio. S. Vuillelmi Bernardi nepotis ejus, et aliorum plurimorum tam laicorum quam monachorum. 1 Les Rives, lieu-dit de la commune de Castelnau-Montratier (Lot, arr. Cahors, ch.l.c.), sur la Lupte. 2 La Lupte ou Lutte, cours d eau arrosant la vallée entre Castelnau-Montratier et Francour (Lafrançaise). 3 Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres Castelnau-Montratier (Lot, arr. Cahors, ch.l.c.). 111
112 Donation par Duitran et sa femme de l alleu de Valbuzer, dans la viguerie de Saint-Aureil. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n. 13. Duitran & Sa femme donne l alode de Valbuzer dans la vicairie de S. t Aurel. 1 L an Saint-Aureil, lieu-dit sur la commune de Castelnau-Montratier (Lot, arr. Cahors, ch.l.c.). 112
113 , 11 avril Donation par Foulques et ses neveux Raymond et Guillaume de l abbaye d Eysses. A. Original: ADTG, G 744 (Andurandy 6825).* Notice: Dufour 1972, p. 99. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158rb. C. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit feuilles de parchemin couvert d une feuille aussi de parchemin (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 79r-81r. D. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p E. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 615. F. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604. A. Mention dorsale ancienne: Exiensis GRATIA DIVINITATIS OMNIPOTENTIS DEI NVLLI DVBIVM, QVIN CVNCTA QVÆ DARI POSSVNT PERDITVI POST LAPSVM AD PRISTINVM VALITVDINIS STATVM POSSE REVERTI. QVA CERTITVDINE FIDEI perpetuitatis eternæ nutu omnis caro fida reddita. Non solum de bono in melius erigi, verum etiam post corruptionem pravitatis a malo in meliorationis studio ad nisum surgere elaborat. hujus igitur fidei vigore corroboratus, ego in Christi nomine Fulco cuncta quæ mei juris, meæque generositatis actenus extiterunt, ad emendationem inhianter venire desidero. Idcirco noverint volo tam presentes quam et futuri, in quorum manibus hęc pagina cessionis devenerit, quod ego et mei nepotes filii scilicet Willelmi fratris mei, id est Raimundus et Willelmus et consobrini eorum, videlicet Raimundus et Tidbaldus, cedimus in predii jure Christo Domino, et sanctis ejus apostolis Petro et Paulo, ac loco Cluniaco, necnon domno Hugoni abbati, cunctisque suis successoribus, monasterium quoddam Ixis vulgo denominatum, cum omni honore qui in possessione illius monasterii videtur esse, vel in futuro Deo volente locus ille acquisiverit, scilicet ecclesias, villas, terras et vineas, aquas aquarumque decursus, cum pratibus. Est autem illud monasterium illud in Aginnensi pago situm, in honore sanctorum martyrum Gervasii et Protasii olim constructum, quod quoque prefato loco Cluniaco subicimus perpetuo ordinandum, ita sane ut ad nutum et velle presentis abbatis domni Hugonis, et omnium successorum ejus abbatum ab abbatibus et fratribus sancti Petri Moysiacensis coenobii, quamdiu sicuti ad presens fideli atque amicabili subiectione prefato loco Cluniaco inheserint sepedictus locus Ixis et omnis honor sibi subditus secundum ordinem et consuetudinem loci Cluniensis ordinetur atque regatur. Et ut hęc cessionis meæ donatio stipulatione firma iugiter maneat, hanc descriptionis cartam, manu, ore, voluntate confirmo, subscriptisque nominatim parentibus meis corroborare legitime coram testibus facio. Sig+ Fulconis. S. Willelmi episcopi. Sig+ Raimundi, et fratris ejus Willelmi. S. Bertranni, et fratris ejus Gauzberti. Sig+ Raimundi, et fratris ejus Tidbaldi. Facta descriptio hęc in mense aprilis, data sub die III idus ejusdem mensis, anno Incarnationis Domini M.LXVII. 113
114 74. [vers 1070] Notice sur la donation par Raoul de Terenti du monastère de Villeneuve. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit petites feuilles des parchemin (perdu): Doat 129, f. 71r-72r. Editions: Bousquet, p. 217; F. Galabert, Album de paléographie, pl. II, n 3. In nomine Domini nostri Jesu Christi. Incipit breve memoriale de honore hujus monasterii ac loci qui vocatur Villanova, quem honorem dederunt milites et alii boni homines istius provinciæ Domino Deo et sancto Petro, in honore Sancti Sepulchri, pro redemptione animarum suarum, vel patrum et matrum et omnium parentelarum eorum. Inprimis dedit dominus Rodulfus de Terenti hoc totum in quo est constructa ista villa in giro Domino Deo et sancto Petro Moysiaco, et <... lacune...> et monachis ibi degentibus et regulariter viventibus, et successoribus eorum, quamdiu erunt in ordine regulari ipsi monachi, et hoc in potestate abbatis Cluniacensis, sin autem esse totus locus in potestate et ordinatione abbatis Cluniacensis. Et dedit Rodulfus supradictus totum fevum, alodem, et <... lacune...> Deo sicut jam supra damus de honore isto <... lacune... > hoc factum in tali <... lacune...> ut nullus hominum haberet partem nec aliquam potestatem, nisi abbas Moisiacensis et monachi <... lacune...>. Quod si aliquis esset qui hoc vellet infringere istud donum et vim facere, potestatem accipere ut aliquid faciat aut proprium usum inferat habitatoribus istius villæ supra sæpe memoratæ ut ipse domnus Rodulfus supra dictus, etc. 114
115 Donation par Guillaume IV, comte de Toulouse, d une partie de l église de Blagnac. A. Original: ADTG, G 716 (Andurandy 6134). Notice: Dufour 1972, p. 99. Edition: F. Galabert, Album de paléographie, pl. I, n 3. A. Mention dorsale ancienne: :BLANIAC: Ego igitur in Dei nomine Wilelmus comes Tolosanus, 1 una cum consensu et voluntate Duranni episcopi, deprecantibus et omni bona voluntate consentientibus Petro Bernardi de Caraman, necnon et fratribus ejus Donato atque Gauzfredo, Arnaldo quoque Garsia laudante, dono Omnipotenti Deo et sanctis ejus apostolis Petro et Paulo in monasterio Moysiaco, quod est situm in pago Caturcino super fluvium Tarnis, æcclesiam meam de Blaniag quę est constructa in honore sancti Petri, in pago Tolosano super ripam fluminis Garonne, tali quidem tenore ut illam solummodo partem quam actenus predicti nobiles viri Petrus et fratres ejus Donatus et Gauzfredus ac predecessores eorum de me et de antecessoribus meis habuerunt in fevo et sicut melius de ipsis tenuerunt Arifredus et filii ejus Benedictus et Gauzbertus, necnon et Petrus Benedicti et alius Petrus nepos ejus, qui postea factus est monachus, ita deincebs totum ab integro sine ullo contradictore habeant et possideant monachi predicti monasterii Moysiacensis, tam presentes quam et futuri, servientes ibidem Deo et obsecrantes pro salute mea et pro redemptione animarum patris mei Pontii comitis et matris męę Adalmodis, et omnium parentum meorum vivorum et defunctorum. Et ut hec mea et predictorum virorum donatio firma stabilisque permaneat, relinquimus ego et illi omnes census et receptus et malas consuetudines quas ibi habuimus, ut numquam amplius quisquam successorum nostrorum aliquid inde ibi requirat. Quod si quisquam presentium vel futurorum nostre vel alterius generationis cujuscumque conditionis aut etatis sive postestatis contra hanc donationem insurgere temptaverit, vel vi aut aliqua occasione usurpaverit, æternæ dampnationis impetum super se noverit esse venturum. Ideoque manu propria corroborando subscribo, et presentes subscribunt. S. Willelmi comitis. S. Petri Bernardi. S. Donati et Gauzfredi fratrum ejus. S. Arnaldi Garsię. S. DOMNI DURANNI episcopi, in cujus presentia et manu facta sunt hæc. Facta donatio ista anno ab Incarnatione Domini M.LXX.I., presidente Romanę sedi apostolice papa Alexandro, Francorum autem principatum regente rege Phylippo. 1 Guillaume IV, comte de Toulouse. En 1098, Blagnac a été donné à Saint-Sernin par Guillaume IX, duc d Aquitaine, et son épouse Philippa, pendant l occupation du comte de Toulouse par les Aquitains. Lire : Didier Panfili, Aristocraties méridionales. Toulousain-Quercy XI e -XII e siècles (Rennes 2010), p
116 76. [1071 ou peu après] Notice sur la donation de l église de Blagnac. A. Original: ADTG, G 716 (Andurandy 6135). A. Mention dorsale ancienne: BLANIACO Noticia donacionis æcclesiæ Sancti Petri de Blaniago, quam Guilelmus comes set et Petrus Bernardi de Caraman, fratres quoque ipsius Donatus et Gauzfredus, Arnaldus quoque Garsias vicarius dederunt Domino Deo et sancto Petro de Moisiaco, integre sicuti eam Arifredus, S us et Benedictus et Gauzbertus filii ejus, Petrus quoque Benedicti et Petrus monachus nepos ejus, vel quisquam alius eam melius tenuerat, terris scilicet hac vineis et cunctis queque moderno tempore visunt vel futuro tempore in <.. tampon..> pro redempcione peccatorum, pro salvacione animarum suarum. Qui etiam in futurum facerent guirpicionem quicquit in ipsa honore umquam habuerunt census aut receptus dimitere se omnino jure jurando professi sunt numquam que se aliquit ibi requirere. Quod si quisquam presencium futurorumque contra hanc donacionem venire temptaverit eternę dampnacionis impetum super se noverit venturum. Signum Wilelmi comitis. Sig+ Petri Bernardi de Caraman et fratrum suorum. Sig+ Arnaldi Garsiæ. Sig+ Petri monachi, qui hanc cartam proprio scripsit caractere. Sig+ Gauzberti clerici propinqui ejus. O Redemptor. 116
117 , janvier Donation par Seguin et Guillaume, cousins, de l église Saint-Caprais de Massels et d autres biens. Copie dans un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p C. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit feuilles (= ADTG, G 569 I): Doat 128, f. 100r-101v. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod, p Omne quod testamentario jure legatur, ad posteritatis memoriam futurum sine dubio propagatur. Quo jure testamentario, ego quoque Siguinus cognomine Aimerici, Willelmus etiam Boso consanguineus meus, juxta modernos usus facimus donationem de reditibus nostris Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, ac loco eorum Moysiaco monasterio et monachis qui ibi sunt vel futuri sunt pro animabus nostris et omnium parentum nostrorum, damusque illam ecclesiam que vocatur de Marcels, et est in onore beati Petri et sancti Caprasii, cum omnibus appendiciis suis, primiciis et decimis, sine ullius hominis contradictione, totum videlicet honorem qui incipit a rivo usque ad aream et usque ad stratam publicam, et sicut illa strada vadit recta, que partitur cum honore de illas Tovelas. Damus quoque illum mansum qui vocatur de illo Butig, totum et ab integro, et in alia parte XXX dinairadas de terra ad vineam plantandam. Et donamus de bosco qui est in alia parte ad sexaginta porchos pastionem, atque ad omnes homines qui ibi manserint atque facere voluerint ipsum similiter boscum. Est autem ista ecclesia in pago Aginnensi. In ipso honore dedit postea predictus Siguinus unum pratum, et prandium unum, et oblias sue mansionis unum denarium, et sextarium de civada. Hoc totum dedit sancto Petro in perpetuum alodium. Facta carta in mense Ianuarii, anno Dominice Incarnationis M o LXX.II, indictione XI, 1 regnante Philippo Francorum rege. Fecimus autem nos istam donationem inprimis in manu Willelmi Raimundi monachi, deinde in festivitate sancti Petri que dicitur Vincula firmavimus in manu domni Duranni ipsius loci abbatis, et in presentia omnium fratrum. Si quis autem nostre consaguinitatis propinquis, filius videlicet aut filia vel alius aliquis seu forte extraneus, in isto honore aliquid usurpaverit, vel aliquam torturam fecerit, cum Datan et Abiran gehenne ignibus mancipetur. 2 Ut ergo ista donatio firma permaneat manibus propriis firmamus cum nostrorum nominum et eorum in quorum presentia fecimus. S. Siguini Aimerici. S. Willelmi Bosonis. S. Guillelmi Raimundi. Sed et testium vocabula hec sunt. S. Gauzfredi de Cardaluc. S. Poncii de Ternat. 1 La 11e indiction est celle de Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres
118 78. [1060/1072] Donation par Bernard de Lévézou de l église de Saint-Jean le Froid, et de deux mas situés aux Flottes. Mentionné fin XIV e siècle dans le Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158rb. C. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin.. contenans seize feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 129, f. 81r-82v. Edition: Bousquet, p C. Christiana devotio fidem obtinet omnia peccata primum Dei misericordia, deinde fructu pænitentiæ, et helemosinarum largitione redimi posse. Idcirco consideravi ego Bernardus de Levedone Castro nominatus fragilitatem meam, et salutem animæ meæ, consilioque accepto cum fratribus meis Arnaldo et Aicfredo et aliis meis amicis, dono Domino Deo et sanctis ejus Petro et Paulo in loco Moisiacensis monasterii illam meam ecclesiam, quæ vulgo de Sancto Johanne Frigido 1 dicitur, quæ est in pago Rotenensi, quam hactenus visi sunt tenere de me Guago de Petra Bruna, 2 et filius Bernardus, et de istis Berengarius Geraldi, sicut ego aut ullus homo per me visi sumus in alodio habere et tenere totam ecclesiam, et quidquid ad jus ecclesiæ pertinet, et duos illos mansos qui de Flotas 3 dicuntur, ab integro sancto Petro in præfato monasterio Moisiaco cedo in helemosina, pro anima mea et pro animabus omnium parentorum meorum. Si quis autem istam meam helemosinam contraire voluerit, videat ne in juditio æterni Dei duscussio cum omnibus angelis fiat. Hanc vero donationem propria manu firmo, et ut stabilis maneat fratribus meis Arnaldo et Aicfredo firmare facio. Wago et filii ejus firmaverunt. Bernardus Berengarius Geraldi firmavit. Facta donatio ista in diebus Philippi regis, 4 authoritate Petri Rothonensis episcopi, 5 et jussu Duranni Tholosani episcopi, qui et abbas videtur esse Moisiacensis monasterii. 1 Saint-Jean le Froid, sur la commune de Salles-Curan (Aveyron, arr. Millau, ch.l.c.). 2 Peyrebrune, lieu-dit à 5 km à l ouest de Saint-Jean le Froid. 3 Les Flottes, lieu-dit sur la commune de Vézins-de-Lévézou (Aveyron, arr. Millau, ch.l.c.). 4 Philippe I er, roi de France de 1060 à Pierre Bérenger, évêque de Rodez de 1053 à
119 79. [1060/1072] Notice sur la donation par Aton Inard de Villemur de l église de Monbel (Belmont). Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 3v-4r. C. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p Edition: Müssigbrod, p Bibliographie: Ch. Higounet, Les sauvetés de Moissac, in: Moissac et l Occident, p In nomine Domini nostri Christi, propter salvationem animarum patris mei et matris meę et pro animabus omnibus parentum meorum, tam vivorum quam mortuorum, et omnium fidelium christianorum Dei ex hoc seculo defunctorum, ut Deus donet eis refrigerium et vitam perpetuam quę duret usque in secula seculorum, ego Atus Inardus de Villamur dono et concedo Deo Patri et Filio ejus Ihesu Christo et Spiritui Sancto et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, et Duranno episcopo Tholosanensi simul et abbati Moysiacensi, et Bernardo Guillelmo monacho et omni conventui Moysiacensis monasterii, ecclesiam de Bel Mont 1 et totum alodum sicut melius ipse habeo, exceptis fevis militum. Hoc donum fuit factum in diebus Guillelmi comitis Tolosani, et regnante Philippo rege. Et sciendum quod unumquodque masum de isto alode donat VIII denarios et duos sextarios de civida et duas gallinas per censum, excepto uno manso de vicariis. Et ipse Ato Ynardus constituit salvetad in parrochia ipsa de Bel Mont eodem tempore, et mutavit ecclesiam sancti Martini quę vocabatur Auneia in ipsa salvetat, et misit totam terram in salvetad sicut carreiras descendunt versus fontem, et de altera terra quę est ex alia parte ęcclesię donavit XIII casales ad opus de salvetat, cum consilio vicariorum et cum dono eorum et unusquisque de istis XIII casalibus, et donat per censum unum sextarium de civada et I denarium els autres servizes. Ista dona fuerunt facta cum consilio, et videntibus Rainone Garifredo, et Oalrig Odone, et Chatberto Ynardo et filiis ejus Maianfredo, et Guillelmo Chatberto, et Sthephano Chatberto, et Ademaro Guiter, et Guitardo presbitero, et Benedicto presbitero et Martino fratre suo. Sciendum quod Iohannes Raino et Ato filio ejus dederunt XVIII bordarias Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, et Duranno episcopo Tolosanensi simul et abbati Moysiacensi, et Bernardo Guillelmo monacho, et omni conventu Moysiacensium monachorum, in honore de Bel Mont. Videntibus Stephano Lamberto, et Benedicto presbitero, et fratre ejus Martino. 1 Monbel, lieu-dit à 2 km au sud d Azas, sur la commune d Azas (Haute-Garonne, arr. Toulouse, canton Montastruc-la- Conseillère). 119
120 80. [1059/1072] Notice sur la réforme clunisienne de l abbaye de Gaillac et l élection d un abbé. A. Original: ADTG, G 679 (Andurandy 5533). Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 5532 et Reverentissimo virorum quos terra sustinet poene omnium, domno HV[goni], abbati Cluniensium, utrique fratri B[ernardo] et Æ[melio], et ceteri Galliacensis 1 æcclesię indigene iugem oboedientiam. Recordamini quam a senioribus Case Dei 2 de abbatia Galliacensi iamdiu sustinetis iniurie, vestram obnixe benignitate insignis pater deposcimus. Nolite quidem perpendere ut hæc dicentes velimus nostrum recuperare sub hac occasione coenobium, sed quod ipsi ubique seculum quod sibi possibilitas subpetit, locis et fratribus vestre congregationis molesti et importuni existunt, et ea in quibus rectum habere videmini nobis auferre, et sibi vendicare omnimodis satagari. Unde siuri dignitas vellet super his conqueri Romani Pontificis auctoritati et justicię, summam juris vestri et vere rationis de predicto loco hanc poteritis indubitanter dicere. Igitur ipsi qui dignitatem ejusdem monasterii abbatie scilicet et prioratus quamvis seculariter tunc temporis videbantur tenere, obtentu adipiscende religionis et consilio congregationis ejusdem loci, ad vos Cluniacum venere, atque seipsos nobis suumque monasterium vestre ordinationi et donationi in perpetuum abendum ac possidendum dedere. Revertentes vero inde DVRANNVM episcopum, abbatem vestrum et monachum, venire Galliacum fecere, qui etiam de manu principis terre Petri videlicet Geraldi vestri vice donum abbatie suscepit. cujus utique donationis fratres Artmannus, Bernardus et alter Bernardus, et alii quamplures qui placito atque consilio nostri fuere sunt testes. Preterea subsequenti tempore apud Tolosam HVGONE albo celebrante concilium, ipsius et DVRANNI episcopi auctoritate abbatis et prepositus, majorque pars ejusdem congregationis numero et merito sibi elegeret abbatem, quendam videlicet Bernardum nomine, Moysiacensem monachum, virum sapientem et satis superque ad regimen animarum idoneum. Sub tali quoque inter interdictionis privilegio ut tamdiu hisdem locus ab omni divino suspenderetur officio, donec electus abbas honorifice susciperetur ab abitatoribus loci et a populo. Ceterum quidam secularium hominum quos diu sibi Diabolus actu et moribus possederat moleste atque indigne ferentes quod se absentibus ac nescientibus abbatis facta etiam electio, non solum eundem recusaverit suscipere, sed etiam fratres ejusdem electionis fautores multis et maximis affectos iniuriis ab eodem suo expuleret cenobio. Insuper etenim cuidam de Castris qui adhuc superest monacho, eandem abbatiam venundati sunt, adepto inde magni muneris precio. Qui videns resistentibus iniusticię suę fratribus qui expulsi fuerant non posse resistere, astuce atque dolose Casam Dei petit ac senioribus ipsius loci monasterium quod symoniace invaserat sub quadam furava venalitate tradidit. Nobis quipe ejusdem tortitudinis hactenus querimoniam facientibus et fidei vobis promisse pactum, inconcusse tenentibus vestre solummodo taciturnitate justicię tanti honoris nenon etiam oboedientiæ Sancti Amancii omnino dignitate privamini. Fratres denique qui vobis sue æcclesię predictam donationem fecerunt et faciunt, intersunt Arnaldus et Geraldus qui a duos primitus Cluniacum venerunt. Ceteri quoque Artmannus et alter Artmannus, Æmelius et alter Æmelius, Bernardus et alter Bernardus, Ermengaudus et Hector, Stephanus et Arnaldus atque Rodbertus et Rainaldus. 1 Gaillac (Tarn, arr. Albi, ch.l.c.). 2 Abbaye de la Chaise-Dieu (Haute-Loire, arr. Brioude, ch.l.c.). 120
121 81. [1059/1072] Notice sur la donation par Guillaume Amiel, Hugues Gotico, et d autres personnages, du fief de l église de Saint-Pierre d Elt. Copie dans un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p. 8. C. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-quatre feuilles perdus), de la fin du XI e siècle: Doat 128, p. 156r-157v. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 51. Bibliographie: L. d Alauzier, Une possession oubliée de Moissac: l église de Saint-Pierre-d Elt, in: Annales du Midi 72 (1960), p Datation de cet acte d après cette étude. Illa ecclesia quæ est fundata in honore sancti Petri apostoli, quæ vocatur Helt, alodium est sancti Petri Moisiacensis monasterii, et fuit fevus Guillelmo Amelio de Penna, et Geraldo et Bernardo fratri suo, et Amelio, Johan et Geraldo filio suo, et Matfre, Johan et Atoni, et Johanni filio suo, et Ugoni Gotiro, et Bernardo, et Petro filio suo, et Amelio Gotiro, et Raimundo, et Poncio, et Ugoni fratri suo. Isti, et alteri homines multi dederunt, et relinquerunt totum illum fevum de ista ecclesia supradicta cum toto ecclesiastico, et cum decimis, et cum tota obedientia, quæ ad illam ecclesiam pertinet. Similiter Adalbertus Ranies, et Bernardus filius ejus, dederunt unum mansum et medietatem alterius mansi, et illam cumbam, quæ vocatur Cabelt, Domino Deo et sancto Petro Cluniensi, necnon Moisiacensi, et Hugoni abbati, et Duranno episcopo, et Grimaldo monaco, et aliis fratribus meæ congregationis, pro animarum suarum remedio, vel omnium parentum suorum, et omnium christianorum. Nihilominus Adalbertus dedit unum aripennum de vinea in alodium in Pogio Auriol, et dedit pascua bestiis monachorum ac suorum famulorum, et paschir ad suos porcos et ad porcos famulorum, et hoc fecerunt ut fiat comemoratio pro anima Ugonis Gotiro, et aliorum donatorum. Signum Amelii Aldeberii. Signum Poncii Matfredi. Signum Arnaldi Prilifortis. Signum Amelii vassallis. 1 Signum alii Pontii. 1 Vassallis peut désigner un vassal, mais peut être aussi un nom propre. 121
122 82. [1059/1072] Notice sur la donation par le vicomte Guillaume de Murat de l église de Bredons. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 156rb. C. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau de parchemin escrit de deux costes (perdu), du milieu du XII e siècle: Doat 128, f. 94r-96r. NOTE: Il s agit probablement de la même donation qui est mentionnée dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle (ADTG, G 569 II, f. 15v) comme honores vicecomes de Murato, et fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac (f. 158va), comme Sancti Petri de Murato, acquisition de l abbé Hunaud. Edition: Müssigbrod, p ; Bouffet, p C. Ab hodierno die et deinceps omnes in quorum manibus notatio meæ cessionis devenerit scire fideliter volo, quod ego Wilelmus de Murato Castello, vicecomes nominatus, cedo Christo, Domino Deo, et sanctis ejus apostolis Petro ac Paulo ac Cluniacensium loco celeberrimo illam ecclesiam quæ Bredoms vocatur vulgari vocabulo, quæ est fundata in honore eorumdem apostolorum Petri et Pauli, et ejus discipuli Thimotei in pago Arvernico quam etiam hactenus Bernardus Henrici, et pater ejus, atque omnes genealogia ejus, de me vel de ante prædecessoribus meis in fevum tenuerunt. Totam ergo ecclesiam intrinsecus et extrinsecus, et quidquid ad illius ecclesiæ jus attinet sicut idem Bernardus Heinrici dimisit in exitus sui die ultimo fratri suo Duranno abbati simul et episcopo Tholosanæ ecclesiæ, præfato Cluniacensium loco dono tali tenore, ut quamdio prædictus Durandus Moisiacensium abbas vixerit subditam [ecclesiam] loco sancti Petri monasterio Moisiaco tenen(dam) possideat, et fructu illius utens habeat. Post suum vero decessum similiter per ipsam convenientiam omnes successores illius abbates, et monachi præfati monasterii sancti Petri Moisiacensis, quamdiu fideli vixerint devotione seu juncti fuerint loco Cluniensi, ubi nunc domnus Hugo abba videtur officium abbatis tenere habentes possideant, et absque ulla contradictione cujuscumque successoris mei teneant. Istud autem donum taliter constrictum permanere volo, ut numquam homines de illorum parentibus qui hactenus præfatam ecclesiam habuerunt in fevum attemptare præsumant ibi facere castellum, aut turrim, aut ullum munimen, quod pro arce habeatur, nisi sola ecclesia. Si vero, quod absit, me prohibente, fuerit mandans præcipio successori meo quicumque fuerit ille, ut tamdiu causam contradicat donec prædicti monasterii Moysiacensis monachis stabilitum, atque ad habitandum habilem restituat locum, et illuc Dei servitium pro cujus amore ista constituo pro anima patris mei Girberti, et matris meæ, et fratris mei Petri, ac mea iugiter facere fatigat, ut autem cessio mea hæc firma perpetuo maneat, me qui hanc paginam firmavi subtiliter inserendo scribere mandavi, et eos in quorum testimonio et præsentia stipulavi annectere jussi. Signum Willelmi vicecomitis. Signum Duranni abbatis simul et pontificis, cujus probitate ad industria facta sunt hæc. Signum Stephani Henrici. Signum Bernardi fratris ejus, qui cartam istam firmaverunt. Signum Stephani Armanni. 122
123 83. [1059/1072] Donation par Gérald, Guillaume et Amelius, du lieu de Conques. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158rb. C. Copie du XVII e siècle par Estiennot: Paris, BN, ms. lat , p D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 615. E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604. C. Notum sit omnibus sanctæ matris ecclesiæ fidelibus præsentibus pariter et futuris, quod ego Geraldus Emelius et Willelmus frater meus et ego Amelius abbas, nos omnes insimul donamus Domino Deo et sancto Petro apostolorum principi et loco Moysiaco et abbati ac monachis tam in Cluniaco quam in Moissiaco Deo servientibus, una cum filio meo Geraldo, ego suprascriptus Geraldus Emelius cedo sanctis apostolis Petro et Paulo ac loco Cluniaco, sub tuitione monasterii Moissiacensis locum qui dicitur Conquitas, cum apenditiis suis. Factum est hoc donum in præsentia domni Hugonis abbatis Cluniacensis, et domni Durandi abbatis Moissiacensis et episcopi Tholosæ sedis. 123
124 84. [1059/1072] Donation par Guillaume de Bernard de biens situés à Tissac. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Guillaume de Bernard & son oncle firent delaissement á L Abbé de Moissac d une vigne a Tissac, d un cazal, bois et champ, fait du tems de Duran Eveque & Abbé dud. Monastere. N
125 ABBATIAT D HUNAUD DE LAYRAC ( ) (style pisan), 21 décembre Confirmation par Bertrand, abbé séculier, de l accord du 29 juin 1053, et de la cession des mauvais usages effectuée sous l abbé Durand, et serment de fidélité à l abbé Hunaud. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-huit feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 106r-107v. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 615 (avec l année 1063!). D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 4 (avec la date 1063). Edition: Martène, Thesaurus novus anecdotorum, t. I, col. 203; HGL, t. 5, col Traduction: Lagrèze-Fossat, t. 1, p NOTE: la date est en style pisan; cf. Damien Garrigues, Les styles du commencement de l année dans le Midi. L emploi de l année pisane en pays toulousain et Languedoc, in: Annales du Midi 53 (1941), p , Sciant omnes volo ad quos pervenerit carta ista, quod ego Bertrandus abbas nominatus, consilio amicorum meorum, laudo et corroboro animo gratanti donationes et guirpationes, quæ factæ sunt a Pontio comite ad Adalmode et a filiis eorum Willelmo necnon et a Bernardo Katurcensi episcopo, de defensione Moisiacensis monasterii, 1 quam frater meus Raymundus injuste mei causa invasit et de comite prædicto Willelmo comparavit. Et, sicut scriptum est in testamentariis cartis quæ de hac re factæ sunt, quod pater meus Willelmus et avunculus meus Fulco et antecessor meus Gausbertus abbas, et post eum frater meus Raymundus, firmaverunt et dimiserunt in manus Duranni episcopi et omnium monachorum ibidem degentium malos usus et malas consuetudines, ita et ego firmo ac dimitto eas in manus Hunaldi abbatis atque omnium tam præsentium quam futurorum in eodem loco Deo servientium monachorum. Et insuper manu mea dextera super adstantes sanctas reliquias juro nunquam amplius me invasurum in vita mea illas torturas et malas consuetudines, sicut hactenus feci, sed semper me habiturum fidelem et sine ullo malo ingenio permansurum me in recta fidelitate istius loci et hujus mei senioris Hunaldi abbatis et omnium fratrum adstantium, quamdiu vixero in hoc sæculo. Facta sunt hæc anno millesimo septuagesimo tertio Incarnationis Domini, duodecimo Kalendas Ianuarii, sexta feria, luna septima, coram testibus, in præsentia Hunaldi abbatis, Odgerii prioris, ac multorum aliorum fratrum. Willelmus Sicherii interfuit. Arnaldus Raimundi interfuit. Raimundus Staphani interfuit. 1 Il s agit de l acte du 29 juin
126 , janvier/avril Donation par Aton Inard de l église Saint-Pierre de Villematier. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 188r-190r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 106. Edition: Müssigbrod, p Notum sit omnibus hominibus, qualiter Attomardus [= Atto Inardus] cum consilio filiorum suorum Willelmi et Bertranni, et cum consilio nepotum suorum Willelmi Poncii et Raimundi Willelmi, dedit Domino Deo et sancto Petro apostolo in loco Cluniaco et Moysiaco, Hunaldo abbati et omnibus abbatibus et monachis, tam futuris quam præsentibus, ecclesiam in honore beati Petri fundatam, ubi dicitur Villa Materii, 1 in Tholosano episcopatu sitam, hanc itaque ecclesiam quam tenebat illa domina de Sancto Rustico 2 quæ dicta est Seidonia, et filii ejus per manum ipsius Attonis, et omnes ecclesiasticas res ad ipsam jure pertinentes, excepto medietatem decimi, sive alias terras quas ibi habebat ipsa domina et filii ejus Ugo Iadgerius, Bernardus de Mallag, 3 et Amalvinus, absque medietate illius condaminæ quæ dicitur de illa Nauda, 4 totum et ab integro, ita dederunt sancto Petro omnem vero decimum quod infra cruces colligitur sancto Petro, omnes in commune dederunt. In eadem etiam villa dederunt similiter ipse Attomardus [= Atto Inardus] et filii et nepotes ejus supra nominati, Oddo quoque Pontenarius, et Benedictus frater ejus, illas terras ubi dicitur Dartinnol, et de illa Vaur, et habent fines circa se ab ipsa ecclesia usque ad crucem superiorem, et de illo rivo de Saiva usque in ipsam Naudam, totum ab integro sancto Petro in Moisiaco monasterio et habitatoribus ejus in perpetuum alodum, et habuerunt ipsi Benedictus et Oddo frater ejus, et uxores, et filii eorum quadraginta solidos a Poncio Amelio monacho, qui ipsum honorem adquisivit, et ita donare et firmare fecit, et quidam homo Vitalis nomine pro parte sua quam laboraverat infra terminos ipsius honoris, habuit similiter decem solidos ab ipso Poncio Amelio, similiter Gairaldus de Porto pro parte sua habuit septem solidos. Sed et ipse Atto dedit medietatem de omni tasca de illa terra quam habebat ultra rivum de Savia. Hæc omnia ita dederunt et firmaverunt omnes suprascripti et denominati beato Petro in loco Moysiaco, et habitatoribus ejus ut habeant, teneant, et possideant in perpetuum alodum quandiu coelum iminet terræ. Facta donatio sive descriptio ista auctoritate et consilio dompni Isarni Tholosani pontificis, anno Dominicæ Incarnationis millesimo octuagesimo tertio, Alexandro Papa Romanam Ecclesiam regente, Philippo Francorum rege regnante. Sig + num Attonis Inardi, qui hæc omnia taliter donavit, et alii omnibus donare fecit, et habuit ipse viginti solidos ab ipso Poncio modo. Sig + num Willelmi Attonis. Sig + num Bertranni fratris sui. Sig + num Poncii Guillelmi. Sig + num Reimundi Willelmi. Sig + num Seidoniæ suprascriptæ, et filiorum ejus. Signum Ugonis Iadgerii. Signum Bernardi de Mallag. Sig + num Amalvini. Sig + num Oddonis Pontenarii et Benedicti fratris ejus. 1 Villematier (Haute-Garonne, arr. Toulouse, canton Villemur-sur-Tarn). 2 Saint-Rustice. 3 La Maillague, lieu-dit à 2 km au sud-ouest de Villemur. 4 Les Nauses, lieu-dit à 2 km au sud-ouest de Villemur. 126
127 D. Attoinard donna au Convent de Moissac l Eglise de St. Pierre de Villematier dans le Dioceze de Toulouse avec les dixmes & autres dependances de ladite Eglise. L an N
128 , 2 novembre, samedi Donation par Odalric du fief presbytéral qu il possède dans l église de Saint-Fructueux. A. Original: ADTG, G 570 (Andurandy 6284). Parchemin, h. 121 mm, l. 230 mm. Notice: Dufour 1972, p Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 112r-113v. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 6284 et D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604. Edition: Cabié, Chartes de Ségur, A. AETERNI judicii timore compunctus et amore æternę vitę roboratus, ego in Dei nomine dictus ODALRICVS et uxor mea, necnon filii mei BERNARDVS videlicet Ysarni et VGO atque Willelmus, similiterque Deusdet cognomine Cabocud, clericus etiam vocabulo Deusdet de Bormaco, et filii sui, omnes uno animo unaque voluntate, cedimus Domino Deo et sanctis apostolis PETRO et Paulo ac sanctis locis ipsius, Moysyaco scilicet atque Cluniacho, totum fevum presbiterale, quod habemus in ecclesia sancti Fructuosi, 1 ab integro, quantum nos sive per nos hactenus possedit vel possidere visus est aliquis in ęlemosina, pro animabus nostris omniumque parentum nostrorum, jure perpetuo possidendum. Sepulturam vero quam ego Deusdet cognomine Cabocud in domino meo tenui, simul cum dono, quod jam suprascriptum est, dono imperpetuum. Bego etiam Adalbertus, et filii ejus quorum medietas fevi ipsius erat ęcclesie scilicet sancti Fructuosi, quantum habere potuit in ęlemosina DOMINO obtulit. Raimundus vero Deusdet cum omni auctoritate sine aliqua tortura quicquid in hoc honore justum habere potuit in fęvo scilicet memorato concessit, atque confirmavit. Sepulture ętiam medietatem, quam inibi videbatur habere totam tribuit. Partitores autem Bego de Monte Irato, 2 et Bernardus frater ejus, totum servitium et receptum quod ibi habebant, dimittunt sancto PETRO. Simili modo ętiam fecit Bego Stephanus, donans quod habere potuit in ipso honore. Et ut hec nostra donatio firma permaneat, signamus et presentes subscribere facimus. Sig+ Odolrici et filiorum ejus. Sig+ Deusdet et alterius Deusdet Begonis pariter atque Raimundi, necnon aliorum quorum hic nomina scripta habentur, (la phrase qui suit a été interpolée par une autre main) ea fide et spe, ut ipsi in suis benefactis et orationibus nobis nostrisque partem et societatem tribuant. Facta carta IIII nonas novembris, die sabbati, anno Incarnationis Domini M LXX.III., regnante Philippo rege, in manu Guidberti monachi et reliquorum fratrum. 1 Saint-Fructueux de Mirandol, dépendance du prieuré de Ségur: commune de Mirandol-Bourgnounac (Tarn, arr. Albi, canton Pampelonne). 2 Montirat, à 6,5 km au nord-est de Ségur. 128
129 , 5 novembre Donation à Cluny, par les moines et les nobles de la région, de l abbaye de Lézat. A. ADTG, G 722 (charte marquée n 1) (inconnu chez Müssigbrod). Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604. C. Analyse du XVIII e siècle dans un relevé d actes d un cartulaire perdu : ADTG G 588 (Andurandy 1663). Edition: HGL, t. 5, col ; Bernard-Bruel, t. 4, n A. Mention dorsale ancienne: LESATENSIS MONASTERII Notum sit omnibus hominibus, tam presentibus quam futuris, quod Lesatense monasterium quondam ab Atone Benedicti constructum, atque sancto apostolorum principi Petro ab eodem Atone Benedicti contraditum, cum succedentibus adversitatibus pene jam ad ultimam secularitatis, que bonorum locorum destructionis indicium maxime esse solet, profunditatem devenisset, nos ejusdem loci monachi, iuncti nobilibus terre viris, comiti videlicet Rogerio, necnon et Raimundo Willelmi, insuper et Berengario de Alta Ripa et Bernardo de Marca Fava, in quibus una nobiscum abbatis constabat electio, venerabilem virum Hugonem, Cluniacensem videlicet abbatem, adivimus et ut supra memorato cenobio sua ordinatione et consilio, qualiter ad Dei iterum servitium restauraretur, subveniret rogavimus. Igitur ipse in primis nullomodo nostræ assentiens peticioni nequaquam se de causa ista intromissurum asseruit, nisi ei electionem seu ordinationem abbatis ita traderemus, quatenus per succedentia tempora ipse atque ejus in perpetuum successores, quamdiu Cluniacensis locus in religione monastica vigeret, jam dictum monasterium Lasatense sine alicuius justa impeditionis querela ordinare debuissent. Hoc autem ideo se facere dicebat, ne et ipse in vacuum laborare videretur, et semel recuperatus locus iterum ad peiora laberetur. Quapropter nos ejusdem loci monachi, necnon et clarissimi viri superius scripti, comes scilicet Rogerius et ceteri ad quos abbatis electio seu monasterii ordinatio pertinere videtur, damus et concedimus eidem reverentissimo viro et sepe memorando domno HUGONI abbati, ejusque in perpetuum successoribus omnibus, quamdiu Cluniacensis locus religionem monasticam secutus fuerit, electionem seu ordinationem abbatis monasterii Lesatensis, ut ordinent et provideant ipsum locum secundum regulam sancti Benedicti, ad laudem et honorem Domini nostri Ihesu Christi, qui nunc et semper regnat et vivit et in omnibus seculis. Hanc autem donationem nostram, sicut optamus, ita et rogamus, ut isdem domnus abbas Cluniacensis auctoritate apostolica confirmare et roborare faciat, quatenus amodo et deinceps nullus hæc temerario ausu audeat infringere. Quod si quisquam presumserit, iram Omnipotentis Dei incurrat, et quod temtaverit non eveniat, insuper perpetuo anathemati, nisi resipuerit, subiaceat, atque suam in parte sinistra, cum reprobis, portionem accipiat. Facta est autem hæc carta die IIIII post festivitatem Omnium Sanctorum, anno Incarnationis Dominice M.LXX.III., indictione XI, presidente domno Hugone abbate Cluniacense, et domno Hunaldo, abbate Moisiacense, necne et Auxiense episcopo Willelmo, sedem vero apostolicam domno papa Gregorio VII tenente, regnante Philippo, Francorum rege, insuper Domino nostro Ihesu Christo, cui est honor et imperium per omnia secula seculorum. Amen. Signum Rogerii comitis. Signum Raimundi. Signum Berengerii. Signum BERNARDI. C. 129
130 Le comte Roger dona á l abbé de Cluny l élection qu il avoit de l abaye de Lezat (Droits des Biens) tandis que l abaye resteroit dans la vie monastique pour le pouvoir et nommer le 4 e iour apres la feste de tous s ts
131 Achat par Hunaud, abbé de Moissac, des dîmes de la paroisse de Saint-Michel de Moissac. A. Original: ADTG, G 609 (Andurandy 3333). Parchemin, h. 435 mm, l. 548 mm. Notice: Dufour 1972, p Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-huit feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 108r-111v. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 50. Edition: Migne, PL 159, col ; GC 1, Instrumenta, n. XX, p A. Mention dorsale ancienne: de decimationi. P X A ORIGO UNIVERSITATIS, DEUS SCILICET, MAGESTATIS eruditorum cogitationum provisor et consiliorum propagator, bonorum quoque factorum patrator, cujus nutu reguntur universa, gubernatur quicquid est quod habetur esse, adeo (a Deo?) saluti providet humanę ut humanis casibus condescendat propria lege. Quapropter si suorum facta fidelium ad posteritatis memoriam traduntur aliquo modo, quod actum vel deliberatum est, simplici oculo non debetur argui a subsannantibus ex inproviso. Quod enim communi proficit utilitati, omnium sine dubio expedit memoria teneri. Cum igitur secularium testamenta vim multam obtineant, ad rerum deliberandarum indagia, magis credi oportet religiosorum quorumcumque fidelium ad comparationem istorum valere exemplum. Certas itaque redditus hujusmodi allegationibus ob multorum profectum filiorum. Ego HUNALDUS abbas dictus coenobii Moysiacensis, cum consilio fratrum Deum timentium, egi modis quibuscumque potui datis muneribus omnem decimationem quam hactenus primates vel provinciales milites juste aut injuste possidere visi sunt, in nostram ducere dicionem. Hoc tamen non ob avaritię questum multiplicandum, sed restituendum, quod Deo jure debetur censum. Olim quippe ex legis precepto non solum decimas, sed et primicias omnium rerum Deo ferri jubebatur populo. Indignus etenim judicabatur ejus conspectui, quisquis hoc auderet pretergredi. Unde ipse Salvator Fariseos arguit in evangelio 1 applaudentes de sua justicia, quod hęc quidem implentes minima relinquerent quę legis essent graviora, decimatis inquiens mentam et anetum et ciminum et omne olus. Hoc idcirco non dicimus quo ad judaicę legis ritum Christianitatis velimus transducere cultum, sed ut fidelium populus de majori justitia sollicitus, de minori non audeat contra gloriari inimicus. Cum ergo ita sint, et non tantum divinis, sed etiam humanis promulgatum constet legibus, dubium non est reatu constringi prevaricationis, qui ex industria tollere conatur res Deo sacratas ausu nefarię temeritatis. Qua de re ego jam denominatus abbas HUNALDUS, ob hujusmodi coemptionem, largitus sum Bertramno abbati seculari XXX ta triginta solidos. Simili modo Wilelmo cognomento Siccarii, pro hoc adipiscendo II os equos, et I nam unciam auri, ac solidos XVI. Et contulit nobis intra hos terminos, scilicet ab ipsa Barta, sicut flumen Tarnis discurrit, et sicut parrochia Sancti Michaelis determinatur, et ab alia parte subtus stratam, quę ducit ad Sanctum 1 Matthieu 23,
132 Laurentium, sicut ipsa parrochia Sancti Laurentii determinatur; et parrochia Sancti Ansberti, ita dedit de omnibus, quę infra hos terminos ipse vel alii per eum tenere videbantur. Et firmavit ipse, et uxor ejus, et filii ejus Raimundus et Siquerius a). Eadem quoque ratione Raimundo de Podiolo b) dedimus I num equum, et dedit infra hos terminos ab ipsa Barta, et per ipsam tapiam descendendo, et in hac villa quidquit ipse vel alii per eum habere videbantur, et ita firmavit, et debet facere fratri suo eodem modo firmare. Qui videlicet Stephanus veniens ad mortem, cum consilio ejusdem fratris sui, Raimundi scilicet, omnem suam decimationis partem, pro hoc ad succurrendum monachus effectus, relinquendo firmavit: de vineis scilicet Falqueti et Arnulfi. c) Pro hac eadem causa, Stephano de illa Valleta similiter dedimus I num equum, et ipse dedit infra hos terminos, sicut strata publica quę ducit ad orientem, et determinatur cum terris Willelmi Sicharii, de omnibus quę ipse vel alii per eum d) tenere videbantur, et ita firmavit ipse, et filii ejus. Bernardo Hugoni, et fratribus ejus de Anazago, XC ta solidos, qui omnem suam quam habebant partem decimationis e) dederunt Deo et SANCTO PETRO jure perpetuo possidendam, quantum in parrochia Sancti Michaelis ipsi et alii per eos habere videbantur. Similiter Gaufredus de Belpoi omnem decimationem quam habebat ipse vel alii per eum in parrochia Sancti Michaelis pro anima sua, ipse et filii ejus dederunt sancto Petro. Simili modo Poncius faber, in infirmitate positus, omnem decimationem suam ipse et filius ejus dederunt sancto Petro. Raymundus Geraldi et frater ejus omnem decimationem suam quam habebat in parrochia Sancti Michaelis, totam ab integro dedit sancto Petro et nobis, sicut et alii suprascripti, et dedimus ei inde XXX solidos. f) Pro hac autem digna eorum mercede, socios fraternitatis nostrę, et participes omnium benefactorum nostrorum dignos judicavimus esse, non solum vero illos, sed et posteros eorum per omne jugiter evum. Decrevimus etiam pro animabus eorum post finem vitę fieri generalem memoriam, officium scilicet decantandum, missam quoque celebriter peragendam omnibus annis in vigilia Sancti Michaelis. g) Facta autem hujus cessionis vel donationis carta, anno Incarnationis Dominicę MIL.LXXIII, regnante Philypo Francorum rege, in manibus domni VGONIS Cluniensium abbatis, et domni VNALDI abbatis, cujus providentia et dispositione hec omnia acta noscuntur, et aliorum fratrum plurimorum in ipso MOYSIACO Deo famulantium. Nomina autem eorum, qui hanc donationem firmaverunt, hec sunt: Bertrannus abbas secularis h) firmavit. Bernardus Ugo et fratres ejus firmaverunt. Willelmus Sicarii, uxor et filii ejus firmaverunt. Raymundus de Podiolo i) et alii multi firmaverunt. Si quis autem hanc cartam juris cessionis adversariorum, vel certe filiorum, illorum qui eis hęreditate successuri sunt, post obitum violare seu depravare vel corrumpere, sive etiam loca eadem congredi aut depredari tentaverit, hac sorte multetur: non discedat a domo ejus plaga leprę, famis et pestilentię, gladii ac mortis horrendę. j)1 <mention apportée au dos de cet acte> Raimundus Willelmus dedit Deo et sancto Petro, abbati Asquitino et monachis omnibus tam futuris quam presentibus, totum decimum de vineis quas habet in podio Sigberti in dominio, et de aliis quamdiu in pignus tenebit. Hanc itaque donationem decit per animam matris sue Arsendis, quam fecit monacham ad hobitum suum. Et firmavit Willelmus Sicharius adhuc puer, et debuit facere firmare < > k) Sichario qui tunc temporis Iherosolimis ęrat. Facta est donatio ista anno Dominice Incarnationis millesimo C.I, coram multis testibus. S. Raimundi Willelmi, qui hanc donationem fecit, et ita tenendam firmavit. S. nepotis sui Willelmi suprascripti. S. Raimundi del Pojet. S. Teherici. S. Stephani Guilarardi, et aliorum multorum. 1 Eccl. 23,12; Jr 29,
133 a. Raimundus et Siquerius] encre d une autre couleur. Rajout postérieur b. de Podiolo] rajout interlinéaire c. Qui Arnulfi] Phrase ajouté par un signe de renvoi; même encre que le rajout précédent d. per eum]???? à vérifier. renvoi en bas de page e. decimationis] suscrit f. Raymundus solidos] renvoi en bas de page g. jugiter Michaelis] autre main h. secularis] suscrit i. de Podiolo] suscrit j. Si quis horrendę] même main que celle de la note g. k. mot illisible à cause d un tampon. Sur la foi des copies (voir acte n 173), il faut compléter: fratri suo. 133
134 Donation par Raymond et Adélaïde, sa femme, du lieu de Lagardelle. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158va. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604. C. Raimond de Guillaume & Adelaïde Sa femme donnent a l ordre de Cluny le lieu de Lagardelle. 1 L an Lagardelle-sur-Lèze (Haute-Garonne, arr. Muret, canton Muret). 134
135 Donation par Raimond Pierre, Bérenger Pierre et par Bernard, comte de Besalú, faite à Cluny et à Moissac, de l abbaye de Cubières-sur-Cinoble. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 102r-105v. C. Autre version d après un cayer de huit feuilles de parchemin couvert dun feuille aussi de parchemin : Doat 128, f. 181r-184v. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604. Editions: Bernard-Bruel, t. 4, n. 3456; HGL, t. 5, col (édition partielle). Universis catholicæ ecclesiæ filiis simulque omnibus in Christo ubique credentibus, tam futuris quam præsentibus, notum sit quod ego Raymundus Petri, restaurationem et meliorationem desiderans omnium ecclesiarum Dei et præcipue illius ecclesiæ, quæ olim constructa est in honore beatæ Dei Genitricis Mariæ in valle quæ ab antiquis Cubaria est cognominata, ubi congregatio monachorum præcedentibus temporibus in tantum floruit, quod adhuc Abbatia solo nomine vocitatur, quam ego jure hæreditario ex parentum meorum posteritate tenere et possidere videor. Et ipsa Abbatia vel ipsa ecclesia scita est in pago Narbonensi, infra fines vel terminos territorii Petræ Pertusensis, 1 secus fluviolum Rivo Frigido dictum. 2 Igitur ad honorem Domini nostri Jesu Christi et ejus beatissimæ Genitricis Mariæ, atque ad restaurationem loci illius in monasticum ordinem, Bernardus Bisildunensium comes, sub cujus potestate locus ipse redigitur, et ego Raymundus Petri et Brengarius Petri, cum uxoribus et cunctis filiis nostris, cum consilio et voluntate Gifredi Narbonensis archiepiscopi, nos omnes simul legaliter damus et solempnem donationem facimus Domino Deo et sanctissimis ejus apostolis Petro et Paulo, atque cenobiis Cluniensi et Moysiacensi, simulque abbatibus et monachis ibidem Deo servientibus, tam futuris quam præsentibus, prædictam ecclesiam, cum omnibus ad ipsam pertinentibus, et quod vulgo dicitur cum suo cincto, et illos honores quos clerici tenuerunt, id est Stephanus Alarig et filii ejus, et Raymundus Oddo, et Bernardus de Adalbert, et Lanfres, et Poncius Oliba. Et de honore prædictorum clericorum agrarium tantum in vita mea retineo, et post discessum meum ecclesiæ ipsi et habitatoribus ejus absque ulla contradictione relinquo; insuper vero ipsum dominicum ortum qui est infra rivos, et ipsam condaminam quam Petrus Stephanus laborat, et aliam quam Raymundus Odo laborat, ipsam etiam de Melnaq, 3 et aliam quæ est juxta fluvium Nigra, 4 et ipsum molendinum quem vocant Agolorig 5 quem Petrus Adalberti tenet, et unum mansum in villa Deannas 6 ubi habitat Raymundus Duran, totum et ab integro, et in villa de Illa Salella 7 unum ortum optimum, et de omni valle quæ Cubaria dicitur, cum finibus et terminis suis, damus totum decimum, excepto illo quam Arnaldus Raymundi tenet, insuper autem terras ermas, quantum omnes qui ibi habitaverint laborare potuerint quæ de mansis non sunt. Similiter donamus istos omnes honores cum supradicta ecclesia et quicquid habitatores loci ipsius juste acquirere amplius ibi potuerint, totum et ab integro, sicut jam supradictum est, in proprio alode 1 Château de Peyrepertuse, sur la commune de Duilhac-sous-Peyrepertuse (Aude, arr. Narbonne, canton Tuchan). 2 Le Rieufroid, ruisseau affluent de l Agly. 3 Mieunac, lieu-dit sur la commune de Cubières. 4 La Nigra est un ruisseau, probablement à identifier avec le Cinople. 5 Il s agit du moulin sur l Agly, à l ouest de Cubières, sur la commune de Cubières. 6 Deannac est Ladem ou Clot-de-Ladem, lieu-dit sur la commune de Cubières. 7 Salles, lieu-dit sur la commune de Cubières. 135
136 absque ulla reservatione, cum terris et vineis, silvis et aquis, molendinis et molendinariis, aquæ ductibus et reductibus, pascuis et piscariis, cultis et incultis, ingressibus et regressibus, et omne quidquid dici vel nominari potest. Concedimus et donamus libenti animo et plena memoria supradictis locis Cluniaco et Moissiaco et eorum habitatoribus, abbatibus et monachis istis, et cunctis eorum successoribus, ut habeant absque ulla contradictione in proprio alode et possideant in perpetuum. Ante omnia autem ex parte Dei Omnipotentis obtestor et prohibeo ego Raymundus Petri supradictus, ut nullus homo laycus vel foemina ullam potestatem aut ullam baiuliam vel aliquam malam consuetudinem in supradictis honoribus habeat vel retineat, sed libere et absolute totum ab integro permaneat et existat in Dei servitio et servorum Dei qui ibi habitaverint in æternum. Sane si aliquis, quod absit, diabolico spiritu captus, hujus cessionis vel descriptionis donationem in aliquo violare aut disrumpere temptaverit, non habeat potestatem se sit in inferno ejus hæreditas cum Juda traditore et aliis in æternum dampnatis insuper etiam in præsentia Romani Pontificis et aliorum fidelium christianorum, quasi tirannus et sacrilegus, quousque satisfaciat dijudicetur. Facta autem hujus cessionis descriptio Dominicæ Incarnationis anno millesimo septuagesimo tertio, Gregorias papa septimas Romæ pontificatus arche sublimato, Francorum regnante Philippo rege. Nomina vero illorum, qui hæc affirmarunt et corroborarunt ita esse tenenda, ista sunt: ego Bernardus gratia Dei comes adfirmo et propria manu consigno ita:+: Ego Raymundus Petri confirmo atque dono, propriis manibus consigno ita:+: Ego Brengarius Petri Petræ Pertusensis dono et laudo sub signo ita +. Aliorum vero multorum bonorum hominum nomina qui hæc subsignaverunt subter sunt subsignata. Sign:+: Berengarii Raymundi. Sign:+: Petri Raymundi. S. Bernard Raymundi. S. Bernardi Wuillelmi de Soladgue. 1 S. Wuillelmi Wuillelmi. S. Bernardi Adalberti +. 1 Soulatgé, village à 4 km au nord-est de Cubières. 136
137 92. [1073, seconde moitié] Donation par Isarn, évêque de Toulouse, de l église de La Daurade à Toulouse. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158rb, comme une acquisition de l abbé Durand de Bredons. C. Copie de la fin du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 170vb-171rb. D. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit feuilles de parchemin couvert d une feuille aussi de parchemin (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 97r-99r. E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604. F. Analyse du XVIII e siècle dans un relevé d actes d un cartulaire perdu : ADTG G 588 (Andurandy 1663). Indiqué: Bernard-Bruel, t. 4, n Edition: GC, 13, Instrumenta, acte IX, col. 9-10; Catel, Mémoires de l Histoire du Languedoc, p ; Magnou, p. 13. NOTE: datation de l acte d après Müssigbrod 1988, p C. Postquam Dominus noster Ihesus Christus alta pietate misertus est generi humano per incarnacionis sue misterium, multi patres in ecclesia extiterunt qui toto nisu laboraverunt ut ipsa ecclesia divina floreret religione. Quorum exemplo provocatus, ego Hysarnus (episcopus) scilicet Tholosane ecclesie [indignus], qui post tot Dei amicos, dompnum videlicet Saturninum, Silvium <quoque> et beate memorie Exuperium, eidem sedi <humilis> presideo, quandam ecclesiam in honore beate Marie semper Virginis, que jure est ecclesie mee, que quamvis gloriosa esset et venerabilibus ab antiquis diebus, meritis ejusdem Virginis, tamen desolata divino cultu erat et Dei servicio. Et idcirco cum concilio senioribus mei, domni Guillermi Tholosani comitis, et aliorum fidelium nostrorum et precipue canonicorum, trado, concedo et dono ipsam ecclesiam dompno Hugoni abbati Cluniaci et ejus omnibus successoribus Cluniacensibus abbatibus, quamdiu <ibi> religio fuerit, in perpetuum, ad hoc videlicet, ut monasticus ordo ibi maneat et per succedencia tempora perpetuo duret. Locum autem ipsum propter quietem habitancium ab omni servicio liberum esse concedo, excepto censu annuale, videlicet III modios avene, et servicium quod judeus persolvit, quantum ad episcopum pertinet <pro merito> collate. Hanc autem cartam facio pro remedio anime mee et omnium antecessorum meorum pontifficum et omnium successorum, qui firmaverint et custodierint hec que hic scripta sunt, et omnium canonicorum meorum [que hic scripta] vivorum et deffunctorum, et precipue senioris mei [et] Guillermi comitis, qui ipsam ecclesiam in quantum potuit <de manu inimicorum> liberavit. Quicumque autem hec observaverit que hic tenenda mandamus, benedicat illum omnipotens Deus et ad dexteram suam ponat in die judicii cum omnibus bonis. Qui autem infregerit, donec resipiscat, siat se esse excommunicatum et anathematizatum maledicionibus cunctis. Et ut carta rata permaneat manu propria firmavi et canonicis meis corroboranda tradidi. D. Ysarni episcopi. D. domni Ramundi episcopi Lectorensis, prepositi Sancti Stephani. [D. Petri Sanctarii.] D. Ramundi Petri canonici Sancti Stephani [et Sancti Saturnini]. <D. Petri Amelli, prioris ejusdem sedis. D. Petri Borelli. D. Arnaldi Girardi.> Facta hec carta anno ab incarnacione Domini millesimo LXXII o, pontifficatum Romane ecclesie tenente domno Gregorio VII papa, in Francorum autem regno Philippo rege. 137
138 F. Le prieuré N re Dame de la Daurade de Tolose fut doné par Izar Evesque de Tolose, du consentement de Guillaume Comte de Tolose, et de son Chap. re á Frere Hugues abbé de Cluny pandant tout le temps qu il y sera tenû vie monastique, et le lieu qui est pres lad. Eglise pour y establir les religieux franc (?) excepte la censive annuelle de trois muids avoine et le service que les Juifs payent. lad. donation en datte de lan archives de l abaye fol n
139 93. [1073] Réforme canoniale de Saint-Etienne de Toulouse. Copie de la fin du XIV e siècle, d après quadam pulcherrima littera, dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 168va-169vb. C. Copie partielle fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 53rb-va. C. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 148r-153v. Indiqué: Bernard-Bruel, t. 4, n Editions: GC 13, Instrumenta, col. 7-9; Migne, PL 159, col ; Magnou. NOTE: Il existe au moins quatre versions différentes de cet acte. Elles ont été publiées sous forme synoptique par Elisabeth Magnou, L Introduction de la réforme grégorienne à Toulouse (fin XI e -début XII e siècle) (Toulouse 1958 = Cahiers de l Association Marc Bloch de Toulouse. Etudes d histoire méridionale, 3), Annexe n 1. NOTE: datation de l acte d après Magnou. Omne quod secundum carnem cogitatur et instabili varietate sepissime <nutat>, quoad rectitudinis statum minus in altum quemlibet consolidat: quidquid vero e regione spirituali specculacione gerendum deliberatur, tanto alicuius concussionis manu minime queritur, quanto velle et perficere pro bona voluntate ab illius illabitur dignacione, qui heri et hodie idem continet esse. Quare interioris hominis contemplacionis specculam ad ipsius nostrarum sudor actionum estuat necessario gloriam; cujus perveniente nos gracia et subsequente illuminamur in tenebris, firmamur in lubricis. Tantis vero ac talibus ab ipsius pene crepundis infancie super aquam reffectionis educatus educacionibus, sed actenus torpentis servi indulgens desidie, divini tandem amoris servili depulso timore perfusus ebrietate, minimus servorum Dei servus, Tholosane urbis indignus ego Ylsarnus episcopus, sexta licet dei hora excollandam Domini vineam tardus aggredior operarius. Est quippe in prefata civitate, divino nutu, sine quo nec deffluit ab arbore folium, quedam ecclesia prothomartiris Stephani, tropheis insignita, sub pastorali provisioni mee exiguitati contraditta. Que olim vario laquearum et parietum rutilo expolito fulgore, dominice mense ornamentorum vernans decore, copiosis prediorum facultatibus, censuumve oppinus exuberans redditibus, ecclesiis admodum circumcirca positis populari supereminabat concursione, ut prima earum mater et sedes cunctorum vocaretur astippullacione. Nunc autem deffensorum, pro dolor! incuria, a tante dignitatis non ad modicum exinanita gloria, ad tantam ecclesiastice gravem depopulacionem suorumque inoluta et filiorum orbacionem, omnimodo de perpesa parietum magna ex parte conqueratur ruina, verum eciam lugeat, quod divini cultus religio ac totius, nisi fallor, Dei excesserit memoria, ut merito illud sibi qoabtetur vaticinium spiritualem, plangens ita Iherusalem destitucionem filiorum <orbationem>: quomodo obscuratum est aurum, mutatus est color obtimus, dispersi sunt lapides sanctuarii in capite omnium platearum? 1 Volens ergo ultimus prenominate ecclesie ego prefatus filius ejusdem condescendere desolacioni, obtentu et immunitate gloriosissimi nostri comitis domni Guillermi, consultu eque monastice discipline propagatoris Cluniesensis abbatis Hugonis, auxiliante quoque et cooperante reverendo Hunaldo abbate Moyssiaci [Moyssiaci], voluntate nec minus quorundam inibi cohabitancium et spontanea dedicione clericorum, asensum vero primatum et principum prefati comitis dicioni militancium, deliberavi divina inspiracione, non tamen sanctissimas ejusdem sedis 1 Lamentations 4,1. 139
140 reintegrare, ruinas implere, ornamentorum predictorum facultatumve dampna restituere, verum eciam ecclesiasticum vigorem ad pristini status lineam totis nisibus corrigere. Statui, siquidem habita deliberacione, ut quicumque clericorum abhinc et deinceps corporari voluerit communitate ecclesie prelibate, mancipandum se noluerit rigori canonice vite, verbi gratia ut nichil sibi aliud proprium habeat, 1 vel eciam, quod absit, dicat. Omnis una prandeant, una sompnum accipiant, communis omnibus secundum apostolice institucionis formam victus sit et vestitus, nulli preter licenciam sui prioris ubilibet suppetat eundi vel evagandi libertas aliqua, ut quibus unus Dominus, una fides, unum est baptisma, 2 unus existat spiritus 3 et una anima. 4 Ne vero alicui ob penuriam victus tante auctoritati diffinicioni transgrediendi male blandiatur occasio, decerno ut deinceps ex suis, si forte reperiri possint qui mereatur, propositum, decanum, archidiacones, scole magistrum, sacristam, communi consensu sibi eliguant, substituant, eorumque honores cum omnibus honoribus, censibus, tam a seculari conversacione convertencium, quam a puero sub canonica disciplina meritorum, per succedencium hujuscemodi ministrorum ecclesie successiones, cum archidiaconatum redditibus accipiant, possideant. Omnia ergo que communi donare eorum vite decrevi, infra conscribere et assignare volui. Dono igitur ego Hysarnus episcopus, concilio gloriosissimi predicti comitis Guillermi, suique fratris Raymundi, comitis Ruthenorum, et cunctorum Tholosane regionis principum affirmacione, et senioris concilii sancte sedis canonicorum promissa, regularibus institutis obediencie, dono et in perpetuum possidenda relinquo sub communi vita regulariter in predicta sede canonicis viventibus, prepositure scilicet ac decanie, sacristanie, et capiscolie cunctum honorem. Dono vero omnem donacionem, omnem ecclesie vel altaris oblacionem, dono totum ab integro frumentum quod antecessores mei et ego Sancto Stephano portandum constituimus, vel offerendum. Commito autem sub testamento eorum potestati, ut quicumque clericorum judicium ad aquam frigidam cum parvulo facere voluerit, ab illis prius licenciam accipiat. Deinde partem illam totam quam antecessores mei et ego usque nunc habuimus, canonicis <fideliter> reddat. Dono ergo Petro Emelii, ejusdem sedis prioris, archidiaconatum Agarnanensem cognominatum, similiter et Bernardi Franconi archidiaconatum a Pporta Narbonensi ad usque Carchasense ad territorium, insuper et aliorum omnium archidiaconatus clericorum, qui se huic vite canonice associare voluerunt, nunc et in futurum, ut cuncti suas quas in dominio archidiaconi tenent partes in commune reddant. Et post eorum decessum quoscumque voluerit episcopus archidiacones esse, cum cleri consilio, secundum Deum debeat eligere et constituere. Dono autem illis cuncta episcopalium penitenciarum gaudia, et omnes ecclesie thesauros in eorum mito custodia, eo scilicet tenore, ut quicumque comes, vel episcopus, sive clericus, vel aliqua laycalis persona ex illo thesauro furtive aliquid vel violenter distraxerit vel abstulerit, excommunicacionis feriatur sententia, donec restituat quod male usurpavit. Dono vero illam villam que Bracay [nunc vero Braquavilla] cognominatur, terras ejus videlicet ac vineas, prata, et cunctas ad illam pertinentes aquas atque silvas, culta et inculta, cum omnibus habitantibus in ea. Dono autem eadem convencione salini medietatem, quod accipio et habere videor de Sancto Saturnini burgo. Testamenti igitur confirmacione huic donacioni confirmo, ut liceat illis pro helemosina suscipere, vel quocumque precio, quicquid poterunt emere de toto honore quem ab antecessoribus meis vel a me quilibet clerici sive [clerici sive] laici seu aliter tenentur. Dono eciam extra muros predicte urbis Tholose, tantum terre que uni pari boum possit sufficere. Commendamus igitur hanc nostram salutarem cessionem et operacionem, ego preditus presul Ysarnus et ego ejusdem civitatis comes Guillermus, tuicioni, <protectione> et deffensioni <prefati> domni et venerabilis Hugonis, Cluniacensi abbati, tam ipsi quam omnibus in eodem loco abbatibus, usque in seculum futuris, ut quicumque maligne mentis homo quod fecimus pessima, quod absit, presumpcione temerare vel infectum reddere studueritis, ipsi Dei et proximi provocatus amore, et nostra supplicacione apostolice sedis non dedignetur pontifficem interpellare, et ita pro suppradicti nostri loci, sicut pro sui discucienda loci causa, ante tante maiestatis tribunal strenuissimus noster advocatus et precipuus deffensor studeat quas contra insurgentes surgere, ac facundus raciocinator 1 Règle de saint Benoît 33,3. 2 Ephésiens 4,5. 3 Ephésiens 4,4. 4 Actes 4,
141 adversus magniloquos obloquencium linguas assistere. Ad hujus ergo institucionis nostre corroborandam deffinicionem et nullo tempore penitus abolendam, nostro pontifficum pontiffici pape reverendissimo domno Gregorio pedibus transmittimus hanc discripcionis cartam. Si quis igitur, comes vel episcopus sive alicuius invasionis manus disceptacione, concussione, agitacione aliqua, tam salutaris decreti temerare censuram attemptaverit vel inquietaverit, primum quantum spiritualis animavercionis gladius sub episcopali et apostolica, quod terribilius, interdicione prevaleat expertus, sicut ethnicus et publicanus, seculo luat inanima penas Hycar filio Carmi dupplici in eternum et ultra contricione contrittus. 141
142 94. [1072/1073] Donation par Foy, vicomtesse de Narbonne, de l église Saint-Pierre de Sermur et d autres biens. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 133r-135r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Editions: GC 1, Instrumenta, n. XXI, p. 38; Migne, PL 159, col ; HGL, t. 5, col ; Bousquet, p Indiqué: Bernard-Bruel, t. 4, n Noverint tam præsentes quam futuri, quod ego vicecomitissa Narbonæ nomine Fidis, in Dei nomine, sub hac descriptione, dono Domino Deo et sanctis apostolis Petro et Paulo, et Hugoni abbati Cluniensi, et Unaldo abbati Moissiaci et cunctis ejus succedentibus, et monasterio Moysiaco, et omnibus ibi Deo servientibus, quamdiu locus iste in Dei servitio perstiterit, ecclesiam illam quæ fundata est in honore beati apostoli Petri, in loco quo vulgo vocatur Sermur, super flumen Viauri, in episcopatu Ruthenensi, ut habeant et possideant ipsam ecclesiam, cum omnibus ad eam ubi ubi pertinentibus imperpetuum. Dono etiam et concedo ego supradicta Fidis vicecomitissa totum montem usque in collum alterius montis qui vocatur del Pojeth 1 a parte superiori a rivo Naosa 2 usque in Biaur, sicut ambo claudunt ambos montes, alodem et fevum et vicariam, undique silvam quæ monti adjacet, vineas, orthos, domos, molendinos, piscarias, fontes, ingressus et egressus. Similiter dono caput mansum de Cesairent. 3 Hanc igitur donationem, ut firma ac stabilis perseveret, facio cum authoritate domni Petri Ruthenensis episcopi et consilio et voluntate. Si quis vero nostræ vel cujuslibet propinquitatis hanc nostram donationem quam ego facio pro peccatis meis et redemptione animæ patris mei, et matris, et omnium parentum meorum, violare aut alienare præsumpserit, inprimis iram Dei et omnium sanctorum incurrat, deinde domni Papæ illius temporis et cunctorum fidelium, quousque resipiscat et satisfaciat, authoritate et potestate dampnetur. Facta donatio ista in manibus supradictorum abbatum et Bernardi monachi cognomento Guillelmi, cujus studio hoc factum est, et Vitalis clerici, anno ab Incarnatione Domini millesimo septuagesimo septimo, regnante Philippo Francorum rege, sedis Romæ pontificatum tenente domno Alexandro Papa. 4 Signum Fidis vicecomitissæ, quæ hanc cartam fieri jussit et testibus firmare rogavit. Signum Petri episcopi Ruthenensis, et Pontii de Cassanas, 5 et Poncii de Panat. 6 Signum Hugonis Stephani. Amen. 1 Le Pouget, à 2 km au nord-ouest de Sermur, sur la commune de Camboulazet, de l autre côté du Ruisseau de La Nauze. 2 La Nauze se jette dans le Viaur tout près de Sermur. 3 Le Sérayet, lieu-dit à 3 km au nord de Sermur, sur la commune de Camboulazet. 4 L année est corrompue. Alexandre II était pape de 1061 à 1073; Philippe II, roi de France de 1060 à 1108; Hugues, abbé de Cluny de 1049 à 1109; Hunaud, abbé de Moissac de 1072 à L acte est donc de 1072/ Cassagnes-Bégonhes, à 1,5 km au sud-est de Sermur (Aveyron, arr. Rodez, ch.l.c.). 6 Peut-être Villefranche-de-Panat (Aveyron, arr. Millau, canton Salles-Curan). 142
143 95. [1072/1073] Donation par le prêtre Hugues Estève de l église de Saint-Pierre de Sermur et d autres biens. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit feuilles de parchemin couvert d une feuille aussi de parchemin (perdu), du milieu du XII e siècle: Doat 128, f. 208r-209v. C. Autre version d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 210r-212v (quelques variantes, davantage de souscripteurs). D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604. Editions: HGL, t. 5, col. 634 (édition partielle); Migne, PL 159, col. 968; Bousquet, p ; Bernard-Bruel, t. 4, n Noverint omnes Christi fideles tam præsentis temporis quam futuri quod ego in Dei nomine dictus Hugo Stephani, præsbiter, dono sub hac descripta atestatione Cluniaco coenobio, atque abbati ipsius loci domno Hugoni et cunctis ejus successoribus simulque monasterio Moisiaco, et monachis ibidem Deo servientibus, quamdiu locus ipse in fideli subiectione seniorum Cluniaci permanserit, ecclesiam illam quæ fundata est in honore beati Apostolorum Principis Petri in loco ubi vulgo dicitur Sersmur, super flumen Biauri, in episcopatu Ruthenensi, ut habeant et possideant ipsam ecclesiam cum omnibus ad eam ubique pertinentibus in perpetuum. Hanc igitur meam donationem ut firma ac stabilis perseveret cum auctoritate facio domni Petri Ruthenensis episcopi, simulque cum consilio et voluntate Fidis vicecomitissæ, cujus alodium erat locus ipse, et cum consensu similque exhibitione Pontii de Cassanias, 1 ac Pontii de Panat, et fratris sui, atque nepotum meorum omnium, Aicfredi quoque Berengarii, et fratris illius qui honorem ipsum in fevum possidebant. Concedo etiam ego ipse prænominatus Hugo, cum omnibus supradictis militibus et propinquis meis, in eodem loco illum mansum qui dicitur de Illo Pojet, atque alium mansum illum de Illa Costa, 2 quem exquisivi commutatione alius mei honoris ab ipsis supradictis nepotibus meis. Damus quoque in commune omnem montem sicut vallo clauditur, et flumine ipso undique delectabiliter circundant, silvam etiam ipsi monti adjacentem, vineas, molendinos, piscarias, fontes, ingressus et egressus, fevum et alodium totum et ab integro usque in torrentem Naosa, 3 ut libere et absque ulla inquietudine cuncta hæc prædicti servi Dei perempniter obtineant. Si quis vero nostræ, vel cujuscumque propinquitatis hanc donationem violare aut alienare in aliquo præsumserit, in primis iram Dei et omnium sanctorum ejus incurrat, deinde domni Papæ illius temporis, atque cunctorum fidelium, quousque recipiscat et satisfaciat, auctoritate et potestate dampnetur. Facta cessio ista in manibus Bernardi Willelmi monachi Cluniaci et Moisiacensis, et Vitalis clerici, anno Dominicæ Incarnationis millesimo octuagesimo septimo, regnante Philippo Francorum rege, domno Alexandro Romano Pontifice. 4 Signum Fidis vicecomitissæ, et Pontii de Cassanias. 1 Cassagnes-Bégonhes, à 1,5 km au sud-est de Sermur (Aveyron, arr. Rodez, ch.l.c.). 2 La Coste, hameau et moulin près de Sermur, non loin de la Nauze. Cf. Bousquet, p. 207, note La Nauze. 4 L année est corrompue: voir acte précédent. 143
144 96. [vers 1073] Donation non précisée, faite au prieuré de Ségur, par Etienne de Montirat et par Bérenger, son frère. Copie du XVII e siècle: Doat 129, f. 57r-57v. Stephanus de Monteirato 1 et Berengerius suus frater dederunt Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo in loco Seguri, et habitatoribus ejus Bernard et Benedicto suo fratri, per lor maire e so sebelida al Segur. Facta est donatio ista in diebus Bernardi Assallit, prioris del Segur. S. Bernard Ademar, S. Bernard Peiro Capella. S. Bego de Monte Irato, et aliis multis. 1 Montirat (Tarn, arr. Albi, canton Monestiés). Bégon de Montirat figure dans un acte du 2 novembre
145 , 3 septembre, mercredi Donation par Bernard Raimond de l église de Saint-Clar, avec oblation du fils du donateur. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin.. contenans seize feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 331r-333r. C. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p Edition: Müssigbrod, p Regnante Domino nostro Jesu Christo, anno Incarnationis ejusdem Redemptoris nostri millesimo septuagesimo quarto, nos quidem in genere nostro nobilissimi homines Bernardus Raimundi, et Durandus de Planhed et omnes fratres mei, et Walterius, cum consilio Raimundi Bernardi de Francs, pro redemptione animarum nostrarum, et omnium parentum nostrorum, seu pro salute viventium et defunctorum fidelium, cum volontate et consilio senioris nostri Oddonis vicecomitis, donamus, et in alodii jure cedimus eidem Domino Deo nostro et sancto Petro apostolo in loco Moisiaco quod est constructum super fluvium Tarni in pago Caturcino, ecclesiam nostram sancti Clari quæ est sita in archiepiscopatu Auxiensi, in ea parte quæ dicitur Fedanzaguel, quæ etiam subdita est Lectoranensi episcopo. Dono autem præ omnibus ego Bernardus Raimundi in eodem monasterio Moisiaco alodem meum juxta eandem ecclesiam Sancti Clari positum, quem monachi præfati monasterii Sancti Petri Moisiacensis redemere de potestate Arnaldi Guillelmi de Asca viginti tribus solidis, et habet fines in se ex una parte honorem de Asca, et ibi juxta est honor meus de Varazac, et juxta eum rivus nomine Arlat, et ex altera parte est cultura Duranni, sicut descendit in fluvium qui dicitur Raz, totum quantum inter istos fines habeo et teneo, ego aut ullus homo per me, terras, vineas, boscos, aquas, molendinos, totum integerrime cedo in alodium in manu et præsentia Unaldi abbatis, et Atonis prioris et cæterorum monachorum ipsius loci, ut deinceps ipsi et omnes successores eorum in prædicto loco Moisiaco futuri habeant et teneant, et jure hæreditario in æternum possideant. Illam vero partem unam scilicet Franctad 1 quam ego retineo de manu abbatis Unaldi et Atonis prioris, et cæterorum monachorum in fevum, post mortem meam Sancto Petro remaneat. Offero autem Deo et sancto Petro et omnibus in præfato monasterio Moisiaco monachis degentibus filium meum nomine <..>, tali quidem conventione ut si ille postquam ad intelligibilem ætatem pervenerit voluerit monachus aut præsbiter effici, pro salute sua et mea, et secundum voluntatem et consilium eorum voluerit se continere, pascatur et vivat in helemosina sancti Petri. Sin autem facere noluerit, omnino ex hære de omni hæreditate mea exeat. Facta carta ista in mense septembrio, quarta feria, luna octava, regnante Philippo rege. S. Odonis vicecomitis. Signum Vidiani nepotis ejus. S. Vuillelmi archiepiscopi. S. Raimundi Lectorensis episcopi. S. Bernardi Raimundi qui cartam istam scribere rogavit et propria manu firmavit. Signum Duranni et omnium fratrum ejus. Signum Gualterii. Pontius L<..> scripsit. 1 S agit-il de Francantal, au nord de Homps? 145
146 Donation par Guillaume, archevêque d Auch, par Raymond, évêque de Lectoure, et par Odon, vicomte de Lomagne, de Saint-Geny de Lectoure et de l église de Saint-Clar. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158va. C. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit feuilles de parchemin couvert d une feuille aussi de parchemin (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 191r-192v. D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604. Editions: Bernard-Bruel, t. 4, n. 3471; Müssigbrod, p C. Quoniam inter alia quæ humano generi ad auxilium divina providentia clementer providit sanctorum etiam patrocinia misericorditer concessit, scilicet ut pro sibi famulantibus non infimum apud se intercedendi locum ipsi obtinerent, quapropter ego Willelmus Dei gratia Auxiensis archiepiscopus, necnon et ego Raymundus Lacturensis episcopus, una cum Oddone vicecomite, et nepote Viviano, donamus Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo ad locum Cluniacum in manu domni Hugonis ejusdem Cluniacensis loci venerabilis abbatis, locum de Sancto Genio, cum omnibus appenditiis suis, libero jure et quieto, scilicet ut isdem domnus Hugo abbas seu omnes post eum ipsius successores locum ipsum, sicut jam dictum est, cum omnibus appendiciis suis jure perpetuo teneant et possideant. Hoc autem ut superius præfati sumus ideo facimus, quatenus ab ipso Sancto Genio apud Deum pro hoc opere in ultimo judicio aliquam misericordiæ partem mereamur percipere. Nam cum locus ipse Sancti Genii monachorum prius coenobium fuerit, ad hoc secularitate crescente jam pridie devenerat, ut ipsius necessitate victus cogente derelictus potius videretur quam destructus. Præterea concedimus etiam, et donamus eidem domino abbati Hugoni ad locum Cluniacum locum similiter de Sancto Claro, ut sicut jam supra prælibavimus de Sancto Genio ab ipso et ejusdem successoribus omnibus deinceps quieto jure eodem modo teneatur et possideatur. Facta est autem hæc carta anno Incarnationis Dominicæ millesimo octuagesimo quarto, indictione duodecima, regnante Philippo rege Francorum, imperante autem Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum est in sæcula sæculorum. S. Raimundi Guillelmi. S. Bernardi Einrici. S. Hugonis. S. Oddonis. S. Hunaldi abbas. S. Viviani. 146
147 99a Donation par Armand, Adémar et Pons de l église de Saint-Saturnin de Sieurac, dans le Quercy. A. Original: ADTG, G 669 (Andurandy 5238). Copie dans un fragment de cartulaire du début du XII e : ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p C. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158va. D. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit feuilles (= ADTG, G 569 I): Doat 128, f. 114r-116v. E. Autre version d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-huit feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 117r-119v. F. Copie du XVIII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 130, f. *** G. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy H. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 43. Edition: HGL, t. 5, col A. Mention dorsale ancienne: SIVRAGVEN / SIS AECCLESIAE Quoniam antiquitus lege constitum est ab Auctore omnium, Deo, ut reddat oblationem ac decimationem quisque de suis quę possidet omnibus et cunctis quidem fidelibus in Deo spem abentibus ac curam criminum suorum parentumque sibi affimum gerentibus pro commissis in hoc seculo quomodo sceleribus usu traditum est dari Deo quod eis indetur placitum de suis. Huius igitur rei causa corde tactus, ego Artmannus et frater meus vicecomes Ademarus, necnon et Pontius donamus Omnipotenti Deo et sanctis ejus apostolis Petro et Paulo monasterio Moissiaco, ecclesiam sancti Saturnini, sitam in pago Caturcino, in loco vulgo Siurag denominato, quæ nobis evenit jure hæreditario, successione parentum nostrorum. Damus quoque ejusdem ecclesiæ cimiterium ab integro, totum simul cum baptisterio, necnon et fevum presbyterale, et tantum ex decimo quantum pertinet ad sacristaniam, et in circuitu terræ illius tantum terræ foris cimiterium quantum sufficit ad construendam villam amplam in longitudine et latitudine, sicuti in eo stratum est a vobis determinatis finibus, coram plurimis testibus. Donamus etiam in bosco nostro juxtaposito, qui dicitur Fornales, tantum quantum ad usum monachorum omniumque hominum ibi degentium in calefactione et in domorum suorum ædificatione seu totius villæ constructione sufficere possit; in Avarione fluvio juxta decurrenti, quantum nostra possibilitas obtinet postestatem omnibus abbatibus et monachis præsentibus et futuris in præfato monasterio degentibus, quotienscumque voluerint, liberam tribuimus libertatem piscandi. Damus autem in eodem nostro prædio Seurazensi eidem sancto Petro præfato monasterio mansum in alodio. Sciant itaque omnes in quorum manibus hæc nostræ cessionis inscriptio devenerit, quod cum hac nostri alodii donatione relinquimus coram testibus illum modium vini, quem semel omni anno aufferebamus ex alodio illo quod dicitur Maiusen, 1 promittens Deo et sancto Petro nunquam deinceps per nos nec per ullam nobis suffectam personam illum modium vini requisituros, neque in hac nostra cessione in ecclesia scilicet sive in villa Siurag infra terminos salvationis constitutos quidquam per vim accepturos, nec in mercato quem similiter sancto Petro damus aliquid quacumque occasione capturos, nec ullas personas ibi advenientes sive manentes ullo modo in exitu vel ingressu absque 1 La Salvetat-Majuse, aujourd hui La Salvetat-Belmontet (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Monclar-de-Quercy), sur le Tescounet. 147
148 audientia abbatis seu proclamatione fratris ejus loco ibi manentis pro qualicumque culpa distringere, sed fideliter omni tuitione servare et custodire omnia quæ nunc ad jus ecclesiæ illius pertinere vel in futuro, Deo volente et bonis viris largientibus, poterit acquirere. Si quis autem, quod absit, quacumque occasione Diaboli hanc nostræ cessionis elemosinam, quam pro redemptione animarum nostrarum et pro salute animarum patris nostri simul et matris et omnium parentum nostrorum vivorum ac defunctorum facimus, disrumpere atemptaverit, qui eundem locum Moisiacum, cui hanc donationem facimus, a societate Cluniacensi divellere, quocumque ingenio, voluerit, postquam se ultione perenni damnatum noverit. Hæc nostra donatio firma et stabilis Cluniensi loco et abbati et fratribus ejusdem loci auctoritate nostra et firma stipulatione permaneat. Facta autem hujus cessionis carta anno Incarnationis Domini M LXXIV, regnante Philippo Francorum rege, in manibus domini Hunaldi abbatis. 1 S. Ademari vicecomitis. S. Artmanni fratris ejus. S. Poncii fratris eorum. S. Raymundi Ademarii fratris eorum. S. Willelmi filii ejus, et aliorum plurimorum. Alleluia (avec notation musicale en neumes) 99b. [1074/1085], février, vendredi Notice sur la donation, par Armand et Adémar, vicomtes, de l église Saint-Sernin de Sieurac. Avec une confirmation par Armand [1085/1108], 1 er août. A. Original: ADTG, G 669 (acte transfigé). Copie du XVII e siècle d après des copies en parchemin escrites l une ensuite l autre : Doat 128, f. 319r-320v. Edition: HGL, t. 5, col A. Mention dosale ancienne: GVIRPICIO DE BRVNICHEL: BREVI MEMORATORIO que fecit Armandus et Ademarus vicecomites, que donaverunt Domino Deo et sancto Petro de Clonic 2 et sancto Petro de Moisiago, illa æcclesia de sancto Saturnino de Siurag, cum ipso æcclesiastico, et ad abbate de Moisiaco quæ vocatur Unaldo, et ad priore ejus et ad monacos. Et abbas Unaldus et prior Ato Raimundus, et Poncius Amelius, et Gauzfredus Alegres, et Seguinus Poeta fecerunt convenientia de tota illa honore que abuit sanctus Petrus, nec inantea adquisivit inter fluvium Tarni et fluvium Avaironi, ad Ardmando et ad Ademaro, que respondeant ad ipsam æcclesiam de Siurag, extra ipsa æcclesia de Concas cum sua honore, et monacus de Siurag que teneat istas honores totas in obediencia. Et est ista carta suprascripta in mense Febroario, regnante Philipo rege, 3 feria VI, et est in presencia Ademaro et fratre suo Ardmando, et Poncio Matfre, et Ugone Duranto, et Arnal de Neirag. Ugo scripsit. * * * (autre main) 1 Philippe I er, roi de France de (1059) 1060 à 1108; Hunaud, abbé de Moissac de 1072 à Comprenez: Cluny. 3 Philippe I er, roi de France de (1059) 1060 à
149 Hanc cartam fecerunt scribere Armannus et Ademarus, sicut superius videtur scripta, sine consilio monachorum Moisiacensium, male et iniuste, et postea redidit eam ipse Ademarus et absolvit omnes ipsas convenciones suprascriptas, cum consilio uxori sue et filiorum suorum et aliorum multorum nobiliorum virorum, in manibus et presencia Ansquitilii abbatis, Willelmi prioris, Helie sacriste, et Arnaldi cellararii, et Arnaldi de opere, cum consilio dompni Geraldi Caturcensis episcopi. 1 Facta sunt hec Moysiaco publice, in Vincula sancti Petri, in presencia multorum testium. Sig+ Genesii Ferret. Sig+ Bernardi Johannis, et aliorum multorum. 1 Gérald II, évêque de Cahors de 1080 à
150 100. [vers 1074] Donation par Adémar, vicomte, d un revenu de 50 sols qu il touchait sur l alleu de Majuze. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt-quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 85r-86v. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 614. D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 100. Edition: Thesaurus, 1, col Ego Admearus, vicecomes Tholosanus, in articulo exitus mei, dum per mortem carnis accersiriam districto justoque judice Deo cognovi, considerans suspirando tractavi dolorem quem dampnatæ animæ in infeno patiuntur, inter coetera vero memor fui peccatorum meorum quæ instigante generis humani inimico perpetravi, et poenitentia motus confessionem omnium criminum meorum egi, et me culpabilem Omnipotenti Deo et sanctis ejus reddidi, ob illam torturam quam glorioso principi apostolorum Petro, et ejus sacro loco Moyssiaco videlicet monasterio multis diebus feceram occasione illorum centum solidorum quos in fevo de Willelmo episcopo seniori meo, et postea de Gausberto abbate habui. Ideo noverint omnes posteri mei, quod de illis centum solidis, ego olim quinquaginta dimiseram Deo et sancto Petro, in manu Duranni tunc temporis ipsius loci abbatis, sicut scriptum est in memoriale quod de hac re scriptum est. Nunc vero, quia cognosco illico me moriturum, pro amore Dei et pro salute animæ meæ et pro redemptione peccatorum meorum, dimitto alios quinquaginta solidos sancto Petro et supradicto monasterio, in tali tenore ut nunquam deinceps ullus meorum parentum licentiam habeat requirere illos quinquaginta solidos in prædicto loco. Sed si umquam comes Tholosanus aut abbas secularis prædictos centum solidos auferre voluerint sancto Petro, veniant filii mei aut propinquiores parentes mei, et tamdiu violentiam requirant, donec firmam istam meam helemosinam stabilemque stare faciant. Alodem vevero illus de Maiuse, 1 unde actenus ego injuste prædictos solidos quinquaginta recipiabam, et ita liberum relinquo, ut deinceps numquam quicquam ibidem filii mei aut ullus successorum meorum requirant, si Deum propicium habere volunt. 1 La Salvetat-Majuse, aujourd hui La Salvetat-Belmontet (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Monclar-de-Quercy), sur le Tescounet. 150
151 101. [1072/1074] Notice sur la confirmation par Guillaume IV, comte de Toulouse, de la donation faite par son père Pons, comte de Toulouse, de l alleu de Saint-Pierre des Cuisines. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158rb. C. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit feuilles de parchemin couvert d une feuille aussi de parchemin (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 82r-84r. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 603, art. 42. E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604. Edition: HGL, t. 5, col C. Scripturæ memorialis quam Vuillelmus comes et Adalmodis mater ejus fecerunt concribi de donatione quam fecerant Domino Deo et sancto Petro de Moisiaco et domno Duranno abbati, de illo alode Sancti Petri de Coquinas, quod totum et ab integro dederunt, tali ratione ut numquam per se vel per quamlibet sibi famulantem personam aliquam exactionem census neque etiam excorus sutorum facere præsumant, sed neque in hostem vel expeditionem pedestrem homines ibi manentes pergere cogerent aut ullam vim inferre. Hæc itaque, ut diximus, Vuillelmus comes et Adalmodis mater ejus dederunt Domino Deo et sancto Petro de Moisiaco et domno Duranno abbati ejusdem loci, et Gauzfredo monacho, tali tenore, ut si aliquem hominem de alodo supradicto contigerit in potestatem comitis transire, habitatoribus ipsius loci, scilicet monachis, nullo modo contradicant, sed libere restituere debeant absque ulla contradictione. Filios quoque Stephani Picola et filias ac nepotes, homines ac fæminas Deo dedit et sancto Petro et ipsius loci habitatoribus, ut nulli alio censum vel servitium faciant, et Stephanus Joannes et fratres et sorores ejus similiter. Hanc donationem, quam modo Vuillelmus comes facit de alode sancti Petri, Poncius comes pater ejus in vita sua fecit ac firmavit taliter, ut si aliquis subsequentium comitum id ullomodo infringere præsumeret, cum Datan et Abiron poenam inferni pateretur. 1 S. Poncii comitis. S. Adalmodis uxoris ejus, et Willelmi comitis. Et sunt fines istius honoris de domo Petri Rauge usque ad locum qui dicitur Exosa, et usque in Garonna et casale Petri Rabie quod est in fine alodi, sicut via tendit usque ad Crosam et usque in Garonna, et illam terram scilicet quæ est inter vinea sancti Petri, quæ fuit comitissim de Melgoir, quæ etiam fuit comparata quatuor uncias auri et tres equas bonas. Post hæc nominatim Vitalem Stephani et Poncium fratrem ejus, et sorores et nepotes eorum et omnem generationem eorum, et insuper Stephanum Joannis et fratres et sorores ejus, et omnem raptionem et questionem de loco Quoradge, tali quidem tenore, ut numquam deinceps homines præfatæ villæ de Quoquinis in furnis comitalibus coquant, sed in suis propriis, et de ipsis hominibus numquam justitia seu quæstio requiratur. Accepit autem pro hac guirpitione, et jam postquam dimiserat et laxaverat et donaverat eam, scilicet hanc honorem, Domino Deo et sancto Petro de Moisiaco, ipse Willelmus comes et mater ejus Adalmodis, sicut superius habetur, in manus domni Duranni episcopi sive abbatis. Postea accepit a domino Hunaldo abbate et a sancto Petro apostolo sexaginta solidos, et iterum atque iterum dimisit, reliquit, et omnibus modis firmavit hanc donationem Domino Deo et sancto 1 Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres
152 Petro, videntibus cunctis qui aderant testibus, scilicet Geraldo episcopo Caturcensi, 1 et Raimundo Attone vicario, et multis aliis, ipse et Mantilis comitissa ejus uxor. 2 Multa loca in diversis provinciis Deo auxiliante acquisivit: [...] ecclesiam Beate Marie que dicebatur fabricata in urbe Tholosana; in eodem loco villam de Coquinis, ubi pene nihil erat nisi tantum ecclesiola et terra ut ita dicamus absque habitacionibus nec de cultoribus. E. Accord Entre hunald abbé de Moissac & certains qui le troubloint dans la possession de S. t pierre des Cuisines, dans cet accord led. prieuré demeure aud. Abbé. 1 Gérald I er, évêque de Cahors de 1067 à Matels ou Mathilde, épouse de Guillaume IV: Magné-Dizel, p
153 , 4 avril Donation par Guillaume de Sicard d un pré et d un jardin. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 617. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 5. Guillaume de Sicard donna a hunald Abbé de Moissac le pré & le jardin (cazala) qu il avoit. N est pas confrontes. pour lequel pré & Jardin L Abbé susd. lui donna 120. sols. Le 2. des Nones d avril N
154 Donation par Garsias Arnaud et Bertrand de la Garde de l église de Saint-Martin de Christinac et d autres biens. Suivie de l oblation d Aurigemme. Copie partielle dans un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p. 16. C. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158va. D. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin.. contenans seize feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 120r-122r. E. Autre version d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 123r-125r. F. Analyses XVIII e siècle: Andurandy 1656 et Edition: Müssigbrod, p D. Quoniam salutiferam omnibus hominibus proposuit Salvator vocem sacrorum suorum præceptorum, elemosinarum largitionem, ideo ego Garsias Arnaudus vocitatus Dembrus, Bertrandus de illa Garda, et uxor ejus vocabulo Aurigemma, compuncti multitudine peccatorum nostrorum, quatinus districti judiciis sententiam peccatoribus ob sterilitatem bonorum operum inferendam evadere possimus, donamus et concedimus in perpetuum possidendum Domino Deo et sancto Petro et monasterio Moissiaco, cum omnibus suis habitatoribus permanentibus et permansuris, ecclesiam quæ nominatur Christinachus, et est consecrata in veneratione sancti Martini, sita in pago Agenensi super fluvium Garonæ, 1 cum medietate decimæ et ecclesiasticæ ad ipsam pertinentis, ut monasterium Moissiacense eam habeat, teneat et possideat. Donamus etiam illam condaminam, quæ est juxta ecclesiam eandem, et ducitur condomina illa ad nucarium d Esquirol sicut illa strata ascendit insursum et introrsum. Donamus etiam et concedimus aliam condaminam de subtus illo fonte de Podia Martiol. Illam vero insulam de fluvio Garonnæ sicut ille fluvius descendit per ripam de Lacu Gilberti, donamus similiter sine ulla retinentia. De ipso autem fluvio Garonnæ donamus in dominicaturam duas partes, et alias duas partes de illo quarto de illis navibus, piscibus, molendinis, carnibus, lignorum operibus, sive de omnibus in ipso fluvio accidentibus. Propter aliam vero medietatem decimæ ecclesiæ memoratæ Christinacæ, quam non potuit donare Garsias Arnaldus sancto Petro, dedit loco ipsius unum podium, qui vocatur Marsol, prope illam ecclesiam de Christinaco, et rogavit fieri ibi ecclesiam, et propter hanc causam donavit ad illum locum tertiam partem decimi ecclesiæ de Castris. Facta vero est in prædicto monte ecclesia in honore sancti Jacobi apostoli. Acta sunt autem hæc in diebus domini Unaldi abbatis, in manu illius stipulatione subnixa, firmata, præsente Odgerio priore, et Garsia monacho, qui suo prudenti ingenio adinvenit hoc, ut fieret anno Incarnationis Domini millesimo septuagesimo sexto, Gregorio Romanam Ecclesiam gubernante Papa septimus. Signum Garsiæ Arnaldi. S. Bertrandi de illa Garda. S. Aurigemmæ uxoris ejus. Ego vero Aurigemma trado me, et omne meum habere mobile quodcumque acquierere potuero in auro, et argento, vestimentis, lectualibus, animalibus, et vasis diversis, ita ut quamdiu vixero teneam et possideam, et post finem meum sancto Petro et senioribus nostris monachis remaneat, et ipsi me honorifice sepeliant. 1 Saint-Martin, lieu-dit sur la commune de Saint-Loup (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Auvillar), sur la route d Auvillar à Saint-Loup, non loin de la Garonne. 154
155 Donation par Arnaud de Brunomont et Bella, sa femme, de la moitié de l église de Saint-Michel, en Agenais, et par les frères Aspermont et Katurcinus, de l autre moitié. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158va. C. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin.. contenans seize feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 126r-128v. C. Cum universæ utriusque testamenti, Veteris scilicet ac Novi paginæ sermone salutem hominum in rerum suarum esse distributione, suorum ideo assertione roborati, pariterque magnitudine delictorum nostrorum vehementer stimulati, ego Vuillelmus Arnaldus de Brunomonte et uxor mea vocabulo Bella, necnon Arnaldus et Santius et Raimundus atque Vuillelmus filii mei, donamus Domino Deo Omnipotenti sanctoque principi apostolorum Petro, et loco ipsius Moisiaco, ubi præest domnus Hunaldus abbas, monachis quoque tam futuris quam præsentibus, medietatem illius ecclesiæ quæ apellatur et est in honore sancti Michaelis archangeli, cum medietate ecclesiastici, et mediate decimi, sita in pago Aginnensi, quam á parentibus nostris huc usque in hæreditatem visi sumus possidere, pro salute animarum nostrarum et omnium parentum nostrorum, vivorum atque defunctorum, ita sicut á me demonstratum est. Dona itaque in circuitu ipsius ecclesiæ ædificationem domorum, et labores faciendos de honore meo, sicut ille fons de Illo Butig permanet et Lobaran hoc dividit indirectum, usque ad illam Podacam, et sicut cruces fixæ fuerunt per bodulas, usque ad fontem Vitalis, et sicut ille rivis dividit transiens hoc indirectum per campum Ostendi, et pergit indirectum usque intus in Casalar, et cum vertitur in supradictum fontem de Illo Butig. Propter tenentiam vero ipsius ecclesiæ accepit uxor mea de Garsia, monacho, cujus instinctu consilii factum est hoc, decem solidos monetæ publicæ. Dono etiam sancto Petro ego ipse Arnaldus medietatem unius condaminæ, quæ est juxta fluvium Garonæ contra eandem ecclesiam ad meridianam plagam. Dono etiam ad usus monachorum vel omnium ibi habitantium ipsum fluvium, ex utraque parte quantum infra terminos illius honoris decurrere probabitur, per ipsam conventionem quæ supradicta est. Donamus Domino et sancto Petro, et monachis habitatoribus Moisiaci, nos duo fratres Aspermont et Katurcinus, aliam medietatem præfatæ ecclesiæ sancti Michaelis, cum medietate decimi, cum consilio Garsiæ memorati Moisiacensis monachi, qui propterea firmiter donum istud conservaretur, dedit nobis decem solidos, quod ita volumus et confirmamus. Quod si aliquis de progenie nostra Diabolo incitante voluerit hanc nostram donationem auferre sancto Petro, participetur pænis inferni cum furibus et sacrilegiis et prædonibus et omnibus qui oderunt Dominum. Nos vero subscriptione propriorum nominum quod Deo et ejus famulis donamus in æternum mansurum firmamus. Sig+ Guillelmi Arnaldi. Signum Bellæ, uxoris ejus. Signum Arnaldi et Sancii et Willelmi, filiorum meorum. Signum Arnaldi Oddonis de Labatuda. Signum Arnaldi de Illo Castlar. Signum Asperimontis. Signum Caturcini fratris ejus. Facta carta donationis istius anno Dominicæ Incarnationis millesimo septuagesimo sexto, regnante Philippo Francorum rege, Romananam regente ecclesiam Gregorio papâ septimo. 155
156 105. [1073/1076] Notice sur la tentative de rattachement à Moissac de Saint-Cyprien en Périgord. Lettre de Guillaume de Montbron, évêque de Périgueux, demandant à Moissac d envoyer deux moines pour réformer Saint-Cyprien. A. Original: ADTG, G 757 (Andurandy 7176). Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Moissac et l Occident, p A. Omnibus anc inscriptionem legentibus sit certum Sancti Cypriani abbatiam esse juris sancti Petri Moysiacensis. Istud autem ex radice firme veritatis ita descendit. Ante annos igitur ferme XXX, Archambaldus quidam de senioribus canonicis sancti Cypriani factus est monachus in Moysiacensi cenobio, cujus familiaritate et benivolentia, reliqui canonici Moysiacum frequentare ceperunt, magis magisque in illius conventus amicitiam astricti, tum quia multum devote et satis onorifice prout oportunum erat suscipiebantur ab eis, tum propter religionem quam inibi videbant. Ex hoc contigit ut plures de canonicis monachi apud Moysiacum fierent; etiam et ipse qui iisdem clericis abbas preerat, Elias scilicet canonicus beati Stephani Petragorice sedis. Qua de re permoti, domni predicte abbatie videlicet Emeno et Arnaldus prepositus, suorum consensu militum inquisito et accepto, Moysiacum usque devenerunt. Et ut moris est societate fratrum in capitulo accepta totius congregationis caritatem imploravere, precibus addendo preces, quatenus locum de quo sermo est, ad sanctitatis et meliorationis incrementum, in suum acciperent. Quibus seniores se hujusmodi verbo nequaquam adquiescere posse legaliter responderunt, sine permissione episcopi Petragoricensis ad cujus diocesim idem locus pertinere videtur, ne forte si aliter fieret contemptui deputarentur. Rursus Emeno et Arnaldus prepositus cognoscentes in hac sententia monachos immobiliter perstare, sic adjecerunt: «Patres karissimi, nostro precamur obtemperate consilio, et ut res planiori atque leviori procedat via, donum jam modo a nobis recipiatis neque diffidatis de episcopi assensu, illum etenim nobis consensum et vobis quod donamus procul dubio concessurum firmissime pascicimur.» Itaque concordia facta, exeuntes capitulum, quod ventilatum fuerat propria manu, cum Evangeliorum libro super altare, firmaverunt, testibus coram positis. Ac deinde quod constituerant completuri, in episcopi presentiam sese obtulerunt. Episcopus autem requisitus atque requirendo cognovit et super hoc Ademari voluntatem qui ejusdem loci prioris et confratrum ipsius hac de causa convenerant. Querebant enim et ipsi sub ordine monachorum renobilitari. Secutum est ut una cum consilio domini Lamberti, sedis ejusdem decani, et aliorum qui aderant canonicorum, et eorum petitioni assensum libentissime preberent. Quod ut firmius sederet, proprias direxit episcopus litteras Moisiacensi intimans capitulo se nullominus prenominate donationi obsistere. Immo etiam quam libenter concedere et multum precari quatenus de honestate ac restauratione loci suprascripti vigilanti elaborarent studio. Ceterum sicut quampluribus quam sepe evenit locis, nos non modicarum superabundantia tribulationum ab illius introitu retardavit. Interea beati Saturnini clerici contra nos nimis presumptuose agentes, nobis inconsultis, nostram invasere abbatiam, seculari tantum manu et potentia confisi. Quos ut a tam injusta pervasione compescerent, naturales ipsius ecclesie clerici illis ex parte Omnipotentis Dei et principis apostolorum Petri, necnon etiam episcopi sue sedis atque canonicorum, domni quoque abbatis Cluniacensis cujus congregationis erat domum, frequentata interdixerunt conclamatione. Quorum omnium timore, benivolentia ac reverentia auctoritate quoque postposita et quasi dicatur neglecta, in violentia nostram retinent rectitudinem. * * * 156
157 W. 1 Petragoricensis ecclesie episcopus, omni congregationi Moysiacensis monasterii, salutem in Domino. Volo et omnimodo deprecor ut amicus noster Siguinus monachus, et Raimundus simul cum eo, veniant et ad me deferentes secum librum Kanonum quemcumque meliorem invenire potuerint, et sint mecum in festivitate sancti Frontonis, ita preparati ut recipiant locum sancti Cypriani, de quo fecerunt vestro loco et vobis donationem prepositus et Emeno sicut mihi ipsi dixerunt. Ego enim cum consensu Lamberti decani et clericorum ecclesie mee laudo donationem illam, et volo ut predictus locus a vobis ordinatur in monasticho ordine, secundum consuetudines Cluniacensis monasterii et vestri in eternum. 1 Guillaume de Montbron, évêque de Périgueux de 1073 à
158 , dimanche Donation par Matfred de 4 denairades de vigne en l alleu de Pouget. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt quatre feuilles de parchemin (perdu): Doat 128, f. 131r-132r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 69. Noverint omnes præsentes et futuri, quod ego Matfredus nomine dictus, pro anima mea et animabus prarentum meorum, patris videlicet et matris, dono in consensu de quatuor denairadis de vinea mea, quæ est in alodio illo de Pogent, 1 Domino Deo et sanctis ejus Petro et Paulo, ac loco Moysiaco et abbati et fratribus præsentibus et futuris, ita ut quamdiu ego vixero omni anno, in die Omnium Sanctorum, super altare sancti Petri, quatuor denarios, et post discessum meum unus filiorum meorum superponat, tali quidem ratione ut si abbas vel fratres Moysiaci alicui voluerint dare aut impignorare, veniat et ponat super altare unam candelam, et habeat in perpetuum, cui ego subscriptione nominis mei facio signum Matfredi. Signum Siguini monachi. Signum Willelmi secretarii. Facta carta anno Incarnationis Domini millesimo septuagesimo septimo, indictione decima quinta, die dominica, regnante Philippo rege Francorum. C. L an Matfredus donna au Monastere de Moissac tout l honneur ou heredité qu il avoit eu de ses parents au lieu dit Le Pojet par e de Bruguieres conf. d un coté avec lheredité de Raimond Atgier & descend par le chemin public & finit au ruisseau d autre coté avec lheredité de Dignabert & de ses freres & finit au chemin public, & monte jusqu au sommet de la montagne & vient prez de l heredité d arnaud d esperte, & descend par la valée jusques aud. ruisseau. Plus quatre dinerades de vigne au meme terrain. N Note: voir également: année 1079, [27] juillet, samedi. 1 Pouget, lieu-dit à 4 km à l est de Bruyères, au-dessus du Lembous. 158
159 (style de l Annonciation), 14 mars, mercredi Donation par Guillaume IV, comte de Toulouse, de possessions situées à Gandalou. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt-quatre feuilles de parchemin (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 129r-130v. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 101. Edition: HGL, t. 5, col Omnipotentis Dei miseratione compunctus multorum peccatorum meorum multitudine, timens quoque de futuri judicii magna discussione, ego Willelmus Tolosanæ civitatis comes, rogatu fratrum Moisiacensium sedulo Deo famulantium quibus præest dominus abbas Unaldus, cum consilio optimatum sive consiliariorum meorum, dedi Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo ac loco ipsorum Moissiaco supra jam memorato, pro anima mea et anima patris mei et matris meæ, de meo comitali fisco, ortum illum, qui est in parrochia ecclesiæ illius quæ dicitur Vuandalor, et fontes sibi contiguos, et verdiarium illi conjunctum, sine aliqua retentione, ab integro totum. Dedi quoque similiter ibidem casale ubi custos sive ortolanus possit ibi iugiter manere. Feci autem istam meam donationem in manu Attonis prioris, et Arberti cellararii, præsente conventu omnium fratrum, in tali quidem convenientia, ut omni recurrenti anno die anniversarii patris mei et matris meæ pro illis fiat officium ac decantetur missa mortuorum. 1 Si quis vero istam meam donationem de progenie mea filius vel filia irritam facere voluerit ac de usibus fratrum aufferre et in suam potestatem redigere, volo, opto, ut hic et in perpetuum fiant sub anathemate. Ut ergo firma et stabilis permaneat, manu propria subscribo atque consigno ac præsentes signent propriis nominibus volo. Signum Vuillelmi comitis. Signum Bernardi Gairal, et Willelmi Raymundi ad quorum curam ortus ille. Signum Willelmi Aimerici. Facta anno Incarnationis Domini millesimo septuagesimo septimo, feria quarta, ebdomada quarta in Quadragesima, secundo idus martii, regnante Philippo Francorum rege. 1 La mémoire d Adalmodis, comtesse de Toulouse, était célébrée à Moissac le 23 novembre, avec un officium et une iustitia: Wollasch, Synopse, t. 2, p
160 Donation par Bernard, comte de Besalú, des monastères de Saint-Pierre de Camprodón, de Notre-Dame d Arles-sur-Tech et de Saint-Paul de Fenouillet. A. Original: ADTG, G 725, n 1 (original). Notice: Dufour 1972, p Acte récrit: G 726 (Andurandy 6350). C. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158va. D. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit feuilles de parchemin couvert d une feuille aussi de parchemin (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 136r-138r. E. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p F. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604. G. Analyse du XVIII e siècle dans un relevé d actes d un cartulaire perdu : ADTG G 588 (Andurandy 1668). Editions: Bernard-Bruel, t. 4, n. 3523; GC 1, Instrumenta, col. 39; HGL, 3, col. 396; Migne, PL 159, col ; Galabert, Paléographie. A. OMNIBVS IN AETERNVM MANIFESTVM SIT, QVONIAM EGO BERNARDVS, comes Bisildunensis, videns quedam monasteria quę mihi succedebant ex propinquitate antecessorum et parentum meorum, a monastico ordine et regulari vita penitus deviasse, pro remissione peccatorum meorum atque remedio animarum patris mei et matris meę, in melius ordinare disposui. Hoc igitur salubri consilio accepto, auctoritate meorum hominum, dono sub legali descripto Omnipotenti Deo sanctisque ejus apostolis PETRO ET PAVLO, loco Cluniaco, atque abbati venerando domno Hugoni et omnibus ejus successoribus, quandiu locus Cluniacus in ordine perstiterit, electionem et dominationem monasterii sancti Petri Campi Rotundi <in Gerundensi territorio>, 1 atque monasterii SANCTE MARIĘ quod dicitur Arulas <in Elenensi confinio>, simulque monasterii sancti Pauli Vallosę <in Narbonensi pago>, ut teneant et ordinent predicta monasteria secundum Regulam sancti Benedicti in perpetuum. Ut autem hec mea cessio stabilis permaneret, abbatiam Sancte Marię de Arulis ab illis qui in fevum adquisierant redemi, scilicet a Gifredo, Narbonensi archiepiscopo, 2 C uncias auri, et ab Arnaldo Arnardi C uncias auri, et in vita sua dimisi ei de ipso honore capellaniam in ecclesia Sancti Petri de Albaniano, atque omnes fevos militum quos in Bisildunensi confinio Sancta Maria habebat, absque fevo Bernardi Adalberti et Willelmi Segarii. Similiter etiam abbatiam Sancti Pauli a Petro vicecomite Fenolensium, quam in fevo acquisierat, redimi C uncias auri, et dum vixerit dimisi ei de ipso honore Sancti Pauli villam que dicitur Mauri. 3 Insuper omnes malas consuetudines, botaticos, albergas atque traginas, et omnes torturas, quas ego actenus vel omnes antecessores mei in ipsis honoribus predictorum monasteriorum requirere videbamur, funditus dimitto. Istam siquidem meam donationem, sicut jam dixi, ita jure perpetuo tenendam esse volo, et si quis eam, quod absit, violare temptaverit, sub judicio Romani Pontificis examinandum esse relinquo. Factum est autem hujus cessionis meę testamentum in manibus karissimi mei consobrini domni Hunaldi, abbatis Moysiacensis, anno Dominice Incarnationis M. LXX.VIII, era M a.c a.x a.vi a, Gregorio VII papa pontificatum Romę tenente, Philippo rege Francorum regnante. 1 Les indications territoriales ont été interpolées par une autre main. 2 Guifred, archevêque de Narbonne de... 3 Maury, à 8 km à l est de Saint-Paul-de-Fenouillet. 160
161 Testium vocabula qui hoc affirmaverunt subtus sunt scripta. Ego Bernardus comes affirmo ac propriis manibus consigno ita: (autre main) S.:+: Ponc Bliger. S.:+: Adalbet Iocber. S.:+: Arnal Geral. S.:+: Iocber pre[sbiteri]. X P S : P A X : A E T... N G. Le Prieure N re Dame darularum dans les confins d Elnes evesché dans le Roussillon le Monastere St. Pierre de Campredon au païs de Girondes, Le Monastere S t Paul de Valloze dans L Evesché de Narbone, tout cella fut doné á l abbé de Cluny par Bernard Comte de Bisil Dumis et á ses successeurs le droit delection et domination, en suivant la regle de S t Benoist, lad. donation faite entre les mains d unal abbé de Moissac l an en original fol n
162 1078 Lettre écrite par Hugues, abbé de Cluny, aux moines de Moissac Copie : BNF, ms. lat , p Editions : Jean Mabillon, Annales ordinis Sancti Benedicti, t. 5 (Paris 1713), p. 130 ; Migne, PL 159, col ; Bernard-Bruel, t. 6, n bis. Epistola ad monachos Moissiacenses Dulcissimis et amantissimis fratribus ac filiis, sub patrocinio beatorum apostolorum Petri et Pauli apud Moissiacum degentibus, fratri Hunaldo abbati, salutem animarum et corporum et æternam benedictionem. Noveritis, filii carissimi, qualiter vos semper dileximus, quamque speciali amore locum illum præ omnibus Congregationis nostræ locis habuimus et honoravimus. Hoc namque privilegium vobis et loco vestro semper concessimus et concedimus, ut in amore et honore atque memoria Congregationis nostra speciales sitis. Unde, filii, rogamus, ut nostri memores, Dominum super omnia diligatis, timeatis, honoretis, eique gratias super beneficiis suis agatis. Licet enim vobis plures fupervenerint anxietates, ejus tamen misericordia non defuit vobis, in bonis augmentum præstans, et in necessitatibus solatium. Idcirco, carissimi, ipsum in omnibus et super omnia præ oculis habetote ; dominis nostris summis apostolis servire non cessate ; ordinem vestrum et sacram religionem, sanctamque obedientiam cum summa diligentia custodite. Pensate quam nihil sit quidquid in mundo cernitis. Cogitate cum quanto sudore laborandum, ut possit illud evadi terribile judicium, et perveniri ad gaudium numquam finiendum. Dominus abbas, quem vobis præfecimus, vir bonæ intentionis et religiosus, nobis et fratribus nostris non p arum carus, satis se laudat de vobis. Unde gaudemus, et ut magis magisque ipsum diligatis, honoretis, eique devote obediatis, utpote tam glorioso viro, volumus et admonemus. De cetero commendamus vos omnipotenti Deo, qui vos benedicat et adjuvet et protegat, et ab omnibus peccatis absolvat, vobisque perseverantiam in sancta religione tribuat ; et post hanc vitam, precibus et meritis summorum apostolorum, quibus deservitis, vos ad æternam perducat. Amen. Et quia vos corporali aspectu videre non possumus, spiritali nos videamus. Orate pro nobis et pro fratribus nostris. 162
163 , mars Ratification par Gausbert Grimard de la donation faite par Bernard d Aigrefeuille d un alleu situé dans le diocèse de Cahors, en la paroisse de Saint-Urcisse. A. Original: ADTG, G 570 (Andurandy 4229). Parchemin, h. 113 mm, l. 275/258 mm. Notice: Dufour 1972, p Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 67. A. Mention dorsale ancienne: HO NOR GAV BERTI GRI MARDI Noverint omnes tam presentes quam et futuri, quod ego, Gauzbertus Grimardi dono atque dimitto Dimino Deo et sancto Petro apostolo de Moysiaco, et omnibus monachis illic sibi servientibus, honorem illum quem Raimundus Bernardi de Acro Filio et frater ejus Willelmus, cum consensu omnium parentum suorum dederunt sancto Petro <qui dicitur honor sive caput mansi> 1 Gauzberti vocabulo Sarraceni quemquidem nuncusque injuste auferebam, totum ab integro sicut est, ut numquam ego aut alius per me neque in vita mea neque post mortem auferre sancto Petro presumat. Est autem ipse honor in pago Caturcensi, in vicaria et in parrochia Sancti Ursicini. Feci autem hanc donationem vel pocius relaxactionem in manu domni Willelmi Auxiensi archiepiscopi, et in manu domni Hunaldi abbatis Moysiacensis, et in manu Siguini ipsius loci monachi, apud civitatem Caturcenam, in presencia multorum nobilium sive rusticorum. (autre main:) Ut autem firma permaneat hæc mea relaxatio manu astipulationis subscribo. S. Gauzaberti. S. Bernardi de Narces. Geraldi Bosonis. Facta carta guirpicionis in mense marcii, anno Incarnationis Domini M.LXX.VIIII, regnante Philippo Francorum rege. 1 Interpolation. 163
164 , avril Donation par Guillaume Poitevin et Arnaud Bégon, son frère, de l église de Notre-Dame de Sadillac, au diocèse de Périgueux. A. Original: ADTG, G 759 (Andurandy 7217). Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin... contenans vingt-huit feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 143r-144v. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 40. D. Analyse du XVIII e siècle dans un relevé d actes d un cartulaire perdu : ADTG G 588 (Andurandy 1663). Bibliographie: Moissac et l Occident, p A. Notum sit omnibus hominibus presentibus et futuris quod ego Willelmus Pictavinus et frater meus Arnaldus Bego, damus ęcclesiam sanctę Dei Genitricis Marię de Sediliaco, 1 quę est sita in pago Petragorico juxta mansum quod comes Ricardus apostolorum Petri et Pauli et ad locum Moysiacum dedit, ipsorum apostolorum et ad ipsum locum cedimus istam pro animabus parentum nostrorum ęcclesiam, cum consilio nobilium virorum nostri pagensium Bernardi Peregrini de quo abebamus, et Stephani militis nobilissimi, et domni Ysarni, et Geraldi Gavaldunensis, totam ęcclesiam cum cimiterio, cum toto decimo, cum ęcclesiastico, sicut nos melius habemus, nec ullus homo per nos, tali conventu ut omni anno in vigilia Assumptionis Sanctę Marię anniversarium pro anima patris nostri celebretur. Et ego Raimundus Willelmi, et fratres mei Bernardus et Arnaldus, similiter medietatem illius ęcclesię supradicte quam habebamus de Willelmo Pictavino et introitum et exitum presbiteri justum et iniustum totum et ab integrum sicut nos habemus, nec ullus homo per nos, cum consilio Willelmi Pictavini et supradictorum virorum nobilium, damus Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, et ad locum Moysiacum sicut nos melius habemus nec homo per nos, ut teneant et in eternum possideant in seculum seculi. Et si quis hanc donationem violaverit, in infernum cum diabolo participetur. Facta carta ista in mense aprilis, regnante Philipo rege, et presidente Petragoricam sedem Willelmo episcopo, et Helia comite, anno Dominice Incarnationis M.LXX.VIIII. S. Guillelmi Pictavini. S. Arnaldi. S. Raimundi Willelmi, et fratrum ejus. S. Ysarni. S. Bernardi Peregri. S. Stephani. S. Geraldi de Gaval. D. Le prieuré de Sedilliac, dioc. de Perigueux, sous le titre de N. re Dame fut doné au Couvent de Moissac au mois de avril lan Sadillac (Dordogne, arr. Bergerac, canton Eymet). 164
165 , [27] juillet, samedi 1 Donation par Matfred de l alleu de Pouget dans la paroisse de Bruyères, et du mas du Masus Dei. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin cousus ensemble contennant vingt-quatre feuilles (perdus), de la fin du XI e siècle: Doat 128, f. 145r-147r. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 11. Sicut vestrum monumenta declarant, et modernorum permulta testamentaria dona confirmant ob æternæ vitæ capiendam mercedem delegatum videmus de rebus propriis Christifideles sanctis locis ibidemque Deo servientibus pro sua suorumque salute facere donationem, ob hoc igitur ego in Christi nomine Matfredus et filii mei Siguinus et Dignebertus, cum concensu et voluntate Raimundi Jatgarii, et filiorum ejus Arnaldi et Geraldi, cedo Omnipotenti Deo et sanctis ejus apostolis Petro et Paulo, in monasterio Moisiaco, quod est situm in pago Caturcino super fluvium Tarnis, ubi vir venerabilis Hunaldus abbas præesse videtur maxime congregationi monachorum, cedo, inquam, hæreditatem meam quæ mihi successione parentum nostrorum evenit alodii jure, in loco vulgo denominato de Illo Pojeto, 2 in parrochia de Brugerias. 3 Habet autem fines in se de una parte hæreditatem prædicti Raimundi Ratgerii, sicut descendit per illam publicam stratam, et determinatur usque in illam guttam defluentem, et de alia parte hæreditatem Digneberti et fratrum ejus, sicut determinatur usque alia strata publica et ascendit usque in verticem illius montis, et pervenit juxta hæreditatem Arnaldi de Illa Sparta 4 descendendo per illam vallem usque in eandem iamdictam guttam, quantumcumque ego inter istos fines visus sum habere, totum ab integro, dono ab hac die et deinceps, pro salute meæ animæ et omnium parentum meorum. Dono autem eodem modo trahens me ipsum coram multis testibus, omnesque filios meos et filias jure dampnationes eidem sancto Petro, et omnibus abbatibus et fratribus mutua successione in eodem Sancti Petri monasterio Moisiaco manentibus, tam præsentibus quam et futuris, ut periuges successiones quamdiu nos nostræque sobolis posteritas superstes fuerimus in Dei et sancti Petri et senior in eodem monasterio de gentium fidelitate, et ea quæ summa libertas est Dei serviture maneamus, vivamus et moriamus, confirmans itaque et ego supranominatus Raimundus Ratgerii simul cum consensu et voluntate filiorum meorum Arnaldi et Geraldi, hanc cessionis cartam annecto, donans eidem Sancto Petro in præfato monasterio Moisiaco illum meum mansum vulgo Masus Dei nominatum, qui adhæret eidem prædicto alodio. Accepi autem propter istam meam firmationem seu donationem a Geraldo Bosonis filio precium quod mihi et sibi satis complacuit, silicet quinquaginta quinque solidos. Qui videlicet Geraldus hanc omnem donationem seu emptionem præfati honoris causa nepotis sui cujusdamve sororis filii nomine Geraldi ad opus sancti Petri adquisivit. Facta carta donationis istius in mense iulio, regnante Philippo rege, anno Dominicæ Incarnationis millesimo septuagesimo nono, die sabbato, luna vicesima tertia. Signum Matfredi, et filiorum ejus. Signum Raimundi Iatgerii, et filiorum ejus. Signum Raimundi et fratris ejus Geraldi. 1 Datation sous toutes réserves. Le 23e jour de la lune tombe en réalité le 26 juillet Pouget, lieu-dit à 4 km à l est de Bruyères, au-dessus du Lembous. 3 Bruyères, église à 2,5 km au sud de Cazes-Mondernard. 4 Barthes Basses?.. de Illas Parta
166 112. [1079] Donation par Hugues Arnaud et ses frères de l alleu de La Clotte. Copie du XVII e siècle d après cayer de vingt-quatre feuilles de parchemin (perdu): Doat 128, f. 139r-140r. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 92. Ut cunctis fidelibus notum sit, volumus quo ego Hugo Arnaldi et fratres mei Pontius et Bernardus, honorem illum qui dicitur de Illa Clota, 1 quem actenus occulte, et quasi injuste visi sumus possidere, totum sicut esse videtur, relinquimus Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo ac loco eorum Moysiaco monasterio, in manu domini Unaldi abbatis, cui post istam dimissionem bonum visum est, ut quamadmodum prius fuerat honor ille in nostra potestate permaneat, ita tamen ut pro cognitione hujus rei omni reccurenti anno in festivitate Omnium Sanctorum, super altare sancti Petri, duos solidos imponamus, nec quamdiu vixerimus, habeamus postestatem eum vendere alicui vel impignorare, sed si ab hac vita sine liberis excesserimus, libere maneat Sancto Petro et monachis qui modo ibi sunt vel futuri sunt, sine contradictione cujuslibet hominis nostræ consanguinitatis sive alterius partis. Fecimus autem hanc nostram donationem in præsentia præfati domini Unaldi abbatis, coram multis aliis testibus, et signando manibus firmavimus. 1 La Clotte, lieu-dit à 1,5 km au sud-ouest de Cazes-Mondenard; La Clote, lieu-dit au nord de Saint-Matré (Lot, arr....). 166
167 113. [vers 1080] Bulle du pape Serge, exhortant les chrétiens à aller défendre le Saint-Sépulcre. (faux) A. Original XI e siècle: Paris, BN, Collection Baluze, vol. 380, n 2. Notice: Dufour 1972, p Copie du XVII e siècle: ADTG, G 538(1) (Andurandy 10). C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 10. Indiqué: Jaffé, n Edition: J. Lair, Choix de pièces inédites. Encyclique de Sergius IV, relative à un projet de croisade, in: Bibliothèque de l Ecole des Chartes 18 (= tome troisième, quatrième série) (1857), p Bibliographie: Alexander Gieysztor, The Genesis of the Crusades: the Encyclical of Sergius IV ( ), in: Medievalia et humanistica, t. 5 (1948), p. 2-23; t. 6 (1950), p NOTE: Si Lair accepte sans problèmes l authenticité de l acte, Gieysztor y reconnaît un faux et le date à l extrême fin du XI e siècle, au moment de la visite à Moissac du pape Urbain II (1096). Sur des bases paléographiques, Dufour propose soit une fourchette , soit juillet 1088, date de la donation, par l abbé Serge, de La Salvetat du Saint-Sépulchre (voir ci-après). A. Sergius, episcopus, servus servorum Dei, omnibus catolicis regibus, archiepiscopis, episcopis, abbatibus, præsbiteris, diaconibus, subdiaconibus omnibusque in clero constitutis, ducibus, marchionibus, comitibus majoribus ac minoribus, in Dominum Omnipotentem perpetuam spem habentibus, salutem carissimam et benedictionem apostolicam. Cum nos, precioso Filii sanguine Domini nostri Jesu Christi redemptos agnoscimus, magis ac magis eum benedicere et conlaudare sedulique magna humilitate hostias placabiles ei debemus offerre. Nam multa, dilectissimi filii, Dominus humiliter pro nobis pertulit, ut nos a faucæ demonum liberaret illesos: alapas, verbera, spineam coronam, crucem mortemque pro nobis sustulit, et tercia die, sicut sacra testatur istoria, resurrexit a mortuis, videntibusque discipulis, ad etheream arcem reversus est cum gloria Patris. Nonnulli igitur, fratres, ipsius amore ducti, eundem locum quem ipse propriis tetigit pedibus usque actenus querentes, et Montem Calvarii, in quo nos suo sanavit livore, Montemque Oliveti venerantes, præcipue tamen sepulchrum in quo jacuit omni devotione colentes, proprias deserentes patrias, in laboribus et erumnis, in vigiliis multis, in fame et siti, in frigore et nuditate, ut Paulus per Hierosolimitam et extraneam terram, Jesu Christi non cessabat sequi vestigia, temporales possessiones vitantes, suam tantummodo crucem tollentes, quatenus discipuli fierent et, ut præceptum est, post Jhesu, viam calcarent cum sola cruce. Suum nobis Christus [c]ommissit sepulchrum per quod nonnulli penitentes coeleste capiebant regnum. Cognitum omnibus christianis facimus quod a nuntiis processit ad Sedem Apostolicam ex Orientis partibus: sanctum Redemptoris Domini nostri Jesu Christi sepulchrum destructum est ab impiis paganorum manibus de vertice usque ad fundamentum. Pro cujus destructione universa sancta æcclesia vel urbs Roma turbata est et in immmensa lamentatione posita est. Unde amodo totus in lamentationibus existat orbis et in magnis populus contremiscat suspiriis. Somnum ab oculis meis auferam, et cor meum merori socium ponam, quia numquam legimus neque per Prophetam, neque per Psalmistam, neque per Doctorem sepulchrum Redemptoris destructum fuisset, sed usque in finem 167
168 permansisset. Sed per Prophetam manifestatur: Et erit sepulchrum ejus gloriosum 1 usque in sempiternum. Sciat igitur Christiana intentio qui ego, si Domino placuerit, pro memetipso cupio pergere ex marino littore ad omnes Romanos hortare cuntus vel qualiscumque Christianus nobiscum volunt pergere, ut gente Agarena, Domino auxiliante, cum omni ostilitate desidero interficere, et sanctum Redemptoris sepulchrum restaurare incolomes. Non vos, filii, marinus terreat tumor aut bellicosus expavescat furor. Nam divinitus promissum est: Qui presentem pro Christo perdiderit vitam, que jam non deficit inveniet futuram. 2 Est enim hæc pugna non de paupere regno, sed dominio sempiterno. Nostrum quippe est inchoare, adhuc autem Domini est vindicare. Istum etenim seculum transituri sumus. Ac pugnemus contra inimicos Domini, ut cum ipso gaudere valeamus in coelo. Recte videtur utique fieri suscipiamus vestrum consilium et adiutorium, inspirante enim divina clementia, nos omnes cunctique Italie seu Venetie et cives Genuæ cum vestra mercede de omni populo, in isto anno, mille volumus instruere navibus, cum quibus eamus in Syriæ partibus, ut vindicemus Redemptorem et ejus tumulum. Jamjamque judices strenui alta <... lacune...> penetrate vestrorum oculi, recogitate diem judicii, ubi, cum Christo s[i be]ne agitis, gaudia cuncta possidebitis. Venite, filii, defendite Dominum et re[gnum] acquirite æternum. Spero, credo et fortissime teneo qui, per virtutem Domini nostri Jesu Christi, nostra erit victoria, sicut fuit in diebus Titi et Vespasiani, qui Dei Filii mortem vindicaverunt et adhuc baptismum non receperunt, sed, post victoriam, ad imperialem honorem Romanorum pervenerunt et de suis peccatis indulgentiam perceperunt. Et nos, si taliter fecerimus, sine dubio in vitam æternam perveniemus. Notum vobis facimus quia multum populo que sunt de civitate secus litus maris positos jam invenimus fidelissimos nobis, suam derexerint epistolam quia ex parte vendunt sua, ob it filios et parentum affinitate dimittunt, naves laborant, armas fabricant et, per omnia exercitia et ingenia, se præparant transmarino littori exhibere queant. Sanctum sepulchrum ulcisci satagunt, et sicut Evangelista narrat adimplere desiderant, quia scriptum: Si quis dereliquerit patrem aut matrem aut filios aut uxores aut agros propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam eternam possidebit. 3 Per omnia vobis admonendo mandamus de salute animarum vestrarum ut in bonis præficiatis opere. Beatus Petrus apostolus oves sibi commissas ac nos admonere curavit dicens: Humiliamini sub potenti manu Dei, ut vos exaltet in tempore tribulationis. 4 Item dicit: Sobrii estote et vigilate, quia Adversarius vester Diabolus, tanquam leo rugiens, circuit quærens quem devoret. Cui resistite fortes in fide. 5 Fides sine operibus mortua est. 6 Est enim fides recta [declinare] a malo et facere bonum. Illud tamen scire et intelligere debemus quod ante adventum Domini Salvatoris Diabolus regnabat in mundo, qui mortis imperium tenebat et omnis populus, peccatores et justi, exeuntes de corpore in infernum descendebant, pro eo quod primus homo Adam in Paradiso transgressus fuit mandatum Dei. Sed quomodo Deus vidit quod totus mundus perierat, misertus est generi humano, misit Filium suum, factum sub lege, natum ex muliere, ut eos qui sub lege erant redimeret. Descendere dignatus est Filius Dei a sede Patris, hoc est Verbum in utero beatæ Mariæ Virginis, et sic per humilitatem venit ut vinceret Diabolum, mortis Auctorem, liberaret genus humanum per crucem. Si tanta Deus pro nobis pertulit, qui est sine peccato, quanto magis debemus nos sustinere propter peccata nostra. Volumus et jubemus, pro salute animæ vestræ, ex auctoritate Dei Omnipotentis et sanctorum omnium, sive nostræ monitionis, ut omnis ecclesia et provincia, loco et populi, majores et minores, inter se pacem habeant, quia sine pace nemo potest Deo servire, sicut ipse ait ad apostolos: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis. 7 In pace vos dimisi, in pace vos inveniam. Et in alio loco: Beati pacifici, quoniam Filii Dei vocabuntur. 8 Et Filius Dei incipit vocari qui pacificus esse jam cepit, non Filius Dei dici qui pace noluerit amplecti. Negat sibi Patrem Dominum habere, qui pacificus esse contemnit. Pax Christi ad salutem proficit sempiternam, pax quæ in Diabolo est, ad 1 Isaïe 11,10. 2 D après Marc 8,35; Luc 17,33 et textes parallèles. 3 Matthieu 19, Pierre 5, Pierre 5, Jacques 2,26. 7 Jean 14,27. 8 Matthieu 5,9. 168
169 perpetuam perveniet perditionem, sicut Juda imitatus est qui pacem tradidit Dominum Redemptorem, osculum amarum dando animæ. Et vos, filii carissimi, habeatis pacem perfectam, ut adquiratis vitam eternam. Et qui taliter non fecerit et non adimpleverit, sicut supra legitur, sciat se non esse catholicum vel recepturum a Domino, quia, propter pacem et orationem omnium Christianorum, de Redemptoris sepulchro volumus habere victoriam et sine fine cum ipso regnare in sæcula. Idcirco quicumque venire vult in isto prelio Domini, ut supra diximus, veniat nobiscum. Qui autem id explere non voluerit, adiutorium faciat personaliter ad naves laborandas et ad ad arma preparando, et nobis transmittat per manum Joannis episcopi et isti tribuat solamen ut bannum perficerint possint pontificale, quatenus ipse sit in consilio pacis et numeretur in numero defensorum Dei. Sit omnibus nuntius noster commendatus, vel cum nostros apices recepturis, ut quando ad nos per divinum auxilium ille reversus fuerit, multimodas grates Deo et vobis referre valeamus. VALETE, VALETE, UBIQUE, SEMPER IN DOMINO. 169
170 , samedi Donation par Etienne Hugues de Castelou de la moitié de son honneur de Castelou. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt quatre feuilles de parchemin (perdu) du début du XII e siècle: Doat 128, f. 162r-163v. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 618. D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 96. Sciant et cognoscant omnes in quorum manibus carta ista devenerit, quod ego Stephanus Hugo de Castlo dono Domino Deo Omnipotenti et sanctis ejus apostolis ejus Petro et Paulo, ac loco ipsorum Moysiaco monasterio et monachis ibidem habitantibus, pro remedio animæ meæ et omnium parentorum meorum, de honore meo quem habeo in supradicto loco de Castlo, quantum mihi placuit terras scilicet et vineas, cultas et inclutas. Clauditur autem ipse honor de utroque latere duobus rivis, et de supra via sive strata publica de illa Barreira inferis, quantum inter istos fines ego habeo, et sicut Petro monacho Sancti Petri ostendi et designavi, totum trado in potestate sancti Petri et suis monachis, in tali quidem conventione ut si mihi contigerit uxorem accipere et de ea filium habere, medietas illius honoris filio meo sit, et altera medietas Sancto Petro; sin autem de legitima uxore mihi filius non fuerit, totus honor remaneat Sancto Petro, et in tali pacto, ut si ego voluero fieri monachus recipiant me cum isto et alio honore quem illis donabo. Feci autem istam meam donationem et conventionem primum in manu Petri monachi de Baort, coram multis testibus, et firmavi coram eis, et ipsi a me rogati firmaverunt. Postea vero in capitulo Moysiacensi firmavi, in præsentia seniorum, et ipsi acceperunt me in suis benefactis suorumque locorum. Signum Stephani Ugonis. Signum Willelmi Cat. Armad. Facta donatio anno Incarnationis Domini millesimo octuagesimo primo, secundum Dionisium, feria septima, regnante Francorum rege, papatum Romanæ ecclesiæ gubernante. C. 96. Etienne Hugues de Castlo donne au monastere de Moissac terres & vignes dans led. lieu de Castlo. L an Led. Castlo est dans la paroisse de l herme. 170
171 , janvier Conversion de Bernard de Narces et donation de son alleu de La Belur, paroisse de Saint- Aureil, au pays de Quercy. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 160r-161r. C. Autre version d après un cayer de vingt-quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 164r-166r. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 63. Hoc sciant, volo, omnes qui hanc cartam donationis legerint vel audierint, quod ego Bernardus cognomento de Narces una cum consensu et voluntate uxoris meæ nomine Petronillæ, et omnium filiorum meorum, scilicet Willelmi, Bernardi et Stephani atque Hugonis, R. Geraldi et multorum nobilium vicinorum et parentum meorum, trado me ipsum Omnipotenti Deo et sancto Petro et sancto Benedicto, in manu Siguini modo, 1 ut monachus efficiar in monasterio Moissiaco, ubi Unaldus abas præesse videtur illi congregationi monachorum. Dono autem Deo et sancto Petro in eodem monasterio Moissiaco aliquantulum de hæreditate mea, quæ mihi contingit de successione parentum meorum, scilicet alodem meum qui est in pago Caturcino, in parrochia sancti Aurelii, ubi vocabulum est de La Belur, 2 totum quantum habere visus sum, aut ullus homo per me, sine ulla retinentia, dono jure cessionis et prædicto monasterio, pro anima mea, et pro animabus parentum meorum omnium viventium et defunctorum, ut ab hodierno die et deinceps, ut monachi in prædicto loco sancti Petri habitantes habeant, teneant et possideant in servicio sancti Petri, et suo sine ulla contrapellatione cujusquem viventis super terram. Si quis vero maligna cupiditate deceptus extiterit, qui hanc meam donationem quocumque ingenio inquietare voluerit contra voluntatem abbatum et monachorum in eodem loco degentium, caveat ni iram Dei incurrat sicut Datan et Abiron aliena rapientes 3 aut cum Juda Scariotis, qui per avaritiam tradidit Filium Dei. Et ut mea conventio seu donatio firma stabilisque permaneat, proprio ore et viva voce coram plurimis testibus afirmo. Sig+ Bernardi de Narces, qui istam conventionem et donationem firmavit. S+ Petronillæ uxoris ejus. Sig+ Willelmi et Bernardi et <... lacune...> et Ugonis et Geraldi filiorum suorum. Sig+ Bernardi de la Olmia. 4 Sg+ Gauzberti et Poncii fratris ejus, de Sancto Genesio. 5 Sg+ Bernardi Arnaldi, et Raimundi fratris ejus, de Sancto Genesio. S+ Arnaldi de Rosed. S+ Geraldi et Raimundi fratris ejus. Facta ista donatio in mense Ianuario regnante rege Francorum Philippo, anno ab Incarnatione Domini millesimo octuagesimo primo. 1 lisez: monacho. 2 Peut-être La Bourrelie, près de Saint-Aureil, sur la commune de Castelnau-Montratier (Lot, arr. Cahors, ch.l.c.). 3 Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres Lolmie, lieu-dit sur la commune de Saint-Laurent-Lolmie, sur le Lendou. 5 Saint-Géniès, lieu-dit et cimetière (donc ancienne église) à 2,5 km à l est de Montcuq (Lot, arr. Cahors, ch.l.c.). 171
172 116. [1081], 28 mars Bulle du pape Grégoire VII, chargeant l abbé de Moissac de réformer l abbaye de Lézat. A. Original: ADTG, G 722 (acte marqué n 9). Bibliographie: P. Ourliac, L abbaye de Lézat vers 1063, in: Moissac et l Occident, p A. Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio abbati Mosyacensi, Cluniacensis ordinis, Caturcensis doecesis, salutem et apostolicam benedictionem. Arnaldus de Casalibis, monachus monasterii Lesatensis, Cluniacensis ordinis, Tholosane diocesis, pro se et Sancti Germerii, 1 Montis Rodonis 2 et quibusdam aliis prioribus monasterio subiectis eidem ac magna parte monachorum ejusdem monasterii, et Willelmus Attonis monachus, pro abbate ac reliquis monachis ejusdem loci, nobis exponere curaverunt, quod cum olim ad communem petitionem eorum venerabilis frater noster Viennensis archiepiscopus tunc in partibus illis apostolice sedis legatus, 3 monasterium ipsum, quod in spiritualibus et temporalibus collapsum graviter existebat, mandasset per Tholosanum episcopum reformari, demum quia per eundem Tholosanum hæc quedam statuisset ibidem plene non extiterat reformatum, Soranus episcopus 4 dum in eisdem partibus legationis officio fungeretur, abbati Soricensi et ejus collegis correctionem et reformationem monasterii memorati commisit. Unde fuit nobis hinc inde humiliter supplicatum, ut cum abbate ipso et suis collegis propter exceptionem contra eos a predicto abbate ac monachis sibi adherentibus monasterii Lesatensis oppositam, videlicet quod idem Soranus postquam revocatus fuerat a nobis, monasterium ipsum per eos mandaverat reformari in negotio procedere differentibus prefati monasterii hucusque reformatio fit protracta eam tibi, cui dictum monasterium dicitur immediate subesse, ne occasione dissensionis hujusmodi ad extremam exinanitionem illud deduci contingat commitere curaremus. Quocuta discretioni tue per apostolica scripta mandamus quatinus personaliter accedens ad ipsum et de statu ejus diligenter inquiretis, habendo pre oculis solum Deum auctoritate nostra corrigas tam in capite quam in membris et reformes ibidem que correctionis et reformationis officio noveris indigere. Contradictores per censuram ecclesiasticam appellatione postposita compescendo. Datum Lateranis, V kalendis aprilis, pontificatus nostri anno quartodecimo. 5 1 Saint-Germier de Muret, dépendance de Lézat. 2 Montredon. 3 Warmond de Vienne. Voir: RHE 40 (1944/1945), p Johannes Soranus, consacré en L année est fausse: Grégoire VII n a régné que douze ans. 172
173 , mai Donation par Hugues Bernard, de biens à Layrac, Montescot, Saint-Christophe, Meauzac, Moissac et Boudou, et oblation de son fils Bernard. A. ADTG, G 571 (Andurandy 3339). Parchemin, h. 13,5 cm, l. 34,6 cm. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158va. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. Mention dorsale ancienne: HONORES BERNARD VGONIS Notum sit omnibus hominibus tam futuris quam presentibus in quorum manibus hæc donationis meę descriptio venerit, quod ego dictus Ugo Bernardi dono Domino Deo et sancto Petro de Moysiaco et abbatibus et monachis ipsius loci, ut teneant et possideant in perpetuum omnes subscriptos honores sicut melius habui et tenui ego ipse et antecessores mei, et denominatim omnem honorem qui evenit michi per uxore mea Beatrice. Dono etiam filium meum nomine Bernardum beato Petro, ut monachus sit in ipso monasterio Moysiaco, pro salute animę meę et matris suę jam dictę Beatricis, et pro remissione peccatorum omnium parentum nostrorum. In primis, de ecclesia Beatę Marię de Alariaco, et de omnibus ad ipsam pertinentibus, atque de manso illo de Boszac quartam partem. In ipsa villa de Alariaco, de illa condamina ubi dicitur de Triara, et de illo honore qui appellatur de Scorga Tinea, et de ipsa mansione et locale et de omni honore quem Bernardus Geraldi habebat et tenebat in ipso Alairaco omnem medietatem. De illa æcclesia Sancti Stephani de Monte Escoth et de omnibus ad ipsam æcclesiam pertinentibus quartam partem. De toto illo alodio quem supradictus Bernardus Geraldi possidebat in ipsi parroechia de Monte Escoth, mediam partem. De illis duobus mansibus qui sunt in parroechia Sancti Christophori de Plebegio quos tenebant Arnaldus Arveus et Genesius Arveus de supradicto Bernardo,...at dono medietatem. In illis duobus mansibus de Melzago quos tenebant Bernardus Mangul et Benedictus Adalberti de predicto Bernardo, simili modo dono medietatem. Et in ipsa villa de Moysiaco, in platea illa que appellatur vulgo de Mala Vetula, 1 de illis sęx casalibus quos ego ipse et antecessores mei de manu abbatis regularis tenuimus, similiter totam medietatem. De illo manso de Bodor, ubi dicitur de Illo Perpres, medietatem quarti et oblię. Hos igitur omnes honores sicut superius dixi et scripta habentur et sicut melius ego ipse et antecessores mihi per quos ego habui et tenui, habere et tenere videbantur, totum et ab integro dono et confirmo Sancto Petro in monasterio predicto Moysiaco et omnibus habitatoribus ejus, ut habeant et possideant in perpetuum. Hanc donationem ita habendam et tenendam Willelmus Siccherius laudavit et firmavit in manibus et in presentia Hunaldi abbatis et Arnaldi sacristę et in presentia Oddonis Sanctę Marie et Arnaldi Gauzberti et Oddonis clerici, et aliorum multorum hominum <et accepit ipse Vuillelmus Siccherius XX solidos a supradicto abbate et a monachis>. 2 Facta donatio ista anno Dominicę Incarnationis M.LXXX.I, mense madio, regnante Philippo Francorum rege, Alexandro papa. S. Ugonis Bernardi, qui hanc donationem feci et scribere mandavi. S. Bernardi de Volojul. S. Oddonis clerici. S. Stephani clerici. 1 Rue Malaveille. 2 Renvoi en bas de la charte. 173
174 Donation par la vicomtesse de Brulhois, faite à l abbaye de Cluny, des église de Mansonville et de Cursol. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy et Adalerdis Vicomtesse de Brouillois donna á L Abbé hugues & au Convent de Cluny l Eglise de Mansonville & de Cursol avec leurs dependances. L an N
175 119. [1082], 5 juillet Donation par Bernard Raimond de l abbaye de Saint-Maurin, en Agenais, en vue de sa réforme par Cluny et Moissac. A. Original: ADTG 744 (Andurandy 6819). Charte très abîmée. Autre version en copie du milieu du XII e siècle dans un fragment de cartulaire: ADTG, G 569 II, f. 8r-8v. C. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158va. D. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p p E. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 6819 (se rapporte à A). NOTE: cette donation ne figure pas dans le Cartulaire de Cluny, édité par Bernard et Bruel. A (charte partiellement pourrie et lacuneuse, linéation marquée par /) Mention dorsale tardive: Donatio loci Sti Maurini facta a Bernardo Raymundi D. Hugoni abbati. [Quoniam inter] ALIA QVE HVMANO GENERI AD AVXILIVM DIVINA PROVIDENTIA / [clementer providit sanctorum etiam patrocin]ia mis[ericorditer con]cessit, 1 quapropter ego BERNARDVS cognomento Raimundi, una cum consilio senioris mei domni... /... meorum, aliorum quoque bonorum virorum et sapientium michi consiliatorum, trado et concedo... /... meorum vivorum... mortuorum, Domino Deo Omnipotenti et sanctis apostolis ejus PETRO ET PAVLO ac loco ipsorum CLVNIACO mona... /... subdi... illius manentibus, tam futuris quam presentibus, successoribus quoque suis abbatibus dispositioni videlicet eorum ac provi... /... situm in pago Aginnensi, vocitatum de Sancto MAVRINO, quod michi evenit ex successione parentum meorum... /... pago vel vi a....nbuscumque locis adquisitis sive adquirendis, scilicet ut ab eis juste regatur ad disponatur. /...luniac... loco iu......ve idem domnus abbas HVGO vel omnes illius successores possideant, quatenus religio ad d... /.....etur....tur. Nam ut scire volentibus notum sit, locus ipse Sancti MAVRINI tanta infamia ex... /.....ni... ind... us. Vnde etiam ex raritate ejusdem loci incolarum monachorum videlicet... /... et consilio senioris mei ac consanguinei domni HVNALDI abbatis Moysiacensis,... / per... ictus abbas Clunienis HVGO et monachi Clunienses me et uxorum meam atque fi... / Si quis... post me futuri sunt vel alius aliquis cujuslibet potestatis aut dignitatis hanc meam cessionem / confirm......serit, rogo, moneo, suadeo ut prenominatus abbas H[ugo], missa legatione domno Ro... /.....o usque libere Cluniaco locus ipse restituatur. Ut ergo hec donatio mee cession[is] /... Sig+ Garsindis, uxoris ejus. Sig+ Arnaldi episcopi. Sig+ Arnaldi... (Sig+ Raimundi de Plariel). 2 Facta donatio ista III Nonas mensis Jvl... /... ppo FRANCORUM rege, (autre main:) sedem vero apostolicam domno papa Gregorio VII guberna... 3 Divinis institutionibus informati, eorum quoque predecessorum assertionibus edocti, credmus et confitemur peccata humanis excessibus commissa, post puram confessionem et veram penitentiam a 1 Phrase complétée d après l acte de donation de Saint-Geny de Lectoure et de Saint-Clar, Interpolation. 3 Eléments de datation: Philippe I er, roi de France de (1059) 1060 à 1108; Grégoire VII, pape de 1073 à
176 Deo misericorditer posse dimitti, et largitionibus plurimarum elemosinarum non diffidimus posse redimi. Idcirco, ego Bernardus cognominato Raimundi, una cum consilio et voluntate Hugonis vicecomitis, amore Dei Omnipotentis et animę meę, seu omnium parentum meorum vivorum ac mortuorum salutis causa, cedo Omnipotenti Deo et sanctis ejus apostolis Petro et Paulo ac loco Moysiaco et domno Hunaldo seniori meo et parenti, ejusdem monasterii abbati, necnon et omnibus sibi subditi fratribus, ac successoribus eorum omnibus abbatibus scilicet et monachis ibidem nunc et in futuro secundum Regulam sancti Benedicti degentibus atque ordine et devota fidelitate loci et abbatis Cluniensis commanentibus, monasterii Sancti Maurini martiris, quod mihi evenit ex patrimonio parentum meorum, quodque etiam est situm in pago Aginnensi, cum omnibus apenditiis suis in eodem territorio et in aliis ubique locis circumquaque jam adquisitis vel adhuc adquirendis, ut semper ab eis juste regendo ordinetur, et isto qui nunc preesse ibi rite videtur, abbate Otgerio vivente, cujus voluntate et industria facta est datio ista, et per successiones omnium generationum et temporum tenendo possideatur. Ita tamen ut me vivente habitatores prenominati cęnobii Moysiacensis abbates videlicet et monachi me sibi familiarem amicum et vicinum habeant et recognoscant. Si quis vero successorum vel parentum meorum seu quislibet viventium hanc meam cessionem quam ob melio rationem illius loci jam dicti Sancti Maurini coram idoneis testibus corde, ore, manu, roborando confirmo, violando disrumpere aut inquietare attemptaverit aut a potestate et ordine habitantium in prefato Moysiaco monasterio quamdiu ipsi secundum Deum et secundum tenorem Cluniensium consuetudinum, se et eundem locum disponere voluerint, ab Omnipotenti Deo et ab ejus apostolis quibus hec donatio in oblatione offertur, se judicandum recogitet, et ęternis suppliciis cum Diabolo et sociis ejus quicumque fuerit ille, se dampnandum sciat. Ut autem hec necessio meę firma permaneat, coram testibus firmo. (Une main du XVIII e siècle a ajouté:) Actum anno MLXXXII ut constat ex chronico ms. Moyssiacensi. E. Charte lacerée pourrie & dechirée dans laquelle on peut distinguer ce qui est mis cy aprez, il semble que c est une Donation en faveur de l Abbé de Cluny du lieu & abbaye de St. Maurin qui avoit êté pillé et saccagé & les moines Massacrés: On y lit sur une ancienne cotte: Donatio loci S ti Maurini facta a Bernardo Raimundi D. hugoni Abbati. N
177 , août Donation par Bernard Guillaume d Arriols cum suis de l église Saint-Cirice de Cumont. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin.. contenans seize feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 167r-169v. Edition: Müssigbrod, p Multis modis, multisque mensuris volens consulere Deus casibus humanis plura uti ægris medicus remedia contulit sanitatis. Ex quibus singulare ac præcipium suis præceptis ostendit unum, helemosinæ scilicet largitionem, unde quis accipere mereatur peccatorum suorum remissionem, dicens inter cætera suorum præceptorum documenta: date helemosinam, et ecce vobis munda sunt omnia. 1 Illud etiam: facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut, cum defeceritis, recipiant vos in æterna tabernacula. 2 Hæc et his similia cogitans, ego Bernardus Guillelmus cognomento de Arriols, quæ divinis litteris inserta relatu virorum sapientium contigit me agnoscere, et credere fide certa, simulque anxius de salute animæ meæ, ne velut operum bonorum sterilis apparerem in conspectu ejus in novissima die, qui judicaturus est orbem in æquitate, dono et in perpetuum possidendum trado Domino Deo Omnipotenti, sanctisque apostolis ejus Petro et Paulo, ac loco ipsorum Moisiaco monasterio, monachis quoque ibidem habitantibus tam præsentibus quam futuris, quartam partem ecclesiæ sancti Cirici vocabulo de Cucmonte, cum consilio et consensu uxoris meæ atque volontate filiorum meorum Guillelmi et Arnaldi, necne Raimundi, quæ mihi jure hæreditario per successionem parentum meorum obvenerat, taliter ut ab hodierno die et deinceps nullus de progenie mea sancto Petro auferre audeat. Karolus vero dedit aliam medietatem ipsius ecclesiæ de Cucmont, cum consilio Agenonis, et filii sui Raimundi, sancto Petro de Moisiaco, et accepit pro hoc viginti quinque solidos. Aliam quartam partem dedit Raimundus Bernardi de Fenils, cum consilio uxoris suæ, et accepit pro hoc unam mulam de monachis Moisiaci. Et ut si aliquis de illorum generatione tollere velit, particeps sit pænis illorum, qui res Ecclesiæ tollentes Dei justo juditio dampnantur in inferno, nisi rediderunt pænitendo. Facta carta donationis ista anno Dominicæ Incarnationis millesimo octuagesimo secundo, in mense augusto, regnante Philippo Francorum rege, pontificatum autem Romanæ Ecclesiæ administrante papa Gregorio. Signum Bernardi et uxoris ejus. Signum Willelmi et Arnaldi et Raimundi. Confirmation. Post non multum temporis hanc ipsam medietatem ecclesiæ de Cucmont sicut Karolus et Ageno donaverunt, et firmaverunt sancto Petro, ita etiam firmavit et donavit < > cum filiis suis Vuillelmo Argannado <..> et acceperunt a Leberone septuaginta quinque solidos, et a monachis sancti Petri duas libras argenti ut habeant et possideant ipsi monachi imperpetuum. 1 Luc 11,41. 2 Luc 16,9. 177
178 121. [1072/1082] Donation par un groupe de donateurs, des églises de Saint-André de Tescou et de Saint-Martin de Long Pech, et de la colline de La Peyrière, en Albigeois. A. Original: ADTG, G 679 (Andurandy 5528).* Charte trouée et abîmée. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 129, f. 77r-78v. C. Analyses XVIII e siècle: Andurandy 5527 et Edition: Müssigbrod, p (d après B). A <complété par B pour les parties illisibles>. NOTVM SIT OMNIBVS HOMINIBVS IN QVORVM MANIBVS HÆC CARTA DESCRIPTIONIS DE<VENERIT, QV>OD DVRANNVS RAIMVNDI, et frater ejus Bernardus, et Matfredus Paparot, et Genesius et Atto fratres ejus, et Amelius <et ux>or ejus Garsindis, et Raimundus Hugo de Gotenes et uxor ejus, et Dalmazius et uxor ejus, et Guita<rdus> Amelii, et Bernardus <frater ejus de>derunt unanimes ęcclesiam Sancti Andree de Tesco, in pago Albiensi sitam, totam ab integro, omnem sci<licet> decimum, et quicquid ad jus æcclesiasticum pertinet, Domino Deo et sancto Petro, et ejus locis <vene>rabilibus Cluniaco, et <Moisiaco> super fluvium Tarni sito, et totum alodium illut, sicut sunt valles desuper ecclesiam, et de Seroncel, usque in Tascun. Idem ipsi omnes predicti cum eisdem uxoribus suis dederunt æcclesiam sancti Martini de Longo Pogio cum omni æcclesiastico et quicquid ad jus æcclesiasticum pertinet, cum ipsa condamina, et cum ipso pogio qui dicitur de Illa Peireira, ubi est nunc æcclesia fundata. Similiter autem dederunt ipsi in his ambabus parrochis monachis et omnibus ibidem secum in domo sua manentibus, in bocis qui sunt in eisdem alodiis, quantum eis opus fuerit in focis et in edificiis, in pascuis, in exitibus, in reditibus, in fontibus, in rivis et viis, ita ut nunquam neque a vicariis, neque a silvariis, a<ut> ipsi aut sui homines qui secum abitant in aliqua causa constringantur. Acceperunt autem isti donatores pro hac re de sancto Petro et de Unaldo abbate, et de Pontio Amelii monacho, qui hec adquisierunt C.XX.V. solidos, et duas sellas obtimas. Sig+ Duranni et Bernardi fratri ejus. Sig+ Matfre Paparot et Genesii et Atonis fratrum ejus, qui donationem istam firmaverunt, et cartam donationis ISTAM FIRMARE FECERVNT. (autre main) Gausfre (effacé) Guilabertus de la Gariga misit in pincnus Poncio Emelio monaco unam vineam per tres solidos. * * * (troisième main) Notum sit omnibus hominibus quod Guitardus Amelii ad novissimum placitum quod habuit cum Poncio Amelio, relinquit Domino Deo et sancto Petro Moysiacensis totum illum honorem, ab integro, quem anciparabat aput Sanctum Andream infra terminos vallium, in dominicaturam monachorum dividentium. Pro hac autem guirpitione dederunt ei seniores sui escambium unum mansum in Poig Domsen (Donisen?). Similiter a La Peirera. Ad eundem jam dictum placitum reliquit quę habebat omnia, exceptis duobus casalibus, et ipsos debebat monachis perfeu (?) servire. S. Amelii Ugonis. S. Amelii mancipii. * * * (cet alinéa ne figure que dans B:) 178
179 Hanc donationem superius dictam laudavit et confirmavit Arnaldus cognomento Eschac, in diebus quando Rothgerius abbas regebat Moisiacensi monasterium. S. Rothgerii supradicti. S. Bernardi prioris. S. Ysarni Bernardi, laici, et Bernardi Ermengau. 179
180 , mardi 5 septembre Donation faite à Cluny et à Moissac par Armand et Adémar, d un lieu situé sous le château de Bruniquel, en vue de la construction d un monastère. A. Original: ADTG, G 667 (Andurandy 5239). Copie: ADTG, G 667 (Andurandy 5240). C. Copie dans un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p D. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158va. E. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-huit feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 170r-172r. F. Autre version d après une copie en parchemin : Doat 128, f r. G. Autre version d après un cayer de huit feuilles (= ADTG, G 569 I): Doat 128, f. 177r-180v. H. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy I. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 44. Edition: GC 1, Instrumenta, p. 39. A <lacune complétée d après B>. Mention dorsale ancienne: SIVRACO NOVO: LEGIBVS INSTRVCTI DIVINIS, ATQVE ECCLESIASTICE SANCTIONIS ROBORATI EXEMPLIS, CREDIMVS ET CONFITEMVR IMPIETATES atque delicta humanis excessibus commissa, helemosinarum largitate, simulque bonorum operum assiduitate per Dei dispositionem posse redimi, atque mundari: ipsa veritate quæ Deus est attestante, quæ ait: date helemosinam, et omnia munda sunt vobis. 1 Et iterum Scriptura: fili, inquit, benefac semper, et Deo dignas oblationes offer: memor esto, quoniam mors non tardat, et testamentum inferorum manifestabitur tibi. 2 His etiam aliorumque divinorum eloquiorum ammonitionibus provocati, nos videlicet Armannus et Ademarus vicecomites cognominati, auxiliante Domino, providemus atque disponimus, pro omnibus peccatis nostris, ex facultatibus propriis noviter monasterium construere, ad honorem ipsius Omnipotentis Dei, et memoriam beatissimorum Petri et Pauli apostolorum principum, quibus a Domino collata est potestas ligandi atque solvendi, procul dubio pro defensione et melioratione nostrorum tam corporum quam animarum, simulque pro remedio animarum parentum nostrorum, atque omnium tam vivorum quam defunctorum fidelium. Igitur instinctu et consilio multorum nobilissimorum virorum, nos prenominati vicecomites Ademarus scilicet atque Armannus concedimus atque donamus jure perpetuę cessionis Domino Deo, sanctę scilicet et individuę Trinitati, sanctissimisque ejus apostolis PETRO ET PAVLO et locis ipsorum CLUNIACO atque MOYSIACO, simulque abbatibus venerandis domno HVGONI et domno VNALDO, et omnibus eorum successoribus abbatibus, et monachis in supradictis locis Deo in perpetuum servientibus, locum ad hoc pręelectum atque constitutum. Et est locus ipse in Katurcensi pago, in territorio subtus ipsum BRVNICHILDVM castrum, inter flumina VERE ET AVARIONIS, ipsum locum cum universis appendiciis et adjacenciis suis, quicquid ibi vel alias ad hoc opus designavimus et donavimus, vel adhuc daturi sumus, et quodcumque ipsius loci abitatores, cum Dei auxilio, inibi adquirere potuerint, ut ita teneant et possideant coenobiorum supradictorum Cluniacensium et Moysiacensium habitatores, in proprio alode jure perpetuo. 1 Luc 11, Siracide 14,
181 Damus etiam, et sub legali descripta et firma corroboratione, illum mansum nostrum dictum de Monte Argillo in dominicatura propria, cum omnibus finibus suis, ingressibus et egressibus, in proprio alode possidendum. Hęc autem omnia cum universis reditibus suis, quantum a nobis demonstratum est, vel quantum in futuro, Deo annuente, adquisitum ibi fuerit, scilicet in terris, vineis, aquis, silvis, pratis, cultis sive incultis, totum ab integro cum ingressibus et egressibus suis, ita concedimus et donamus firma et stabili cessione supradic<torum monasteriorum habitatoribus,> absque ulla omnino retentacione, ut ita habeant, teneant et possideant fideliter per cuncta succedentia tempora, tali quoque conditione, ut neque nos, neque ullus umquam homo nostrę vel alicuius generationis, potestatem aliquam in supradictis honoribus requirat, neque justiciam, neque vicariam, aut aliquam violentiam inferre presumat ipsius loci habitatoribus, quantum infra ipsos terminos designatum est, sed libera atque quieta hæc omnia supradicta servis Dei in ęternum permaneant. Laudamus etiam et donamus, ut quicumque de beneficiis et de fevis quę de nobis tenent aliquid dare voluerint, ejusdem loci in perpetuum teneant et possideant habitatores. Volumus etiam atque rogamus de his omnibus privilegium fieri a domno Pappa Romanæ æcclesię, ut firma et stabilis hæc nostra helemosina semper permaneat. Quam si quis violare presumpserit, vel aliquo modo invadere tentaverit, sentiat se esse damnandum et nunc et in perpetuum. Hæc autem facta sunt cum consilio et auctoritate domni Geraldi Katurcenæ æcclesię pontificis, 1 anno scilicet Dominicę Incarnationis M.LXXXIII, regnante Philippo rege FRANCORVM, 2 domno GREGORIO VII pontificatum Romanæ æcclesię tenente anno X, 3 mense Septembrio, feria III, id est nonas ipsius mensis, 4 luna XVIIII, 5 indictione VI, 6 ERA M.C.XXI. 7 Sig+ Armanni et Ademari vicecomitum. Sig+ Raimundi Amelii. Sig+ Pontii Matfridi. Sig+ Raterii. Sig+ Matfredi Amelii. Sig+ Amelii Fustini. Sig+ Bernardi filii sui, et Hugonis fratris sui. Sig+ Arnaldi de Nairiaco, et filiorum ejus. Sig+ Petri, Stephani et fratrum ejus. Sig+ Bernardi Hugonis et fratrum ejus. 1 Gérald II, évêque de Cahors de 1080 à Philippe I er, roi de France de 1060 à Grégoire VII, pape du 22 avril / 30 juin 1073 au 25 mai La dixième année de son pontificat va donc du 22 avril / 30 juin 1082 au 22 avril / 30 juin Mardi 5 septembre. 5 La 18 e lune est celle du 3 septembre. 6 La 6 e indiction est celle de l année est bien l année 1121 de l ère espagnole : Eg.I. Strubbe, L. Voet, De chronologie van de Middeleeuwen en de moderne tijden in de Nederlanden (Antwerpen-Amsterdam 1960; reprint Brussel 1991), p. 67; 181
182 , octobre, lundi Donation par Raymond Gausbert de l église de Lapeyrouse. Copie dans un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), f C. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158va. D. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-huit feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 185r-187v. E. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy F. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 45. Editions: Müssigbrod, p ; Georges Passerat, Lafrançaise au commencement de son histoire, in: BSATG 115 (1990), p De ecclesia que dicitur PETROSA. Omnis homo justicie atque rectitudinis perfectissimus exsecutor sicut scripture testantur, debet sua libenter tribuere, aliena vero nequaquam sibi audacter vendicare. Qui enim precipit nostra dare, ipse aliena nobis proibet retinere. hujus ergo justicie sectator secundum possibilitatem meam, ego in Dei nomine dictus Raimundus Gauzberti, cum consilio multorum nobilium, bonorumque virorum, reddere dispono Domino Deo et sanctissimis ejus apostolis Petro et Paulo in monasterio Moysiaco, quandam ecclesiam sui juris quam pater meus nomine Gauzbertus in fevum adquisivit, quamvis injuste de Willelmo 1 episcopo atque ispsius Moysiacensis abbatie dicto abbate. Scilicet pro salute et remedio anime ipsius patris mei, matris mee, atque omnium parentum meorum tam vivorum quam defunctorum fidelium. Igitur hoc salubri consilio accepto ego jam dictus Raimundus, una cum uxore mea Aldiardis et filiis meis reddo, relinquo atque restituo Omnipotenti Deo et sanctissimis ejus apostolis Petro et Paulo et supranominato loco Moysiaco et domno Hunaldo abbati, cunctisque ejus successoribus et monachis omnibus tam futuris quam presentibus in eodem monasterio Deo in perpetuum servientibus, supradictam ecclesiam sancte MARIE de illa Petrosa dictam, cum omni suo ecclesiastico honore et tercia parte decimi simulque cum aliis onoribus ibidem a nobis determinatis necnon ad hoc consignatis, ut ita habeant, teneant et possideant ipsi monachi in perpetuum. Sane pro hac mea elemosina accipio a supradicto abbate et ipsis monachis simili modo cum testatoria descriptione munus mihi multum desiderabile, unum scilicet pauperem in elemosina semper teneri, atque omni recurrenti anno anniversarium patris mei more sollempni in ipso monasterio fieri. Post meum vero discessum ipsum anniversarium pro me et eodem patre meo simul in unum persolvi. Sed in societate atque familiaritate sua propter hanc meam cessionem susceperunt me et omnes mihi propinquos tam viventes quam defunctos. Est autem ipsa ecclesia in pago Caturcino, in confinio silve que vulgo dicitur de Francor, super flumen quod nominatur Ambolas, et apud antiquos dicta est ad ipsam Capellam. Hanc vero ecclesiam cum his que supra nominavimus ad ipsam pertinentibus et cum omnibus que ipsi monachi per Dei adiutorium ibi adquirere potuerint in terris, vineis, silvis, aquis, pratis, cultis atque incultis, egressibus sive ingressibus, ita reddo atque concedo, sicut jam supradictum est, prelibato monasterio atque ejus habitatoribus in perpetuum. Si quis autem maligno spiritu ductus hanc meam donationem violare temptaverit, aut de potestate beati Petri quacumque occasione ipsam ecclesiam vel aliquid de supradictis meis elemosinis auferre vel minuere voluerit, ipse quidem a Domino Deo in perpetuum sentiat se esse dampnandum, nisi statim satisfaciens inde resipiscat, insuper veniant filii mei atque alii propinqui mei et potentia sua 1 Lisez: Duranno. 182
183 restituant ab integro sancto Petro ut participes sint mee hereditatis et legales propter hoc maneant heredes. Facta cessio danationis hujus anno Dominice Incarnationis M.LXXX III, domno Gregorio VII pontificatum Romane ecclesie tenente anno X, regnante Filippo Francorum rege, mense octobris, feria II, indicione VI, hera M.C.XX.I. Nomina eorum qui hujus donationis testes existunt ista sunt: inprimis ego ipse suprascriptus Raimundus laudo et confirmo, pleno sensu et incolumni memoria. hujus attestationis descriptione, S. Aldiardis uxoris ipsius suprascripte. S. Raimundi filii sui, et alii filii sui dicti Polverelli. S. Willelmi Ingelberti nepotis ejus. S. Gauzberti nepotis ejus. S. Raimundi de Peroga. S. Geraldi Guillelmi de illa Petrosa. 183
184 124. [1082/1083] Donation par Isarn, évêque de Toulouse, de l abbaye Saint-Sernin de Toulouse. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 53vb et f. 158va. C. Copie de la fin du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 168rb, et 169vb- 170va. Editions: Catel, Mémoires de l Histoire du Languedoc, p ; Gallia Christiana, t. I, Instrumenta, acte X, col ; Migne, PL 159, col ; Magnou, p C. In nomine Dei Patris omnipotentis et Filii et Spiritu Sancti, in quo quiquid facimus in verbo vel opere, facere iubemur, et qui totius boni inicium est et finis. Ad noticiam presencium ac <futurorum> subscribitur hec convenencia, quam ego Ysarnus Dei gracia Tholose episcopus statuto et firmo, cum Hunaldo abbate Moyssiaci, de loco Sancti Saturnini, quem ego laudo et commito domno Hugoni, abbati Cluniacensi, et Hunaldo suprascripto abbati, ut ibi Deo sub monastica regula omni tempore serviatur. Hoc videlicet pacto, quod habendum [michi] semper retineo quartam partem omnium oblacionum ecclesie supradicti martiris, et proprium custodiam altaris, et victum ipsius custodis de claustro accipiendum, et domum ad opus custodis prope hostium ecclesie, ad placitum meum. Retineo quoque clavem sepulcri martiris et clavem ante altare Sancti Asciscli. Et de omnibus que in predicta ecclesia acquirentur a populo, retineo terciam partem ad opera ecclesie, et terciam partem episcopi, et unum cubitum candele episcopalem, et aliud prepositi, et aliud decani, et aliud sacriste, et aliud ad opera ejusdem ecclesie, et luminaria ad prandium michi neccessaria, que ex consuetudine habere soleo. Et tota opera fabrice ecclesie suprascripte retineo in dominio dum vivo. Post obitum meum, convenit inter nos ut medietas ipsius operis ecclesie remaneat in potestate Sancti Stephani et canonicorum ejusdem sedis. Consummata vero fabrica predicte ecclesie, medietas omnium oblacionum prefate ecclesie, illarum scilicet rerum que consueverunt dividi inter episcoporum et opera et congregacionem ejusdem loci, sit Sancti Stephani et episcopi ac canonicorum ipsius sedis. Retineo eciam pascum quem recipere soleo in festo sancti Saturnini, sicut constitutum est, et terciam partem omnium rerum que pro sepultura mortuorum predicte ecclesie conferentur vel dabuntur, ultra V solidos. Retineo similiter michi dum vixero omnem honorem prepositure, decanie, sacrastanie; post obitum meum quicquid ex predictis honoribus solent tenere layci per manum episcopi, remaneat Sancto Saturnino. Retineo et omnes staciones festivitatum sicut <ab> antiquitus sunt constitute fieri apud sedem. Retineo eciam hoc laudante et conveniente Hunaldo abbate predicto et congregacione <ipsius> loci, ut quicumque ex civitate voluerit sepeliri in cimiterio nostre sedis, sine omni calumpnia de contradicione recipiatur ac sepeliatur ibi. Omnia hec suprascripta ego Ysarnus episcopus jam supranominatus retineo ad opus Sancti Stephani, nostre sedis, et ad meum opus et canonicorum ejusdem sedis, preter laycalem fevum [quem post obitum meum] superius dixi, ut <illa> sit Sancti Saturnini. Et ex omnibus istis que michi et sedi mee atque canonicis meis retineo, convenit inter nos ut nichil numquam impediam neque alias transfundam, neque ullam difficultatem immittam contra sedem meam et canonicos ipsius sedis. Similem convencionem facio de omnibus illis que remanent juris Sancti Saturnini. Propter hoc placitum et [convencionem] propter constitucionem supradicti ordinis quia episcopus prenominatus Hysarnus consenciit et permittit institui monasticam regulam in loco Sancti Saturnini, ego Guillermus, Tholosanus comes, dono ac laudo ac firmo ipsi episcopo Hysarno, ut propter excommunicacionem apostolici vel ejus legati numquam contrapellem illi honorem episcopatus, neque inferam ullam vim. Et propter hoc idem placitum, dono et firmo illi ut ab hodierno die de nullo clerico accipiam justiciam, qui habitet in suburbio vel in civitate, posquam habuerit in capite coronam. 184
185 Nec accipiam justiciam de baiulo nec de servientibus suis qui sint in civitate vel in burgo. Hec omnia sicut in hec carta scriptas ita dono ego, supradictus comes, et laudo et firmo Deo et Sancto Stephano predicte sedis et episcopo Ysarno prenominato atque canonicis ejusdem sedis presentibus ac futuris, et ut numquam [hoc] irrumpere possim, sed semper firma stabilitate teneam et fideliter observem in nomine sancte fidei, osculatus sum prescriptum episcopum Ysarnum et canonicos ejusdem sedis. Preterea constituimus et perpetua observacione diffinimus ut in prenominato loco Sancti Saturnini numquam instituatur abbas, sed semper habeat et teneat illum cum priore suo suprascriptus abbas Cluniensis ac successores ejus, per manum episcopi et canonicorum ejus sedis, exceptis illis que superius nominatim expressa retentis ad opus episcopi et canonicorum ejus sedis, salva auctoritate ipsorum. Hoc totum factum est in presencia Hunaldi suprascripti abbatis, et Arnaldi abbatis Sancti Audardi, et Petri prioris Sancti Stephani, et Raymundi ejusdem loci canonici, et Petri Benedicti, <et Bernardi Benedicti,> et Poncii Bernardi de Lavaura, et Ysarni Revel, et Poncii Ebrardi. 185
186 XXX. 17 août 1084 Donation de Saint-Michel Archange à Toulouse, à l abbé Benoît et à frère Robert. Analyse du XVIII e siècle dans un relevé d actes d un cartulaire perdu : ADTG G 588 (Andurandy 1663). Pierre comte de Tolose du consentement de sa femme, et de Roger et de Ramon ses enfans, dona les revenus á St. Michel archange près le Chateau de Tolose á l abbé Benoit, et á frere Robert anacorete. l an et le 16 e des Kalendes de 7 bre. n 2. (suit une notice sur une donation ultérieure) 186
187 , 17 mai Donation de l église de Saint-Pierre de Lastonar. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 15v.* C. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 158va. Sciendum est quod ego Erzo de Fonte, et ego Iohannes Donat, pro redemptione peccatorum nostrorum, et pro animabus parentum nostrorum, consilio et voluntate Bernardi Galterii, domini nostri, donamus Deo et sancto Petro Moysiaci, et Hunaldo abbati, ecclesiam sancti Petri de Lastonar, 1 et ea que ad ecclesiam pertinent, scilicet decimam, primiciam, oblacionem, et XXX stadia cimiterii circumquoque per cicuitum ecclesie, et intra condaminam subter ecclesiam, cum ceteris que ad jus ecclesie pertinent. Huius rei sunt testes Willelmus prior, et Stephanus de Bodor, et supradictus Bernardus Galterii d Argumbal, 2 cujus consilio et voluntate donatio facta est, et Forto Guillermi de Avellano. Facta carta ab Incarnatione Domini M.L.XXX.V, XVI kal. iunii, regnante Philippo rege Francorum. 1 Selon Mireille Mousnier (BSATG 1991, p. 124), Lastonar se trouverait entre Saint-Aignan et Garganvillar: ADTG, H 3. 2 Argoumbat, lieu-dit sur la commune de Beaumont-de-Lomagne. Le château d Argombat (de Argumbaldo) fut le berceau d une puissante famille qui figure au XII e et au XIII e parmi les principaux bienfaiteurs de Belleperche et de Grandselve: Moulencq, t. 4, p
188 126. [1083/1085], 1 août, mardi Notice sur le conflit entre Raimond Bernard, Arnaud, Guilhem, Gérald et Odon, frères, d une part, et l abbaye de Moissac, d autre part, à propos de la terre de Botirans et de Serre. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 9v-10r.* Notum sit omnibus hominibus tam presentibus quam futuris quod ego Raimundus Bernardus et fratres mei Arnaldus et Willelmus et Geraldus et Oddo habuimus querimoniam contra monachos Sancti Petri de Moysiaco, et fecimus guerram cum Viviano vicecomite de Lomania, de illa terra que est in boscho de Botirans et de Seira, 2 sicut est in carta Sancti Petri et infra terminos qui sunt scripti in carta illa. Querebamus enim in supradicta terra medietate in fevo quod habuerat pater noster et nos de manu Raimundi Arnaldi, vicecomitis, et abbatis Moysiacensis et monachis Sancti Petri. Nos supradicti fratres fecimus batalliam per unum advocatum nostrum contra advocatum Sancti Petri et monachorum, in presentia Viviani, vicecomitis, et aliorum multorum. Et utrique advocati juraverunt in altare Sancti Martini de Orriols. 3 Et vidimus quod non potuimus probare quod verum esset quod dicebamus. Reliquimus et firmavimus Deo et Sancto Petro de Moysiaco suprascriptam terram, et totum quod poteramus requirere relinquimus in manu Viviani vicecomitis, et in manu domni Hunaldi abbatis, et aliorum omnium monachorum, videlicet Deusdet secretarius, et Gauzfredus et Poncii et Stephani clerici. Et ego Raimundus Bernardi firmavi per fidem meam, et misi super me fidejussorem Bernardum de Guert Pueg. Similiter Arnaldus frater meus, Arnaldus Aiz Barba de Asino. 4 Similiter Willelmus frater meus misit pro se Bertrannum de la Guarda. 5 Similiter et Oddo frater meus misit pro se Calvet de Carcerellas. Similiter Geraldus misit pro se Lebbero de Cuc Mont. 6 Et nos omnes suprascripti fratres accepimus a supradictis monachis Sancti Petri mille solidos et triginta de denariis Caturcensibus, pro hac firmatione. Facta carta ista in mense augusti, feria III a, regnante Philippo rege Francorum. 7 S. Raimundi Bernardi, qui hanc cartam scribere rogavit, et manu propria firmavit. S. Arnaldi, fratri ejus. S. Willelmi, fratri ejus. S. Oddonis, fratri ejus. S. Geraldi, fratri ejus. S. Viviani, vicecomitis. S. Bertranni de la Guarda. S. Guarsia Arnaldi de Embrus. 8 1 Fourchette de datation d après Mireille Mousnier, Peuplement et paysages agraires: Saint-Nicolas-de-la-Grave et Saint- Aignan au début du XII e siècle, in: BSATG 116 (1991), p Botirans et Serre sont des alleus situés entre Sère et Gimone. Pour leur localisation, voir: Mireille Mousnier, Peuplement et paysages agraires: Saint-Nicolas-de-la-Grave et Saint-Aignan au début du XII e siècle, in: BSATG 116 (1991), p Voir aussi les actes de 1104 et de 1119 sur Botirans. 3 L église de Lauriol ou Auriol, aujourd hui démolie, se trouvait au bord de la Garonne, à l est d Auvillar: cf. ADTG, G 605. Moulencq, t. 3, p. 389, la situe entre Auvillar et Merles. Voir la notice dans: Apogée, p On peut lire aussi Asmo. En ce cas, il pourrait d agir d Esmes. 5 Bertrand de la Garde avaient donné en 1076 à l abbaye de Moissac l église de Saint-Martin de Christinac. Il était peut-être originaire de Garde-Boué, lieu-dit à 1 km au sud-ouest de Castelsarrasin. 6 Cumont, dont l église a été donnée à Moissac en août Voir la notice dans: Apogée, p Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à Garsia Arnaud d Embrus et Bertrand de la Garde avaient donné en 1076 à l abbaye de Moissac l église de Saint-Martin de Christinac. 188
189 127. [1072/1085], 2 juin Bail à fief par Gérard de Castelmarin, de deux manses dans la villa appelée Bradil. Mentionné dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 15v. C. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 327r-328r. Edition: Cabié, B bis ; Bernard-Bruel, t. 4, n De duobus mansis Castri Marini. C. Ego Geraldus cognomento de Castello Marino dono Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro scilicet et Paulo, et sanctis locis ipsius, Cluniaco videlicet atque Moysiaco, et monachis ibidem commanentibus, pro anima mea et anima fratris mei Rotberti, parentumque meorum, duos mansos superiores, qui sunt in villa quæ dicitur Bradil, in alodium et fevum in pignus pro viginti solidis et duobus modiis de seget. Si autem ille qui hoc fevum tenet redimere voluerit, tenebit illud de manu abbatis ipsius loci in fevum. Vicariam etiam dono propter trexdecim solidos, si vero vicarius eam habere voluerit, habeat per manum abbatis. Ut autem hæc mea donatio firma permaneat, manu mea propria firmo et confirmare facio præsentes. S. Geraldus cognomento de Castello Marin. S. Ademari de Tentarols. Facta carta quarto nonas Junii, in manu domni Unaldi abbatis, regnante Philippo Francorum rege. 1 Hanc autem cessionem tali convenientia vel conventione facimus, ut nulli parentum nostrorum neque affinium liceret ullo modo violare. Sane si quis id voluere instinctu demoniacæ persuasionis congredi, aut juri suo inique subdere, sit anathema. 1 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
190 128. [1072/1085], septembre Donation par Seguin Raimond dit de Cassels de l église Saint-Mamert, au diocèse de Cahors. Copie dans un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p. 7. C. Mentionné fin XIV e siècle par Aymeric de Peyrac, f. 158va. D. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin cousus ensemble, contenant vingtquatre feuilles (perdus), de la fin du XI e siècle: Doat 128, f. 334r-335v. E. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy F. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 48. D. Quoniam quidem inter alia multa quæ humano generi ad auxilium divina providentia clementer providit sanctorum etiam patrocinia misericorditer concessit, scilicet ut pro sibi famulantibus non infimum apud se intercedendi obtinerent locum, quapropter ego Siguinus Raimundi cognominato de Cassels una cum consensu uxoris meæ et fratrum suorum Willelmi Gauzberti, et Bernardi Gauzberti, donamus Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, ac loco ipsorum Moisiaco monasterio ibi præesse videtur dominus Hunaldus abbas multitudini monachorum, ecclesiam nostram quæ est consecrata in honore Dei et sancti Mamerti, quæ mihi advenit pro sponsali iamdictæ uxoris meæ, cum toto ecclesiastico, sepultura scilicet, primiciis atque decimo, aut sicut hactenus ullus præsbiter per manum Gauzberti Deissartas tenuit, pro animabus nostris et omnium parentum nostrorum, ita ut ab hodierno die et deinceps nullus de generatione nostra sancto Petro apostolo auferre præsumat. Est autem ipsa ecclesia in pago Katurcino, in archidiaconatu de Pulzines. Ut autem istud donum firmum stabileque permaneat, ego Siguinus in præsentia totius conventus Moisiacensis manibus propriis, et uxore mea, et Willelmo et Bernardo, qui absentes erant, firmavi, et ipsi nos in suam susceperunt societatem. Facta carta in mense septembrio, regnante Philippo rege Francorum. 1 Signum Siguini Raimundi et uxoris ejus. Signum Monfavent, Willelmi Gauzberti. Signum Bernardi Gauzberti. 1 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
191 129. [1072/1085], novembre, samedi Donation faite par Hunaud, abbé de Moissac, et par Guibert, prieur du Ségur, à Vivien, prêtre, du pech de Camalières, appelé Airebaldesco, à condition d y bâtir une église. A. Original: ADTG, G 680 (Andurandy 5515).* Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 336r-337r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Cabié, Ségur, C. A. Apostolica precepta semper nobis sunt in exempla trahenda, cum legamus Domini apostolos æcclesias in toto orbe diffusas clericis vel presbiteris datas vel comendatas. Ideoque igitur in nomine Domini Ihesu, ego Unaldus abbas dictus Moiacensis cenobii, et Guitbertus monacus, prior de illa æcclesia que vocant Seguris, cum consilio aliorum monachorum, damus illum podium de Cameleria, 1 que vocant Airebaldesco, cuidam Vidiano presbitero et Aimellis consanguinea ejus, et omnibus propinquis vel illorum consanguineis, ita ut abeant semper et possideant. In tali conveniencia, ut Vidianus præsbiter supradictus in isto podio supradicto æcclesiam construat et edificet. Et similiter damus de illis ominibus vel feminis qui ista ecclesia et in isto podio convenerint, et omnia sua donaverint, quando autem obierint omnem partem illorum ad edificationem istius æcclesiæ sit, necnon et de Vidiano presbitero, et Aimellis et de aliis propinquis illorum quando finierint omia illorum qui ibi morabuntur ad æcclesiæ constructionem sit. Facta carta vel istum donum in mense NOVEMBRIS, regnante Philipo rege, sub die fera septima. Signum Unaldo abbate, et Guitberto monacho, qui hoc donum fecerunt et firmaverunt. Signum Petro Guitberto. Signum Petro Donzel. Signum Deusde Petro de Crautol. OMOCSHCZPVRCIO: 1 Camalières, lieu-dit à 3,5 km à l est du Ségur. 191
192 130. [1072/1085] Notice sur les différentes donations faites par Arnaud de Perges, dont le mas appelé Pech Rufié, et plusieurs biens dans la paroisse de Nevèges. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 141r-142v.* C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 30. Edition et traduction : Régis de la Haye, Pour une édition des chartes de Moissac, in : BSAHTG 132, 2007, p Venit Arnaldus de Pertica, 1 et in præsentia multorum testium virorum ac mulierum, sive in audientia omnium vicinorum suorum, publica guirpitione reddidit Deo et sancto Petro ac loco Moysiaco, adstante domno Hunaldo abbate 2 seu multorum monachorum coetu, mansum illum qui dicitur Podius Ruferii. 3 Huius guirpitionis testes et auctores fuerunt Bernardus Forcii, et Durannus Forcii et filii ejus <... lacune...>, qui a prædicto Arnaldo per excambiationem istius mansi acceperunt quadraginta solidos. Item ipse prædictus Arnaldus dedit de suo alodio eidem sancto Petro illam terram, quæ dicitur de Comunals, 4 per quam dedit in alio suo honore in excambiatione prædicto Duranno Forcii unum porcum et unum multonem. Et in alio loco dedit sancto Petro unam bordariam, quæ dicitur de Migerio, quæ dat quartum de terra, et tres denarios. Et sunt hæc omnia in parrochia de Mebedgas. 5 In alio autem loco dedit illam capmasuram, quæ tenet Arnaldus de Labarba, 6 et dona sex denarios. Illas quoque vineas de Angusta, quas tenebat de Raimundo Gausberti, reddidit similiter Arnaldus de Pertica a sancto Petro. Signum Arnaldi, qui cartam istam fecerunt. Signum filiorum ejus Raimundi, et Bernardi. Signum Raimundi Gausbert. Signum Ingelberti de Castelnovo. 7 Signum Bernardi Forcii, et Duranni <... lacune...> Forcii, et filiorum ejus. Et ad obitum suum ipse Arnaldus dedit sancto Petro de Moysiaco quantum tenebat Ricardus dictus Mesturaz et eo. Et est iste honor in parrochia de Nabeticas. 8 Et reddit unum porcum aut decem et octo denarios, ac quatuor panes, et duos sextarios de vino, et duos de civada. Et hoc factum est cum consilio Raimundi Gausberti, et Ingelberti Castrinovi, 9 et Bernardi Oddonis. Omnes vero filii Arnaldi ipsius firmaverunt. S. Raimundi de Pertica, et Bernardi de Pertica. S. Willelmi de Pertica Saint-Jean de Perges, église sur la commune de Labarthe (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Molières), à 2,5 km au nord-ouest de Labarthe. 2 Hunaud, abbé de Moissac de 1072 à 1085, d où la datation de cet acte. 3 Pech Rufié, lieu-dit à 2 km au nord-est de Saint-Urcisse. 4 Camaziels, à 3 km au nord-ouest de Labarthe? 5 Nevèges, Notre-Dame, église sur la commune de Labarthe. Nevèges fut le siège d un archiprêtré qui s étendait en grande partie dans le diocèse de Cahors actuel. Gayne, o.c., p. 173, ne trouve la première mention de l église qu en 1580, mais cet acte prouve que la paroisse remonte au moins au XI e siècle. L église actuelle est du XV e siècle. Voir: Moulencq, t. 3, p. 1-4; Gayne, o.c., p Labarthe (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Molières). 7 Castelnau-Montratier (Lot, arr. Cahors, ch.l.c.). 8 Nevèges, voir ci-dessus. 9 Castelnau-Montratier (Lot, arr. Cahors, ch.l.c.). 10 Raimond, Bernard et Guillaume de Perges sont donc les trois fils d Arnaud de Perges. 192
193 131. [1072/1085] Donation par Donadieu et Sans de l aleu de Combe Comtal. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Donadieu & Sans donnerent au Convent de Moissac l alode dite Combe Comtal du tems de L Abbé hunald. N
194 ABBATIAT D ANSQUITIL ( ) , [fin mai] Donation par Gaufred de Rovignan et sa famille de l église de Saint-Loup. Mentionné fin XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 160vb. C. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin.. contenans seize feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 193r-194v. Edition: Müssigbrod, p C. Notum sit omnibus tam præsentibus quam futuris, quod ego Gaufredus vocabulo de Roviniano, et uxor mea nomine Charitas, necnon etiam filii nostri Centullus, et Arnaldus atque Mascharellus, donamus Domino Deo et sancto Petro apostolo, et loco ipsius Moisiaco monasterio, et omnibus monachis ibidem habitantibus, tam futuris quam præsentibus imperpetuum possidendum pro animabus nostris et omnium parentum nostrorum, ecclesiam nostram quæ sita est in pago Aginnensi super fluvium qui apellatur Rad, 1 cum toto suo ecclesiastico, oblationes videlicet, decimas, pænitentias atque sepulturas. Est autem ipsa ecclesia facta in veneratione sancti Lupi, cujus etiam ex nominis apellatione ad Sanctum Lupum vocitatur. Determinatur autem et incipit honor ipsius ecclesiæ a jam dicto fluvio Rad in dexteram partem, et vadit in directum per quatuor nucarios usque ad casalem illum, qui est juxta viam quæ venit de Sancto Michaele, descenditque in supradictum fluvium Rad, ipsum quoque fluvium ad quantum ipse honor respicit ex ea utique parte unde sita est eadem ecclesia, totum similiter donamus ad usus monachorum et ad omnia quæ facere voluerint ut habeant liberam potestatem. Hanc autem donationem ut inviolabilis per perpetuo maneat firmavi, cum consilio uxoris meæ, et filiorum meorum supra scriptorum et Stephani clerici in manu domni Ansquitilii abbatis, præsente omni conventu in capitulo Moisiacensi, ubi etiam ego ipse susceptus sum in societatem a prædicto abbate et a senioribus. S. Gauzfredi qui cartam facere rogavit. S. Karitatis uxoris ejus. S. Centulli. S. Arnaldi. S. Mascarelli filiorum eorum. S. Stephani clerici. Facta carta donationis istius anno Dominicæ Incarnationis millesimo octuagesimo quinto, regnante Philippo Francorum rege, ecclesiam vero Romanam domno Gregorio papa strenue regente. 2 1 L Arrats. 2 La datation de cet acte pose problème. Le dernier acte de l abbé Hunaud est du 17 mai Le pape Grégoire VII mourut le 25 mai 1085; la nouvelle de sa mort a pu mettre quelque temps avant d atteindre Moissac. L acte reçu par le nouvel abbé Ansquitil doit donc être de la fin du mois de mai
195 , octobre Donation par Arnaud Raymond et ses frères des trois quarts de l église Saint-Séverin de Meisme. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin cousus ensemble contennant seze feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 195r-196v. Notum sit omnibus tam præsentibus quam futuris quod ego Arnaldus Raimundi, et Bernardus et Otgerius fratres mei donamus et concedimus Domino Deo et sancto Petro principi apostolorum de Moisiaco, et præsenti abbati domno Ansquitilio, successoribusque suis omnibus et cunctis senioribus loci supradicti Moisiaci, tres partes ecclesiæ nostræ quæ vocatur Sancti Severini de Meisme, in omnibus ecclesiasticis, totum videlicet quod ad illas tres partes ecclesiæ pertinet, tam interius quam exterius, offerentias scilicet, poenitentias, sepulturas, vel si quid aliud videtur ipsi ecclesiæ pertinere, quantum nos hucusque in illis tribus partibus possedimus et habuimus, vel aliquis homo per nos, justum aut iniustum, pro animabus nostris et omnium parentum nostrorum vivorum atque defunctorum, ut in perpetuum habeant et possideant, neque habeat potestatem ullus de generatione nostra sive alius quilibet homo aufferre sancto Petro neque monachis ejus. Quod si quis hanc nostram donationem infringere voluerit, in primis iram Dei Omnipotentis incurrat, sitque alienus a consortio fidelium et quod temptaverit nullo modo eveniat. Facta carta donationis hujus anno Incarnationis Domini millesimo octuagesimo quinto, mense octobrio, indictione sexta, regnante Philippo Francorum rege, pontificatum Romanæ Ecclesiæ administrante domno Gregorio papa Septimo. 1 Sig+ Arnaldi Raimundi. Signum Bernardi et Otgerii, fratrum meorum. S. Bernardi Willelmi genitoris nostri, cujus consilio et authoritate fecimus donationem istam. S. domni et senioris nostri Vidiani vicecomitis, cujus instinctu et voluntate corroborata atque perfecta sunt hæc. 1 La date pose problème. D abord, l année 1085 a la 8e indiction. Ensuite, le pape Grégoire VII est mort le 25 mai Mais le récipiendaire de l acte est l abbé Ansquitil, qui devint abbé après le 17 mai La nouvelle de sa mort n avait-elle pas encore atteint Moissac? 195
196 Donation par Raimond Pierre, sa femme et ses fils, de l église de Sallèles-d Aude. Copie du XVII e siècle, d après une copie originalle en parchemin a laquelle il apert y avoir eu un Sceau en pendant en un cordon de Soye Jaune et rouge qui y est encore : Doat 128, f. 197r-199r. C. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 201r-202v. D. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 205r-207r. E. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 6319 et Edition: Bernard-Bruel, t. 4, n. 3625; Müssigbrod, p Notum sit omnibus hominibus ubique in Christo credentibus, tam futuris quam et præsentibus, donationem quod ego Raymundus Petri facio, simul cum filiis meis Petri et Berengarii et uxore meæ nomine Adalaicis, propter remedium animæ meæ et remissionem peccatorum meorum. Igitur ad honorem Domini nostri Jesu Christi et ejus Genitricis Mariæ, ego Raymundus Petri, cum filiis meis supradictis, necnon cum consilio et voluntate simul et præcepto dompni Dalmatii Narbonensis archipresuli, dono et laudo Domino Deo et semper Virgini Mariæ, sanctissimisque ejus apostolis Petri et Pauli, et ad cænobium Cluniense in proprio alode, ecclesiam de Illa Salella, quæ est in Narbonensi pago, cum ecclesiastica subsidia, et tertiam partem de illum decimum, cum totis primiciis de ipsa vila Salella, de molendinis vero quæ sunt et quæ erunt in fluvium Cesser, 1 in territorio ipsius villæ totum decimum excepto unum, quod castellanus duas partes, habet ab integrum dono similiter, et de spiculariis, qui in ipsa villa sunt et erunt ad luminaria concinnanda ipsius ecclesiæ, dono totum et ab integrum, istas vero honores cum supradicta ecclesia, et quidquid habitatores loci ipsius juste adquirere amplius potuerint totum et ab integro, sicut jam supradictum est, in proprio alode absque ulla reservatione, cum terris et vineis, molendinis et molendinariis cultis et incultis, et omne quidquid dici vel nominari potest, ego Raymundus Petri cum filiis supradictis concedo et dono libenti animo, et plena memoria supradicto Cluniensi loco, et ejus habitatoribus abbatibus et monachis istis, et cunctis eorum successoribus, ut habeant absque ulla contradictione in proprio alode, ut possideant in perpetuum. Sane si aliquis, quod absit, diabolico spiritu captus, hujus cessionis vel descriptionis donationem in aliquo violare aut disrumpere voluerit, non habeat potestatem, sed sit in inferno ejus hæreditas cum Juda traditore et aliis diabolis in æternum dampnatis, insuper etiam in præsentia Romani Pontificis et aliorum fidelium christianorum quasi tirannus et sacrilegus quousque satisfaciat diiudicetur. Facta autem hujus cessionis descriptio Dominicæ Incarnationis anno millesimo octuagesimo septimo, Dalmatii archipresulis Narbonæ pontificatus arche sublimato, 2 Francorum regnante Philippo rege. 3 Nomina vero illorum qui hæc afirmant et corroborant ita esse ista tenenda sunt. Signum Raymundi Petri, qui hæc firmat et ita consignat: +. Signum + Petri Raimundi. Signum + Berengarii Raymundi. Signum + Bernardi Guillelmi. a Signum + Bernardi Willelmi de ipsa Salella castellani. Signum + Pontii Vuillelmi. Sig+num Begoni monachi qui hæc rogatus scripsit. 1 La Cesse. 2 Dalmace, évêque de Narbonne de 1081 à Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
197 a) Guillelmi] de Soladgue. 1 add C. 1 Soulatgé, village à 5,5 km au nord-est de Cubières. 197
198 , juillet, jeudi Donation par Serge, abbé de Jérusalem, agissant pour le patriarche Euthymios II, de l église du Saint-Sépulcre à Mons Corbellus dans le Toulousain. A. Original: ADTG, G 720 (Andurandy 6156, transfigé). Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit feuilles de parchemin couvert d une feuille aussi de parchemin (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 216r-217v. C. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p. 56. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 604 et E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 604. Edition: Müssigbrod, p A. Mention dorsale ancienne: DE MONTE CORBELLO EGO SERGIVS, ABBAS HIEROSOLIMITANVS, QVI EX PRECEPTO DOMNI MEI HEVFEMII PATRIARCHÆ VENI IN partibus Galliarum, trado et commendo sub attestatione Dei Omnipotentis æcclesiam et locum vocatum de Sancto SEPVLCRO cum hac descriptione in manu et providentia abbatum et seniorum Cluniacensium seu Moysiacensium, scilicet domni Hugonis abbatis, et omnium successorum ejus, ut habeant et possideant per manum supradicti patriarche et omnium successorum ejus in perpetuum, in tali vero ratione ut omnibus annis census ipsius honoris fideliter reddatur Deo et Sancto Sepulchro et fidelibus patriarchæ legatis. Facta descriptio ista anno Incarnationis Dominicę M.LXXXVIII, presidente Romanę ecclesię domno VRBANO pappa secundo. Est autem supramemoratus locus in pago Tolosano, in parrochia Montis Corbelli. S. Petri monachi Sancti Salvatoris Anianensis. S. Raimundi Petri Narbonę, sociorum ejus. Hanc igitur prescriptam commendationem laudo et corroboro ego ISARNVS, urbis iamdictę Tholosę episcopus, cum astipulatione mei nominis, et clericorum meorum perpetuo tenendam. S. Isarni episcopi. S. Petri Benedicti, sancti Stephani canonici. S. Bernardi Benedicti clerici. Acta in æcclesia sancti Saturnini in presentia domni Isarni episcopi, die V feria mensis Iulii. Preterea ego Sergius, ex parte Dei Omnipotentis, et domni mei patriarchæ, omnibus hominibus loco supradicto benefacientibus dono partem et societatem in universis boenificiis et orationibus nostris et absolutionem omnium peccatorum suorum. 198
199 , 1 er novembre Renouvellement, par le pape Urbain II, des privilèges de l abbaye de Cluny, et concession de l usage de la mitre à l abbé Hugues. A. Original dans les archives de l abbaye de Cluny. Copie du XII e siècle: ADTG, G 744 (Andurandy 6826). C. Copie partielle du XIV e siècle dans la première version de la Chronique d Aymeric de Peyrac, d après des originaux conservés alors dans les archives de Notre-Dame de La Daurade à Toulouse: BN, ms. lat. 5288, f. 65va. D. Extrait du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 58vb. E. Copie du XVII e siècle d après des copies escrites lune ensuite de lautre en une peau de parchemin (= B, soit des copies d actes concernant Eysses): Doat 128, f. 220v-223v.* F. Copie du XVII e siècle d après des copies escrites en parchemin lune ensuite de lautre (il s agit en l occurence d une lettre de vidimus du 1 er september 1208 [lisez: 1238] par Jean, archevêque de Vienne 1 ), même texte que B): Doat 128, f. 226r-229r.* G. Copie du XVII e siècle d après des originaux en parchemin (il s agit d une lettre de vidimus du 28 août 1238 par Anselme, archevêque Patracensis, et d Amadée, évêque de Saint-Jean de Maurienne 2 ): Doat 128, f. 243r-247r.* Indiqué: Jaffé 5372 (4025); Bernard-Bruel, t. 4, n Edition: Bibliotheca Cluniacensis, p ; Migne, PL 151, col Urbanus episcopus, servus servorum Dei, Ugoni sanctissimo abbati Cluniacensi, ejusque successoribus in perpetuum. Cum omnibus sancte Ecclesie filiis ex sedis apostolice auctoritate, et benivolentia debitores existimus, venerabilibus tamen personis atque locis, maxime que apostolice sedi semper specialius ac devotius adheserunt, queque ampliori religionis gloria eminent, propensiori nos convenit caritatis studio imminere. Tibi ergo, sanctissime, reverendissime ac dilectissime frater, tam ex antique sedis apostolice familiaritate, quam ex nobilissima tue tuique cenobii religionis et reverentia, singularis a nobis debetur prerogativa dilectionis. Est preterea quod nos tibi tuoque monasterio non minus faciat debitores, quoniam per te monastice religionis rudimenta suscepi. In tuo cenobio per secundam Sancti Spiritus gratiam sum renatus, cui actenus impensiori gratia Romana Ecclesia dilectionis ac protectionis curam impendisse dinoscitur. Quicquid igitur libertatis, quicquid immunitatis, quidquid auctoritatis tibi, tuisque successoribus, tuoque coenobio, per antecessorum nostrorum privilegia concessum fuisse constat, nos quoque hujus nostri decreti pagina conferimus, tradimus, confirmamus. Hoc insuper adicientes, ut monasterium Sancte Marie de Caritate, monasterium Sancti Martini de Campis apud Parisus, monasterium Sancti Dionisii apud Nungentum, Sancte Marie de Nazarer, Sancti Gervasii de Exis, Sancte Marie de Arulis, Sancti Petri de Campo Rotundo, Sancti Genesii in Elnensi episcopatu, Sancti Pauli in Valle Olei, Sancte Marie de Cubaria, Sancte Marie de Salella, Sancte Marie de Tholosa, Sancte Trinitatis in Marciniaco, quod tu in alodio proprio edificasti, nunquam tuo tuorumque successorum regimini ordinatione subtrahatur. Cetera vero omnia que antecessores nostri vestro monasterio privilegia tradiderunt, nos quoque contradimus atque firmamus. Moisiacense sane cenobium, in ea, qua nunc est, in posterum libertate permaneat, nisi forte episcopus admiserit, propter quod ejus debeat dicione privari. 1 Jean de Bournin, archevêque de Vienne de 1219 à 1266; il y a plusieurs Pierre, évêques de Grenoble. 2 Amadeus de Miribel, évêque de Saint-Jean de Maurienne (Savoie) de 1236 à
200 Quicumque autem melioris vite appetitu, vestrum voluerit advenire cenobium, libera tibi, tuisque successoribus facultas maneat, secundum tenorem Regule sancti patris nostri Benedicti eos suscipere. Preterea decernimus atque stabilimus ne quis ultra legatus Romani antistitis vices in vestris partibus agens, absque ipsius licentia vel preceptione, buccam in vos aut vestra monasteria audeat aperire, vel nisi ad ipsum specialiter dirigatur. Episcopis vero, in quorum diocesibus vestre sunt facultates, omnino non liceat de vestris monachis aut monasteriis judicare, salvo canonico jure, quod in eis actenus habuerunt. Si quid autem cause in eos habuerint, te tuosve successores appellent. Quod si per vos lis nequiverit definiri, ad sedem apostolicam referatur, ejus solius, vel legati ejus judicio definiendum. Tibi plane peculiari devotione concedimus, ut in processionum missarumque solemnibus mitra utaris episcopali, in precipuis vero festivitatibus, id est in quinque, quas precipuas habetis, et in Theophania, et in Ascensione, nec non et in Dedicatione vestre ecclesie, dalmaticam, cirotecas et sandalia induaris. Et hoc ad tue religionis evidentiam atque ostensionem nostre peculiaris dilectionis, quam ex sede apostolica magnis meritis exigentibus promereris. Tuam de cetero condecet sanctitatem, quemadmodum ab Romana Ecclesia specialius honoratur, ita ejusdem Ecclesie serviciis et utilitatibus singulariter insudare, quatinus et actenus vobis ab eadem Ecclesia concessa stabili tenore permaneant, et dignius vestrum sit cenobium in futura majoris premia glorie adipisci. Datum Rome per manus Joannis diachoni sancte Romane Ecclesie, prosignatoris dompni Urbani Secundi papa, kalendis Novembris, inditione XI, anno Dominice Incarnationis M.LXXX.VIII, pontificatus ejusdem vero dompni Urbani primo. 200
201 Donation par Hugues Malus Canis et sa famille de l église Saint-Etienne de Magni. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 212v-213v. C. Copie du XVII e siècle d après un petit livre en parchemin couvert de bastanne noire intitule liber actuum prioris de Sermuris incipiens ab anno 1077 : Doat 128, f. 214r-215v. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Moissac et l Occident, p Anno 1088 regnante Philippo rege. 1 Omnibus in Christo credentibus notum sit quod Hugo cognominatus Malus Canis et Bernardus frater ejus, Hector quoque et Addo dederunt simul cum hac descriptionis carta Cluniaco monasterio et abbati præsenti domno Hugoni, Moisiaco quoque et habitatoribus ejus, quamdiu Cluniaco subjecti fuerint, ecclesiam beati Stephani protomartyris quæ sita est in comitatu Ruthenensi, in loco ubi dicitur Magni, 2 ut habeant et teneant ipsam ecclesiam cum omnibus ad eam pertinentibus imperpetuum. Hanc itaque donationem fecerunt pro salute animarum ac remissione peccatorum tam parentum quam suorum omnium. Et super hæc dederunt de suis propriis honoribus ad ipsam ecclesiam et ad eos qui eam tenuerint, scilicet in illo manso Bernardenco versanum superiorem et montem a Fontanellis 3 usque in Navaira, 4 et de prato inferiori duas partes, et dederunt similiter vineam de cumba inferiori, et aliam vineam in Obenca, et aliam vineam in Rainulfescas et silvam dictam de Rupta Vulpe, 5 et illam de Bellacumba, et in supradicto manso sex denarios. Hæc igitur omnia suprascripta cum fevo præsbiterali dederunt prænominati milites totum et ab integro, et quantum infra cruces circa ipsam ecclesiam præsignatum est in manibus Hugonis Stephani monachi et Raimundi monachi, in præsentia multorum testium. Facta donatio hæc Dominicæ Incarnationis anno millesimo octuagesimo octavo, Romano pontifice domno Urbano, regnante Philippo Francorum rege, cum authoritate Poncii Ruthenensis episcopi. 6 Sig+ Hugonis. Sig+ Bernardi. Sig+ Hectoris. D. L an Donation faite au Monastere de Moissac de l Eglise de St. Pierre de Sermur sur le fleuve de Biaure Dioceze de Rodez du consentement de foy (fidis) vicomtesse & du mas del pojet & de Lacoste. Plus hugues dit malus canis (mauvais chien) & Bernard son frere ont donné comme dessus l Eglise de St. Etienne dans le Dioceze de Rodes au lieu dit Magni, ou de Grand, La meme année N dans une vieile coste on lit carta de Sermur & de Magno loco. 1 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à Selon Bousquet, p. 208, il s agit de l église Saint-Etienne de Taurines, sur la rive gauche du Viaur, à 5 km au sud de Sermur. 3 La Fontanille, village de la commune de Sainte-Juliette-sur-Viaur (Aveyron, arr. Rodez, canton Cassagnes-Bégonhès): Bousquet, p Le Viaur? 5 Routaboul, sur la commune de Camjac (Aveyron, arr. Rodez, canton Naucelle): Bousquet, p Pons, évêque de Rodez de 1079 à 1090/
202 138. [vers 1088] Lettre du pape Urbain II, adressée à Guillaume IV, comte de Toulouse, au sujet des conflits survenus en l abbaye de Moissac. Copie du XIII e siècle dans une lettre de vidimus: ADTG, G 712 (Andurandy 6087). Copie du XIV e siècle dans la plus ancienne version de la Chronique d Aymeric de Peyrac, d après les originaux conservés dans les archives de Notre-Dame de La Daurade à Toulouse: BN, ms. lat. 65rb-va. D. Copie du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac: f. 58va-vb. Indiqué: Jaffé 5534 (4140). Edition: Baluze, Miscell., 11, 181; Migne, PL 151, col (lettre CXX); RHF, t. 14, p ; Gallia Christiana, t. 1, Instrumenta, col. 40; HGL, t. 5, col Urbanus episcopus, servus servorum Dei, Guillermo comiti Tolosano, salutem et apostolicam benedictionem. Super religione et eleemosynis quas erga Deum et ejus famulos diceris exhibere, maximo gaudio exultamus, maximas agimus lætitias. Est autem quod nostram benevolentiam erga te minus efficiat, quod adeo justitiam exsequi te audivimus. Hoc autem ex eo accipit argumentum, quia Moyssiacensis et Lezatensis coenobii abbates injuste expelli, et in eorum locis inique alios subrogari, pati ullo modo potuisti. Notum autem tibi facimus quia venerabilem fratrem nostrum Ansquilium in Moyssiacensem abbatem consecravimus, Hunaldum autem invasorem ex eodem coenobio recedere decrevimus; idque totum episcopo Caturcensi nostris litteris intimavimus. Studeat ergo religio tua sedis apostolicæ decretis vigilanter insudare, et ut nostris affectibus præceptorum detur, insistere. Sane quia te Sanctæ Mariæ Deauratæ apud Tolosam omnino ecclesiam diligere et honorare accepimus, tuis assentientes precibus, tuæ dilectionis religioni concedimus, quatenus tibi tuæque progeniei illic cimiterium construas et benedici facias. Ut autem beatæ Mariæ beatique Petri apostoli studeas devotis servitiis incubare, te et omnes qui in eodem loco religionis gratia optaverint sepeliri, per beati Petri gratiam ab omnibus absolvimus vinculis delictorum. Episcopo autem civitatis, ut illud consecret, ex nostri parte mandabimus. 202
203 Donation par Hugues Roger de l église de Sainte-Marie de Layrac. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 24. C. 24. L an Donation faite par hugues Rodger á Ansquitil Abbé de Moissac & a son Convent de l Eglise de Ste. Marie de Alairac. 203
204 140. [1088/1089] Donation par Pierre de Gasques, sa femme Austris et leurs enfants de la moitié de l église de Goudourville. Copie dans un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p C. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit feuilles (= ADTG, G 569 I): Doat 128, f. 224r-225r. de ecclesia de Godor Villa. Noverint omnes homines tam futuri quam presentes quod ego Petrus de Gascas 1 et uxor mea Austris et filii mei, scilicet Raimundus et Petrus et Siguinus et Austores, damus et firmamus Domino Deo et Sancto Petro Moysiaco et abbati Ansquitino et omnibus monachis ibi degentibus in perpetuum, ecclesiam de Godor Villa, 2 meditatem unam scilicet de decimis et primiciis et de omnibus que ad ecclesiam pertinent. Qui istam nostram donationem infringere voluerint, cum Datan et Abiran sint sepulti in infernum. 3 S. Bernardi de Durfort. S. Bertranni de Poibarzac. S. Arnardi de Lalande. 4 Regnante Philippo rege, et domno Urbano papa residente in sede apostolica. 5 1 Gasques (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Valence). 2 Goudourville (ibidem). 3 Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres Lalande, lieu-dit sur la commune de Goudourville, sur la Barguelonne. 5 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
205 Donation par Bernard Traucanspectus de sa condamine à Lizac, et oblation de son fils Antoine. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin cousus ensemble contennant vingt huit feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 248r-249v. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 12. Noverint tam præsentes quam futuri, quod Bernardus dictus Traucanspectus et uxor ejus dicta Blanca, filium suum nomine Antonium ad monachum faciendum Domino Deo dederunt in monasterio Moisiaco, quod est constructum in pago Caturcino, pro ipso igitur filio suo, simulque pro animabus suis, seu parentorum suorum. Illam condaminam quam tenebant in fevum in villa quæ dicitur de Liciaco, cum consilio filiorum suorum Willelmi, Petri et Bernardi atque Bertrani dicti sæcularis abbatis, et multorum tam sui generis quam aliorum nobilium virorum, reddiderunt Sancto Petro et domino Hugoni abbati Cluniensi in cujus præsentia factum est istud, necnon et abbati venerabili Ansquitino, et cunctis Moisiacensis coenobii habitatoribus, tam futuris quam præsentibus, ut teneant sicut proprium alodium, et possideant in perpetuum. Sane in prædicta terra habebant prius monachi in pignus quinquaginta solidos, et ipse Bernardus faciens placitum istud habuit inde centum solidos, postea vero supradicta uxor illius quindecim solidos habuit. Hanc autem donationem tali conventione stabilem esse firmaverunt, ut si quis eam violare temptaverit, in primis iram Dei et omnium sanctorum ejus incurrat, ac deinde filii et nepotes ipsius Bernardi Sancto Petro et habitatoribus ejus, cum omni pace tenere perenniter faciant. Data anno Domincæ Incarnationis millesimo nonagesimo primo, indictione decima quarta, regnante Philippo Francorum rege, pontificatum Romanæ Ecclesiæ domno Urbano papa Secundo regente. Nomina illorum qui hujus donationis testes existunt ista sunt. In primis ipse Bernardus et uxor ejus supranominata Blanca. Filii quoque eorum quorum hæc nomina: Signum Willelmi filii sui. Signum Petri filii sui. Signum Bernardi filii sui. Signum Bertranni abbatis secularis. Signum Arnaldi de Girunda. Signum Hugonis Sanctæ Artemiæ. Signum Rainaldi seniorelli. Signum Raimundi de Portica. Signum Bernardi Siguini. Signum Raimundi Guilelmi Sicherii. Signum Stephani de Buissa. 205
206 Donation par Hugues Maisones de biens situés à Layrac. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy L an Donation faite par hugues Maisones a Ansquitil abbé de Moissac de dixhuit cazals situés á la ville d alariac entre les condomines de St. Pierre a la Riviere & deux versanes de terre du mas qui a êté d hugues Mancip. 206
207 Donation par Bernard Traucapectus et par sa famille de l église Sainte-Marie de Boisse. Copie dans un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p C. Mentionné XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac: f. 160rb et 160vb. D. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin cousus ensemble contenant vingt huit feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 250r-252r. E. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy F. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 46. DE ECCLESIA DE BVXA Exemplo atque institutione Sacracrum agnovimus Scripturarum quod elemosina a peccato liberat, et non patitur animam ire in tenebris dampnationis. 1 Et iterum Scriptura ait: Fudicia magna erit coram Summo Deo elemosina facientibus eam. 2 His inquam aliisque exortacionum commonitionibus provocati, ego Willelmus dictus plublice Traucapectus, 3 et frater meus Petrus, cum consilio matris nostre nomine Blanca, et multorum amicorum nostrorum, maxime Gauzberti et Arnaldi de Lauriaco, Aimerici quoque et Hugonis fratris sui, aliorumque nobilium virorum, quandam ecclesiam nostri juris que ex propinquitate parentum affinium que nostrorum nobis attinere videtur, Domino Deo et sanctissimis ejus apostolis Petro et Paulo ac celeberrimis locis Cluniaco et Moysiaco, abbatibusque venerandis domno Hugoni et domno Ansquitilio, et omnibusque suis successorumque suorum congregationibus, damus et concedimus habendam et possidendam in perpetuum. Hanc igitur ecclesiam que sita est in pago Caturcino et fundata in nomine et honore perpetue Virginis MARIE, que vulgo dicitur Buxa, 4 cum universo suo ecclesiastico honore, cum decimis et primiciis, cum egressibus, regressibus et ingressibus, simulque omnibus ubique ad ipsam pertinentibus, ita nos omnes in communes concedimus et firmamus in elemosina, pro remissione peccatorum nostrorum necnon pro salute et remedio animarum parentum omnium nostrorum, vivencium vel defunctorum, in perpetuum, alodium tenendam et habendam, jure perpetuo, sicut jam diximus, beatissimis apostolis Dei Petro et Paulo, et universis in supramemoratis monasteriis Cluniaco et Moysiaco eterno Deo perhenniter famulantibus. Si quis vero, quod absit, cujuscumque generationis hujus nostre elemosinis cessionis obviare voluerit, aut in aliquo minuere vel subtraere presumserit, nisi cicius satisfatiens penituerit atque correxerit, in primis iram Dei Viventis incurrat atque cum eis qui dixerunt Domino Deo Recede a nobis, 5 dampnandum se sentiat ac disperdendum, hic et in eternum. Ut ergo firma stabilisque ac stipulatione subnixa ab hac die et deinceps permaneat atque consistat, sub protectione et defensione Romani Pontificis tunc temporis presentis submittimus et commendamus, ut, quod de manu laicali necnon militari potestate quo actenus fuit, in Omnipotentis Dei et servorum ejus stipendiis libere et fideliter comittamus atque transducimus, absque omni perturbatione et inquietudine ratum fit et inconvulsum. 1 Tobie 4,11. 2 Tobie 4,12. 3 Guillaume dit Percepoitrine. 4 Boisse, église Notre-Dame, sur la commune de Castelnau-Montratier (Lot, arr. Cahors, ch.l.c.). 5 Job 21,
208 Facta cessio donations hujus Dominice Incarnationis anno M.XC IIII, inditione II, domno Urbano papa II Romanam ecclesiam gubernante, scilicet anno ordinationis ejus VI, Francorum rege Philippo regnante. 1 Nomina autem illorum qui hujus rei testes existant subtus sunt assignata. Ego Guillelmus et frater meus Petrus ita firmamus et laudamus tenendum. Ego Gauzbertus et frater meus Arnaldus laudamus et confirmamus esse tenendum. Ego Aimericus et frater meus Hugo similiter laudamus et concedimus esse tenendum. S. Gauzberti de Illo Tallugo. 2 S. Gauzberti de Illa Valeta, qui hujus rei mediator et consiliarius extitit. S. Raimundi de Illo Pojeto. S. Hugonis de Sancta Artemia. 1 Urbain II, pape de 1088 à 1099 ; Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à Le Talluc, motte seigneuriale de Castelnau-Montratier (Lot, arr. Cahors, ch.l.c.).. 208
209 (style pisan), 7 mai Bulle du pape Urbain II confirmant l abbaye de Moissac dans ses possessions, et donnant la liste des possessions contestées que l abbaye doit recouvrer. TEXTE ORIGINAL (acte interpolé) Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin cousus ensemble contenant seze feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Paris, BN, collection Doat, vol. 128, f. 257r-259r. Edition: Müssigbrod, p (d après B). TEXTE INTERPOLÉ A. Copie dans un fragment de cartulaire datant des années 1135/1140: ADTG, G 569 II, f. 7r-7v. B. Copie partielle de la fin du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 55va. C. Copie du XVII e siècle d après un vidimus en parchemin : Paris, BN, collection Doat, vol. 128, f. 260r-263r (d après un vidimus de 1304). D. Copie du XVII e siècle par Estiennot: Paris, BN, ms. lat , p (d après A ). E. Analyse du XVIII e siècle d après deux anciens extraits, datés à Toulouse du 4 mai 1097 (il s agit donc de la version interpolée): Andurandy 14 et 15. F. Analyse du XVIII e siècle d après un exemplaire daté de Toulouse les nones de May 1097 : Andurandy 16. Indiqué: Jaffé, n (4226); Bernard-Bruel, t. 5, n (sans mention de provenance). Editions: Baluze, Miscellanea, t. 2, p. 179; Gallia Christiana, t. I, Instrumenta, acte XXV, p. 40 ( ex cartularii Moïsiacensis fragmento [= A?]); Migne, Patrologie Latine, t. 151, acte CXCVI, col (d après Baluze); Müssigbrod, p (d après A ). Bibliographie et édition: Régis de la Haye, Moines de Moissac et faussaires (II), in : BSATG 122 (1997), p (texte original en pleine page et dans la colonne de gauche, d après B; texte interpolé dans la colonne de droite, d après A ) A. Urbanus episcopus, servus servorum Dei, dilectis fratribus et coepiscopis Isarno Tholosano, Simoni Agennensi, Geraldo Caturcensi, Raimundi a) Lectorensi, salutem et apostolicam benedictionem. 1 Fraternitatem vestram non ignorare credimus quod Moisiacense monasterium magnæ quondam religionis, magnæ famæ magnæque fuerit excellentiæ. Postmodum vero cum illic habitantium negligentia religionis gloria decrevisset, substantiarum quoque copia diminuta et pænæ ad nihilum redacta est. Gratias autem Deo, qui nostris temporibus per Cluniacensium abbatum 1 Isarn, évêque de Toulouse de 1075 à 1105; Simon II, évêque d Agen de 1083 à 1101; Gérald II, évêque de Cahors de 1080 à 1112; Raymond, évêque de Lectoure de 1061 (?) à 1097 (?). 209
210 industriam, religionem in eodem loco abolitam reparare dignatus est. Oportet ergo et vestram fraternitatem, pro beatorum Petri et Pauli devotione, quorum nomini locus ipse dicatus est, operam dare quatenus antiquarum possessionum substantias recipere et quas in presenti tenent, retinere firmiter adversus b) servorum Dei ibidem manentium mereatur. [a] Proinde monasteria vel abbatias quas nunc usque tenuerunt vel tenent confirmamus ecclesie Moysiacensi, apostolica auctoritate, ut possideant et teneant sub dominio Cluniacensis abbatis, scilicet: in episcopatu Tholosano, abbatiam Lesatensis c) ; in Agennensi, abbatiam sancti Gervasii Exiensis; in Elenensi, sancte Marie Arulensis; in Girundensi, sancti Petri Campirotundi, 1 sed in hac constituimus et mandamus ut non ibi amplius abbas ordinetur, sed a Moysiacensi abbate ibi prior preponatur. [b] Prioratum etiam sancte Marie Tholose, sancti Petri Coquinis, et sancti Genii Lectore, et Durivelleris, et Ville Nove in Rutenensi pago, et Conquetas, cum apendiciis suis, 2 et omnia que nunc in presenti tenent, ut in eternum possideant in pace, volumus et mandamus, et hoc ex beatorum apostolorum Petri et Pauli auctoritate et nostra. [c] Adicientes hoc, ut in abbatiis supranominatis sine Moysiacensis abbatis consilio et voluntate abbas nullatenus eligatur, vel ab aliquo ordinetur. Quod si contigerit ausu temerario ab aliquo fieri, et electus et eligentes, ordinatus et ordinator excomunicentur et a suis ordinibus ex beati Petri auctoritate sub anathematis interminatione deponantur. Conquerentur enim fratres ipsi Conquerentur etiam ipsi fratres Moysiacenses 1 Il s agit des abbayes suivantes, toutes soumises à Moissac: au diocèse de Toulouse: Lézat-sur-Lèze (Ariège, arr. Pamiers, canton Le Fossat); au diocèse d Agen: Saint-Gervais-et-Protais d Eysses, sur la commune de Villeneuve-sur-Lot (Lot-&- Garonne, ch.l.arr.); au diocèse d Elne: Sainte-Marie d Arles-sur-Tech (Pyrénées-Orientales, arr. Céret, ch.l.c.); au diocèse de Gérone: Saint-Pierre de Camprodón (Espagne, Generalitat de Catalunya, prov. Girona). 2 Il s agit des prieurés suivants, soumis à Moissac: Notre-Dame de La Daurade, à Toulouse; Saint-Pierre des Cuisines, à Toulouse; Saint-Geny de Lectoure (Gers, arr. Condom, ch.l.c.); Duravel (Lot, arr. Cahors, canton Puy-l Evêque); Villeneuve (Aveyron, arr. Villefranche-de-Rouergue, ch.l.c.); Conques, lieu-dit sur la commune de Buzet-sur-Tarn (Haute-Garonne, arr. Toulouse, canton Montastruc-la-Conseillère). 210
211 plurimas sui juris ecclesias a laicis hominibus occupari: 1 in Tholosano quidem episcopatu, ecclesiam sancti Martini de Melzago, sancti Juliani, sancti Rustici, et ecclesiam de Affiniano, de Corduba, de Bisingis, de Monte Berterio; 2 in Agennensi, ecclesiam sancti Amantii de Tairago, de Verbegaria, de Angairiago; 3 in Caturcensi, ecclesias sancti Martini et sancti Vincentii de Antejago, sancti Petri de Biolo, sancti Stephani de Liciaco, sanctæ Liberatæ, sancti Amantii, sancti Martini, sanctæ Mariæ et sancti Petri de Casex, sancti Saturnini de Bos, sancti Johannis de Pertica, ecclesiam sancti Saturni quæ conjuncta est ecclesiæ sancti Petri et ecclesia d Atitiago, sancti Petri de Brugarias, sanctæ Mariæ de Troilo, et ecclesiam de Cogornoco, de Grata Cumba, sancti Lupi de Milauda, ecclesiam cum curia quæ dicitur de Sals, ecclesiam de Arduno, ecclesias sancti Sulpitii, sancti Mauricii; 4 item in Lectorensi episcopatu, in parrochia Limaniæ, ecclesiam de Sarraciago, de Flammalinguis, de Aliciano, de Orriolis, ecclesiam sancti Martini, sancti Quiriaci, sancti Hilarii, sancti Saturnini Mancio Villa. 5 Vestram igitur prudentiam litteris [presentibus] d) exhortamur atque præcipimus, ut supradictarum ecclesiarum occupatores pro vestri officii debito commoneatis, et quæ Dei servis vel ipsi vel ipsorum parentes perperam abstulerunt restituere compellatis. Quod si vestris noluerint commonitionibus obedire, noverint se beatorum Apostolorum indignationem sicut ecclesiasticarum rerum pervasores in pervasione ipsa contumaciter permanentes habere, et excommunicatos esse. Data Tholose 1 Pour les locations des noms géographiques, je me permets de renvoyer à mon ouvrage Apogée de Moissac, Première Partie, chap Au diocèse de Toulouse: Saint-Martin de Meauzac (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Castelsarrasin-II); Saint- Julien, sur la commune d Escatalens (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech); Saint-Rustice (Haute-Garonne, arr. Toulouse, canton Fronton); Finhan (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech); Cordes-Tolosannes (Tarn-&- Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Saint-Nicolas-de-la-Grave); Bessens (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Grisolles); Montbartier (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 3 Au diocèse d Agen: Saint-Amans de Tayrac (Lot-&-Garonne, arr. Agen, canton Beauville); Verdegas, sur la commune de Brugnac (Lot-&-Garonne, arr. Marmande, canton Castelmoron-sur-Lot); Engayrac (Lot-&-Garonne, arr. Agen, canton Beauville). 4 Au diocèse de Cahors: Saint-Martin, sur la commune de Réalville (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Caussade); Saint-Vincent d Autéjac (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Caussade); Saint-Pierre de Bioule (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Nègrepelisse); Saint-Etienne de Lizac (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Moissac-II); Sainte- Livrade et Saint-Amans-de-Lursinade, lieux-dits sur la commune de Moissac; Saint-Martin, Sainte-Marie et Saint-Pierre de Cazes, sur la commune de Cazes-Mondenard (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Lauzerte); Saint-Sernin du Bosc, sur la commune de Lauzerte (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, ch.l.c.); Saint-Jean-de-Perges, sur la commune de Labarthe (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Molières); Saint-Sernin et Saint-Pierre de Tissac, sur la commune de Cazes-Mondenard (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Lauzerte); Saint-Pierre de Bruyères ou Bruguières, sur la commune de Cazes-Mondenard (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Lauzerte); Sainte-Marie de La Treille et Cougournac, sur la commune de Castelnau-Montratier (Lot, arr. Cahors, ch.l.c.); Gratte-Cambe, sur la commune de Lebreil (Lot, arr. Cahors, canton Montcuq); Malause (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Moissac-I); Saux ou Saux-de- Sauveterre, commune de Sauveterre (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Lauzerte); Ardus, sur la commune de Lamothe-Capdeville (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montauban-I); Saint-Sulpice, sur la commune de Durfort- Lacapelette (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Lauzerte); Saint-Maurice, sur la commune de Lafrançaise (Tarn-&- Garonne, arr. Montauban, ch.l.c.). 5 Au diocèse de Lectoure, en Lomagne: Sarragachies (Gers, arr. Mirande, canton Aignan); Flamarens (Gers, arr. Condom, canton Miradoux); de Aliciano: situation inconnue; Lauriol ou Auriol, situation précise inconnue, au bord de la Garonne, entre Merles et Auvillar; Saint-Martin, sur la commune de Saint-Antoine (Gers, arr. Condom, canton Miradoux); Saint- Cirice (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Auvillar); Saint-Hilaire ou Sent Alari, sur la commune de Lachapelle (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Lavit); Mansonville (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Lavit). 211
212 nonas Maii, Indictione quarta, anno Dominicæ Incarnationis millesimo nonagesimo septimo, per manum Johannis, sanctæ Romanæ ecclesiæ diaconi cardinalis. a) blanc dans B, complété d après A b) erreur pour ad usum c) Lesatensis] sis exponctué A d) presentibus] complété d après A 212
213 (style pisan), 3 juin Bulle du pape Urbain II confirmant le monastère de Cluny dans la possession de Saint-Martin de Layrac, dont le pape vient de consacrer le maître-autel. A. Original: Paris, BN, Collection de Bourgogne, t. 79, n Copie moissagaise perdue. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 17.* Indiqué: Jaffé 5649 ( Religionis desideriis dignum ). Edition: Bernard-Bruel, t. 5, n (d après A).... à vérifier... A. Urbanus episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Hugoni, Cluniacensi abbati, salutem et apostolicam benedictionem. Religiosis desideriis dignum est facilem prebere consensum, ut fidelis devocio celerem sorciatur effectum. Proinde communis filii nostri Hunaldi, religiosum votum, cum justicie ipsius intuitu, tum tue spectabilis religionis reverentia, per presentis decreti paginam confirmamus. Is si quid[em], cum ad Cluniacense cenobium conversionis gratia, largiente Domino, pervenisset, honorem qui eum de patrimonio contingebat, cum ecclesia beati Martini de Lairaco, beato Petro et ejus Cluniacensi monasterio delegavit, in ipso etiam loco quia monasterium antiquitus fuerat, ex precepto reverentissimi pape Gregorii Septimi, cellam sua industria reparavit. Hanc igitus cum universis ad eam pertinentibus in perpetuum Cluniacensis cenobii fratribus possidendam presentis decreti auctoritate firmamus, in quibus hec propriis vocabulis annotanda precipimus: ecclesiam Sancti Petri de Casali, Sancti Vincentii de Avesac, Sancti Vincentii de Plaisac, Sancte Marie de Sereniaco, Sancti Caprasii de Broilo, Sancti Johannis de Astalgiaco, Sancti Martini de Paniciac, Sancti Bricii de Triliano, Sancte Marie de Bello Loco, Sancti Caprasii de Cucco, Sancte Marie de Calda Costa, Sancti Nicholai de Monte Guascone, Sancti Caprasii de Bibitorio, Sancti Martini de Guzano, Sancti Martini de Calvillo, Sancte Marie de Acudello, Sancti Germani de Cusiniano; in Burdegalensi pago, Sancti Pauli de Lorno, Sancti Clementis de Coma; in pago Lascurensi, Sancti Johannis de Podenx. 1 Quicquid preterea idem locus in futurum juste adipisci poterit firmum seu integrum permaneat, tam a te quam a successoribus tuis, seu his qui per nos in eodem loco prestituentur, regendum disponendumque perpetuo. Et quia, disponente Domino, celle ipsius altare nostris manibus consecratum est, ampliori veneracione locum ipsum deinceps haberi precipimus, [statu]entes ne cui persone, preter Romani pontificis scienciam, liceat adversus idem altare interdictionis aut excommunicationis proferre sententiam. Si quis ergo deinceps locum ipsum et quecumque ad eum pertinentia infestare, minuere, temerariis vexationibus fatigare, vel a vestro cenobio alienare presumpserit, divine indignationis et apostolice districtionis ulcione plectatur, ut a sacratissimo corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi alienatus, nisi satisfactione congrua emendaverit, reum se divino judicio haberi cognoscat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatinus et hic fructum bone actionis percipiant et apud districtum judice[m] premia eterne pacis inveniant. Amen. [Cercles concentriques et Benevalete]. Datum Tolose, per manum Johannis sancte Romane ecclesie diaconi et cardinalis, III nonas Junii, indictione IIII, Incarnationis Dominice anno M XCVII, pontificatus autem domini Urbani Secundi pape IX. 1 Localisations des donations chez Bautier, o.c., p
214 [Au dos:] Quomodo Urbanus papa confirmavit abbati Cluniacensi quondam sibi data per quemdam comitem, Hunaldum, qui post hoc fuit monachus, etc. C. Bulle du Pape Urbain 2 e addressée a Hugues Abbé de Cluni donnée á a Toulouse le 3 e des Nones de Juin 1097, qui donne divers benefices aux Religieux du Convent de Cluny & les confirme dans la possession de ceux qu ils avoint deja. Ces Benefices sont nommez dans cette Bulle. N
215 146. s.d. [vers 1096] Etat des églises appartenant à l abbaye de Moissac, usurpées par des laïcs. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Etat des Eglises usurpées sans date mais d un caractere tres ancien dont voici la teneur. in Episcopatu Caturcensi auferuntur nobis istæ Ecclesiæ á Laicis hominibus Ecclesia S. Martini de Antejago, Ecclesia S. Petri de Biolo, Ecclesia S. ti Stephani de Liciaco, Ecclesia S. Liberatæ, Ecclesia S. Amantii, Ecclesia Martini Sancti, Ecclesia S. Mariæ & S. Petri de Casex, Ecclesia S. ti Saturnini de Bos, Ecclesia S. Johannis de Pertica, Ecclesia S. Saturnini, Ecclesia S. Petri de Brugarias, alia de Aticiago, Alia S. Mariæ de Troilo, Alia S. Martini, alia de Cogornago, alia de Gratacumba, alia S. Lupi de Milauda, alia S. Mauritii, alia S. Sulpitii, alia Ecclesia de Arduno. in Episcopatu Tolosano Ecclesia S. Martini de Melzago, alia de Afiniano, alia S. Juliani, alia de Cordubâ, alia de Besingis, alia de Monteberterio, alia S. Rustici, alia Ecclesia de Lumbers, alias de pairano, alia S. Martini de devotis. in Limaniâ Ecclesia de Sarraciago, alia S. Martini de Orriolis, alia S. ti Quiriaci, alia de flamalingis, alia S. hilari de Aliciano, alia S. Saturnini. Manciovilla. in Episcopatu Aginnensi Ecclesia de Taziago, Ecclesia de Berbegarias. 215
216 147. [après 1096] Notice sur l ancienneté de l abbaye de Moissac, et ses privilèges par rapport à Cluny. Copie du XVII e siècle d après un manuscrit de 480 folios de parchemin, portant comme titre De origine regnorum : Doat 128, f. 255r-256. Edition: Müssigbrod, p NOTE: le contenu de cette notice correspond à Andurandy 2 et 3. Sciendum quod iste dominus Urbanus, olim monachus Cluniacensis, submisit monasterium Moyssiace Cluniacensi monasterio, licet monasterium Moyssiaci sit antiquius, nam anno Domini quingentesimo sexto fuit fundatum Moyssiaci monasterium, tempore Clodevei Primi, regis Francorum christiani, sed monasterium Cluniacense fuit fundatum anno Domini quingentesimo quadringentesimo duodecimo, ut supra habetur, in tempore Ludovici. Enim dominus Urbanus dicit in bulla sua quod tempore suo monasterium Moissiacense fuit reparatum per abbatum Cluniacensium industriam. Abbas autem Moyssiacensis multa insignia habet in monasterio Cluniacensi: in primo adventu suo, nam incarceratos omnes relaxat, tam monasterii quam castrorum. Tenet etiam capitulum secunda die, in quo magnum habet potestatem, et idem honorifice et processionaliter ex aliis monachis Cluniacensibus claves castrorum recipit, et multa alia fecit. Item iste Urbanus Secundus consecravit altare sancti Salvatoris Moyssiaci. 216
217 , 16 avril Bulle du pape Urbain II, comportant divers privilèges concédées à l abbaye de Cluny. A. Original dans les archives de l abbaye de Cluny. Copie figurée du début du XII e siècle, parchemin, h. 278/268 mm, l. 255/252 mm: ADTG, G 538(2) (Andurandy 1886).* C. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit petites feuilles de parchemin (perdu): Doat 128, f. 266r-267v (correspond au texte de B).* D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 605. Indiqué: Jaffé 5682(4256). Edition: Bull. Clun. p. 28; Migne, PL 151, col , epistola CCXX (d après le Bullarium Cluniac.). [Mention ancienne au dos:] PRIVILEGIUM DOMNI URBANI SECUNDI NE EXCOMMUNICATIONIS SUBJACEANT FRATRES CLUNIACENSES SIBIQUE SERVIENTES. URBANUS EPISCOPUS, SERVUS SERVORUM DEI, REVERENTISSIMO FRATRI HUGONI ABBATI, ET UNIVERSIS CLUNIACENSIS CENOBII FRATRIBUS, SALUTEM ET APOSTOLICAM BENEDICTIONEM. Quoniam abundante iniquitate refrixit multorum caritas, 1 oportet nos pro loci nobis divinitus commissi regimine paucorum, id est servorum Dei religioni attentius providere. Per illos enim plerisque in locis Dei servi et monachi perturbantur, per quos potissimum eos foveri ac protegi expediret. Que nimirum culpa nonnullos nostri temporis episcopos respicit, qui dum terrenis inhiant, eos qui terrena videntur despexisse perturbant. Quorum profecto molestiis per apostolicę sedis dispensationem duximus obviandum, quatinus opitulante Deo a secularibus tumultibus liberi, tam pro nobis quam et pro ipsis et universis Christi fidelibus exorare sollicitius valeatis. Presenti igitur constitutione sancimus, ne cellarum vestrarum ubilibet positarum fratres pro vicinarum diocesium interdictione vel excommunicatione divinorum officiorum suspensione patiantur, sed tam monachi ipsi quam et famuli eorum, qui videlicet monastice se professioni devoverunt, clausis ecclesiarum januis, non admissis diocesanis, divinę servitutis offitia celebrent, et sepulturę debita peragant. Vobis preterea, qui in ipso Cluniacensi monasterio commoramini, licentiam indulgemus ut ad chrisma conficiendum sive oleum benedicendum vestris vestrorumque usibus, quem malueritis catholicum episcopum advocetis, qui nostra fultus auctoritate que prestolatur indulgeat. Si quis vero episcopus vel episcoporum minister super his molestiam vobis ingerere, et nostris constitutionibus obviam ire presumpserit, pro sedis apostolicę contemptu, secundum beati Gelasii sententiam, sui erit ordinis et honoris elisor. Scriptum per manus Lanfranci, notarii sacri palatii. Datum Laterani per manum Johannis, sanctę Romanę Ecclesię diaconi cardinalis, XVI Kalendas Maii, indictione V, anno Dominice Incarnationis M.XC.VII, pontificatus autem domni pape URBANI Secundi X. 1 D après Matthieu 24,
218 149. [vers 1090/27 déc.1097] Notice sur le renoncement par Bertrand de Fumel, abbé chevalier, aux exactions commises par lui-même et ses hommes, à Boudou. Avec une confirmation par Gausbert de Fumel. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau de parchemin escrit de deux costes contenant dautres actes (perdu), du milieu du XII e siècle: Doat 131, f. 302r-303v. Edition: Cabié, H. De honore de Bodor dimissio sive guirpitio, quam fecit Bertrannus dictus abbas secularis, de malis et multis violentiis quæ faciebat, ipse et homines ejus, in honore dicto de Bodor, quod nullus antecessor ejus antea fecerat. Accipiebant servientes ejus frumentum, porcos, multones et agnos, galinas, cibatam et denarios, et pro his flagellabant homines et diversis injuriis affligebant eos. Nec vero omnia reliquit ipse Bertrannus Domino Deo et sancto Petro, atque abbati regulari domno Asquitino et Vuillelmo priori et Heliæ sacristæ, qui tunc ipsi obedientiam tenebat, ac Stephano cellarario, atque omnibus successoribus eorum, ut nullus ei serviens hæc aut aliud aliquid in ipso honore de Bodor amplius requirat neque tollat. Sed si tantum necessitas fuerit, ipse Bertrannus obedientiario querat, vel per ejus consilium hominibus quod querere debuerit absque frumento et multonibus, hæc numquam querat neque per se neque per alium. Ita laudavit ore suo et firmavit manu, et post ipsum ejus rogatu, Raimundus Vuillelmi 1 et Raimundus de illo Pojet firmaverunt, quod ita teneat in omni vita sua supradictus Bertrannus, et ita faciat tenere suis hominibus et propterea dederunt ei supradicti seniores quinquaginta solidos, ut fideliter firmiterque teneat sicut promisit. Facta sunt hæc Moysiaco in cimiterio, cum consilio Duiberti de Sancta Tecla, et Gausberti Arnaldi et Raymundi de Volujol et Duranni Herici de Bodor et Bernardi Guilaranni, in præsentia aliorum multorum. Gauzbertus frater ejus, post ipsum factus abbas, 2 eodem modo firmavit et laudavit, ut teneat et ita tenere faciat servientibus sibi in omni vita sua, et accepit nihilominus alios quingenta solidos. 1 Raimond Guillaume, viguier de Moissac. 2 Gausbert de Fumel était abbé séculier le 27 décembre 1097, date de l acte de soumission à Moissac. 218
219 , 27 décembre Renoncement par Gausbert de Fumel, abbé séculier, à ses droits. Copie du XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 157rb-va. Cunctis pene mortalibus notum esse credimus quod nichil sine causa integra fit. 1 Inde est quod multorum loca sanctorum ob culpas habitancium non solum vastari audivimus, sed eciam comburi atque dissipari; unde et in Iherusalem templum et sancta sanctorum tociens sunt destructa <quotiens et nunc leguntur constructa>. Hec vero memoramus ut ea que Moyssiacum nostris evenire temporibus, indagemus. Verba predicta a verbo iuncti sunt illius memoratis. Et tunc factum subsequens annotantur scire cupientibus. Nam villa illa sive locus Dei protectione et sui sanctitate tanta hactenus ab incolis sive circumstantibus dignitate et reverencia erat <habitus>, ut inviolatus permaneret necnon et intactus ab hominibus. Nunc autem quia laycalis potestas, que vulgo dicitur abbas Gasbertus, concilio fultus incipiencium, congregata multitudine impiorum, 2 fecerat inde speluncam latronum 3 et reffugium malignancium circumquaque depredancium, cum tociens tam a laycis quam a monachis admonitus corrigere nollet, non est passus Justus Judex hoc manere inultum diutius. Nam vicecome Leomanie, Viviano nomine, milicia fultus, parva ope, villam ipsam totam incendit prope. Sed quia nichil est sine causa, 4 ut jam diximus, ipse Gasbertus tandem postea respiciens quod perverse egerat, prudenter emendare studens secundum petticionem suorum inibi degencium, scilicet domni abbatis Asquilini qui locum illum regulariter regebat, et fratrum suorum aliorum atque nobilium virorum, locum ipsum et villam in pristinam libertatem et stabilitatem stabilivit atque constituit; tali tenore firmavit ipse et qui post ipsum scripti tenentur per fidem suam. Et juraverunt supra sacratissimum altare Sancti Juliani, apposita multitudine sanctarum reliquiarum, tenendum ibique vulgo dictam salvetatem omnibus hominibus infra cruces ad hoc antiquitus determinatas, sicut in aliis locis ubi tenent, firmavit et juravit similiter nunquam amplius de ipsa villa guerram facere, neque guerrarios ullos nunquam ibi tenere, nisi pro honore Sancti Petri vel malefacto in ipsa habitancium, et hoc cum consensu et voluntate seniorum ipsius loci, scilicet abbatis, prioris, sacriste et celerarii. Firmavit quoque in jurejurando nunquam amplius in malos usus neque quod vulgo dicitur leydas, nisi que ibi denominate sunt, requirat aut accipiat, et adhuc duos tantum notissimos servientes habeat. Romerii vero omnes sive mercatores, tam intus quam foris, ineundo vel redeundo, tam ab ipso quam ab omnibus, plenam habeant securitatem et pacem. Quod si in aliquo istorum omnis transgressor aut violator deprehensus fuerit, ille vel ipsi qui post eum juraverunt, per concilium ipsorum trium militum et trium burgencium reddant, aut emendant dictam transgressionem. <..> Acta sunt hec in Moyssiaco publice in Nativitate Sancti Iohannis Euvangeliste, in presencia multorum monachorum, militum et aliorum, <etcetera>, anno Dominice Incarnacionis M o XCVII o, indiccione quinta, regnante Philippo rege Francorum. 5 Et sunt positi multi alii qui hoc juraverunt, et firmaverunt super altare beati Juliani, apposita multitudine reliquiarum, ita tenendum et custodiendum. 1 Job 5,6. 2 Psaume 1,1. 3 Matth. 21,13. 4 Job 5,6. 5 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
220 Donation par Arnaud Guillaume de La Pradelle, à l occasion de sa conversion et de l oblation de son fils, du quart de la dîme de Gamanel et de la huitième partie de l église de Pommevic. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt-quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 253r-254v. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 104. Edition: Müssigbrod, p Nemo dubitet factum neque speret futurum, quod ego Arnadus Willelmus dictus de Pradella, cum consilio fratrum meorum Willelmi, Ugonis et Pontii, et cum voluntate uxoris meæ Arsendis, faciens me monachum ad finem, et offerens simul filium meum Arnaldum Deo serviturum, dono et confirmo sancto Petro apostolo in monasterio Moysiaco et habitatoribus ejus, quartam partem decimi de Guamanello, et octavam partem de Pomerio Vico, tam in ecclesia quam in decimo, ut teneant et possideant ipsi monachi in perpetuum alodum omni tempore. Hanc donationem ita tenendum facio et corroboro, in præsentia domini Ansquitilii abbatis, in manibus Willelmi prioris, et Heliæ sacristæ, simul etiam Willelmi et Dinberti de Usma seniorum meorum, et aliorum multorum. Facta discriptio anno Dominicæ Incarnationis millesimo nonagesimo septimo, regnante Philippo Francorum rege. 1 Signum ipsius Arnaldi Willelmi, qui hanc donationem fecit, et ita scribere rogavit. Signum Willelmi, Ugonis et Pontii, fratrum suorum. Signum Willelmi et Dinberti de Usma. Signum Siguini Raimundi, et Siguini consobrini sui de illa Landa. 1 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
221 Confirmation par Guillaume d Esmes de la donation faite par Humbert d Esmes, son père, de quelques barrages de pêche. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau de parchemin escrit de deux costes (perdu), du milieu du XII e siècle: Doat 128, f. 264r-265v. Edition: Müssigbrod, p Notum sit omnibus hominibus quod Humbertus de Oxima, cum consilio Willelmi filii sui, misit in pignus per decem solidos Lemodicanos monetæ publicæ, sancto Petro et monachis Moysiaco, Deusdat de opera, et aliis ibidem degentibus, illos paxarillos 1 de illas Martras, quod Bernardus Joanni et Geraldus vicecomes tenebant. Ipsum vero paxarillum quo est super piscaria de illas Bartas reliquit Deo et sancto Petro et monachis Atoni priori, Bertranni sacristæ, Poncii Amelii cellararii, in æternum. Post mortem ipsius, Willelmus filius ejus recognoscens quod injuste tenebat, dedit cum consilio uxori suæ Domnuciæ, et filii sui Siguini, fevum illud quod tenebat de abbate et monachis, reliquit Deo et sanctis apostolis Petro et Paulo in manu domni Ansquitilii abbatis, Willelmi prioris, Heliæ sacristæ, et Arnaldi de opera et successoribus ejus in opera Deo servientibus. Accepit enim ab ipso Arnaldo triginta solidos monatæ publicæ. Ipsum paxarillum, quem Geraldus vicecomes tenebat, totum et ab integro, sine ullo retento, habet enim adjacentias et terminos sicut via publica pergebat ad domum Arnaldi Nigri, et sicut via vetula de illas Tapias veniebat ad acquam Bernardi Joanni, et transit super domum Hugo Macip. Facta carta sub anno Dominicæ Incarnationis millesimo nonagesimo septimo. Signum Raymundi Willelmi vicarii. Signum Raymundi Bernardi de Wandalor. Signum Orseti de opera. Signum Geraldi de Tholosa. 1 Paxeria: barrage en bois; de l occitan: paisièra, barrage de rivière, digue, réservoir à poissons. 221
222 153. [1097] Donation par Pierre Raimond de l église Saint-Pierre de Magradous, dans le Toulousain. Approbation par Isarn, évêque de Toulouse, Copie dans un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p. 14. C. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit feuilles (= ADTG, G 569 I): Doat 128, f. 268r-269v. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy De ecclesia de Magraduris. Domni superna clementia cuncta bona per secula prospiciens hac nostri salutem vigitarer desiderans princeps cunctis fidelium mortalibus ejus legibus subiacentibus largiri ex suis facultatibus sanctis locis et Christo servientibus, idcirco ego Petrus cognomento Raimundi, una cum fratre meo Raimundo de Cuc, qui factus est manacus, pro remedio animarum mearum, ut illis divina misericordia conferat medelam salutis, damus Domino Deo hac sanctis ejus apostolis Petro et Paulo Moysiacensi, ecclesiam illam qui dicitur de Magraduris, fundatam in honore ipsius apostoli Petri, et sita in territorio Tolosano. Damus etiam decimum ipsius ecclesie cum omnibus ecclesiasticis rebus ad eam pertinentibus, tam intus quam deforis similiter beatis apostolis supradictis. In loco Moysiaco feliciter. Ego itaque Ysarnus, gratia Dei Tolose sedis episcopus, cum clericis meis, laudo et corroboro hanc cessionis donationem hore hac corde ut jure perpetuo firma et stabilis permaneat. Et ut nulla persona vel aliquis nostre successor audeat violare, omnibus modis interdico. Facta autem carta hujus donationis in manus domni Ansquitilii abbatis et monachorum ejus, videlicet Petri Guillelmi et Arnaldi Petri et ceterorum, anno ab Incarnatione Domini M.XC.VII o, regnante Philippo Francorum rege, et ecclesiam Romanam regnante papa Urbano. 1 S. Hugonis de Valle Secura. S. Gauzberti Bernardi. S. Hugonis Saixetis. S. Ademari Guiraldi. S. Raimundi Ademari. S. Bernardi Eblonis. S. Petri Guillelmi monachi. 1 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
223 154. [1088/1099], 26 mai Donation par Guillaume Pons, faite au prieuré de Sallèles-d Aude, de plusieurs biens. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 289r-293r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod, p In nomine Domini Jesu Christi ecclesiæ scripturis rememorationis de alode Sanctæ semperque Virginis et Genitricis Dei Mariæ, quod est ecclesia constructa in nomine ejusdem gloriosa Virgine Maria in villa quæ dicitur Salella. Igitur in Dei nomine, ego Willelmus cognomine Poncius, pro animæ meæ redemptione et remissione peccatorum meorum, dono et laudo alodem meum, quod habeo pro qualicumque voce, quæ est in villa quæ dicitur Adelhano, 1 et est ipsa villa in Narbonensi pago, Domino Deo et sanctæ Mariæ, et ad ecclesiam quæ est ædificata in villa Salella, et monachis et clericis ibidem Deo servientibus tam præsentibus quam futuris, sine enganno, et teneant et possideant jure perpetuo in æternum. Sunt etenim terras et vinea in ipsa villa prænominata Adelhano, quæ est juxta fluvium Azide. 2 Inprimis est petia una de terra ad ipsa Montada, et affrontat de altano in ipso pugio, de meridie in terra sancti Stephani, de circio in terra Matfredi, de aquilone in strata publica. Et in alio loco, in ipso Gissio petia una de terra, et affrontat de altano in terra sanctorum justi et Pastoris, 3 de meridie in ipso Reg, de circio in terra Matfredi, de aquilone in strata publica. In alio vero loco ad ipsos inire furcos alia petia terræ, et affrontat de altano in strata, de meridie similiter, de circio in terra Matfredi, de aquilone in ipso pago. In alio loco quem vocant Ventre de Bacca petia una de terra, et afrontat de altano in ipso pugio, de meridie in terra vicecomitis, de circio in terra sanctorum justi et Pastoris, de aquilone in terra sancti Pauli. Et ad ipso Pererio petia une de terra, et afrontat de altano in terra sancti Paulicarpi, de meridie in terra Matfredi, de circio similiter, de aquilone in ipso pugio. Et super ipsa Rocha 4 petia una de terra, et afrontat de altano in terra Geralli Trasuarii, de meridie in strata publica, de circio in terra Matfredi, de aquilone in ipsa Rocha. Et ad ipsum Paleum alia petia de terra, et afrontat de altano in terra sancti Pauli, de meridie similiter, de circio in strata publica, de aquilone in terra sancti Pauli. In ipsa vero Ferragine petia una de terra, et afrontat de altano in terra sanctorum justi et Pastoris, de meridie in terra sanctæ Mariæ, de circio in strata publica, de aquilone in terra sancti Pauli. Ad viam sancti Stephani petia una de terra, et afrontat in terra Ramon Gautfre, de meridie in terra sancti Pauli, de circio similiter, de aquilone in strata. Ad ipsam Valeiram petia una de terra, et afrontat de altano in terra Bernardi Sendre, de meridie in terra vicecomitis, de circio in terra Raimon Gausfre, de aquilone in Reg. Super ipso pogio quem vocant Mociolengs 5 petia una de terra, et afrontat de altano in ipso pugio, de meridie in terra vicecomitis, de circio in terra sanctorum justi et Pastoris, et aquilone in terra sancti Pauli. In alio loco ipsa terra quam vocant ad illos Primarios, et afrontat de altano in alode Bernardi Stephani, de meridie in Reg, de circio in alode Stephani Nanties, de aquilone in vinea Guillelmi Ramun. In alio loco ipsa terra quam vocant Pradel. 6 In alio loco ubi vocant Mascaron petia una de terra, et afrontat de altano in terra vicecomitis, de meridie similiter, de circio in strata, de 1 Ouveillan, à 4 km au nord-est de Salèlles-d Aude? 2 L Azille? L Audié? 3 Saint-Just-et-Pasteur, chapelle sur la commune d Alaigne (Aude, arr. Limoux, ch.l.c.). 4 La Roque, lieu-dit à 0,5 km à l est de Sallèles-d Aude. 5 Moussoulens, lieu-dit à 2 km au sud-est de Salèlles-d Aude. 6 Les Pradels, lieu-dit à 3 km au sud de Quarante; ou: Les Pradels, lieu-dit à 5 km au nord-ouest de Sallèles-d Aude. 223
224 aquilone in terra sancti Pauli. In alio loco quam vocant ad ipso Clauso 1 petia una de terra, et afrontat de altano in vinea sancti Pauli, de meridie in strata, de circio in vinea sanctæ Mariæ de Narbona quæ vocant Majore, de aquilone in terra sancti Pauli. In alio loco ad ipsos Interfurcos petia una de terra, et affrontat de altano in alode Bonocia, de meridie in honore Guillelmi Gairal, de circio in strata publica, de aquilone in terra sancti Policarpi. Quoniam vero infra istas afrontationes supra nominatas includunt, ego Guillelmus præscriptus donator dono et laudo, et solemnem donationem facio, sine dolo et sine enganno, Domino Deo et sanctæ semperque Virgini Mariæ in loco quæ dicitur Salella, ac monachis et clericis ibidem in Dei servicio degentibus, ut teneant jure perpetuo et possideant inperpetuum absque ulla contradictione, tali tenore ut si ego Guillelmus, Domino permittente et adiuvante, de hac peregrinatione sancti Sepulchri, quod ego pro amore Dei et remissione peccatorum meorum puto et cupio facere, reversus ad proprium fuero, omnem honorem prædictum in vitam meam teneam in hoc sæculo, excepta una petia de terra, quæ supra est nominata de illa Montada, necnon et Auserdale simul, et duas illas quæ vocantur Ferragine, et post obitum meum absque ulla reservatione Domino Deo et intemeratæ semper Virgini Mariæ revertatur et maneat, tali vero conventu, ut neque meus infans, nec infantes, nullaque mea posteritas aliquid ibi hæreditet vel possideat, sed sane et plane, justeque totum et ab integro ecclesia prædicta de illa Salella, quæ est constructa ad honorem semper Virginis Mariæ cum monachis et clericis ibidem habitantibus teneat et possideat in proprio alode in perpetuum, et istas tres petias de terra supranominatas de illa Montada et Ferragine semper et inantea habeat tenebo quousque alius honor veniat. Facta est donatio ista septimo kalendas Iunii, Urbani papæ præsulatui arce sublimato, in Francia regnante Philippo rege. 2 Sig+num Guillelmi Poncii, qui hæc fecit scribere vel firmare rogavit. Sig+num Bernardi Aimelii. Sig+num Petri Stephani quæ vidit et audivit, quando soror ipsius Guillelmi nomine Warsendis, cui honor supradictus fuit donatus et laxatus, ad suprascriptum Guillelmum fratrem suum, propterea ipse Petrus paratus fuit jurare et testificare, in præsentia Berengarii Raimundi, et Bernardi Amelii, et priorem Begoni, et aliorum bonorum omnium quamplurares, ut vidisset et audisset ipsum donum facere suprascriptum. Bego rogatus scripsit. Confirmation de Bernard Pons. In nomine Domini, ego B[ernardus] Poncius dono et laudo ipsum honorem, quod Guillelmus Poncius frater meus donavit et laxavit ad sanctam Mariam de illa Salella, propter remedium animæ meæ et remissionem peccatorum meorum, et propter remedium animæ fratris mei Guillelmi, et laudo et firmo ipsum donum, quod frater meus prænominatus fecit ad Sanctam Mariam de Illa Salella, et ad monachis ibi degentibus totum et ab integro, sine enganno. Facta carta ista secundo nonas Augusti, anno Domini millesimi centesimi tertii, regnante Philippo rege. 3 Sig+num Bernardi Poncii qui hæc scribere fecit vel firmare rogavit. Signum Stephani Udalgerii. Signum Berengerii Raimundi. Sig+num Bernardi Aimelii. Guifredus rogatus scripsit. 1 La Clause, lieu-dit à 3 km au sud-est de Sallèles-d Aude. 2 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
225 , juillet, jeudi Donation par Duran et Giralde de Lagarde de l église Saint-Jean-Baptiste de Castérus, en Lomagne, au diocèse d Agen. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 329r-330v. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 107. Edition: Müssigbrod, p Noverint omnes tam futuri quam præsentes, qualiter ego Durannus de illa Guarda dictus, cum uxore mea nomine Giralda, et filiis meis, ego etiam Raimundus præsbiter, simul damus Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo in monasterio Moysiaco, ecclesiam nostram quæ nunc dicitur de Castrollus. 1 Et est sita in pago Limaniæ, in honore sancti Joannis Baptistæ, in dispositione Aginnensis episcopi. Hanc itaque ecclesiam, ubi nunc est, et ubi mutanda est, cum decimis et primiciis, cum suo cimiterio, et cæteris omnibus ad ipsam ubique pertinentibus, totam et ab integro ita damus et confirmamus in perpetuum alodum sancto Petro apostolo, et habitatoribus ipsius loci, scilicet abbati præsenti domno Ansquitilio et cunctis sibi succedentibus monachis et abbatibus, ut teneant et possideant possessione perpetua. Facta donatio ista in manibus Willelmi prioris, per industriam Ademari Pomerii Vici, in præsentia multorum testium, anno Dominicæ Incarnationis millesimo centesimo, fera quinta, mense Iulio, regnante Philippo in Francorum regno. 2 Signum ipsius Duranni, qui donationem istam fecit, et manibus ita tenendum firmavit. Signum Giraldis uxoris suæ, quæ istam et alias donationes parentum suorum firmavit, et corroboravit sancto Petro. Signum Pontii filii sui. Signum Raimundi Dellemos. Signum Aimerii Aulvilar. Signum Raimon Moret et Agnæ. Signum Willelmi Widonis. Signum Raimondi presbiteri, et nepotis ejus Arnaldi, qui donationem istam firmaverunt. Signum Petri presbiteri. 1 Le Castérus, lieu-dit situé à cheval sur les communes de Saint-Loup et d Auvillar. 2 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
226 , dimanche 5 août Accord entre l abbé Ansquitil et Seguin et Bernard de Volugul, à propos des droits d eau et de pêche à La Poularie. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau en parchemin escrit des deux costes contenant dautres actes : Doat 128, f. 270r-271r. Ad finem et concordiam venit domnus abbas Ansquitilius, cum filiis Bernardo de Volugul, scilicet Siguino et Bernardo et cæteris, de illa aqua et piscaria quæ est ad Illam Pullariam. Dedit eis ipse abbas, cum consilio prioris et sacristæ et cellararii, medietatem ipsius aquæ et piscariæ, ut teneant et possideant in fevum, et habeant molendinos suos in dominio, et reddant censum pro singulis, sicut alii faciunt, duodecim denarios; alteram vero medietatem ipsius aquæ et piscariæ et reliquerunt et confirmaverunt Sancto Petro et supradicto abbati et cæteris successoribus suis, ut teneant et habeant, cum omni pace in perpetuum. Facta sunt hæc publice anno Dominicæ Incarnationis millesimo centesimo, nonas Augusti, die dominica, in præsentia multorum testium. Signum Gausberti de Fumel dicti abbatis. Signum Raymundi Guillelmi et fratris ejus Sicherii. Signum Raymundi de Illo Pojet, et aliorum multorum. 226
227 , 15 novembre Anagni Bulle du pape Pascal II, confirmant les privilèges de l abbaye de Cluny et de ses maisons. Copie figurée de la seconde moitié ou de la fin du XII e siècle, vidimée par un évêque P. de Mâcon 1 : parchemin, h. 445/457 mm, l. 425/421 mm: ADTG, G 538(3) (Andurandy 18).* C. Copie perdue, marquée autrefois: Andurandy 19. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 18 et 19 (daté erronément du dixième des kalendes de décembre), d après B et C. E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 605, d après B et C. Indiqué: Jaffé 5845 (4373); Bernard-Bruel, t. 5, n. 3739, Zelus Domini et religionis (d après Guichenon et Coquelinus). 2 Edition: Guichenon, Histoire de Bresse, Preuves, p. 216; Coquelines, Bullarum, privilegiorum ac diplomatum Romanorum pontificum amplissima collectio (Rome 1739), t. 2, p. 114; Migne, PL 163, col (d après Coquelines). Pascalis episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Hugoni abbati Cluniacensi ejusque successoribus regulariter substituendis, in perpetuum. Et religionis prerogativa, qua per universum fere Occidentem nostris temporibus per Dei gratiam congregatio vestra precelluit, et inconcussa caritatis unitas, qua inter procellas omnes sedi apostolice adhesistis, mansuetudinem nostram vehementius exhortantur, imo urgent atque compellunt ut vestris peticionibus assensum accomodare, et quieti vestre in posterum providere sollicicius debeamus. Ea propter, quicquid libertatis, quicquid tuitionis, quicquid auctoritatis, predecessores nostri Ecclesie Romane pontifices, presertim apostolice memorie Gregorius Septimus et Urbanus Secundus, vestro monasterio et locis ad id pertinentibus contulerunt, nos quoque presenti decreto, Auctore Domino confirmamus. Ad hec adicimus ut in omnibus prioratibus et cellis que nunc sine proprio abbate vestro regimini subjecte sunt, nullus unquam futuris temporibus abbatem ordinare presumat. Sed tam prioratus ipsi et celle, quam et cetera in quibuslibet locis omnia, quibus fraternitas tua, Arvernensis consilii, quod per supradictum Urbanum papam celebratum est, tempore investite erant, de quibus tunc nulla questio mota est, cui nimirum consilio per temetipsum interfueras, tam tibi quam successoribus tuis in pace semper et quiete serventur. In quibus hec propriis visa sunt annotanda nominibus: Sancta Maria de Caritate, de Marciniaco, Sanctus Petrus de Cunsiaco, Sanctus Petrus de Leinitiis, Sanctus Paulus de Pergamo, Sanctus Ysidorus de Hispania, Sanctus Ozilus de Carrione, Sanctus Marcellus de Salsiniaco, Sanctus Marcellus de Cabilone, Carus Locus, Paredus, Romanum Monasterium, Sanctus Victor de Gebenna, Paterniacus, Sanctus Saturninus de Provincia, Sanctus Eutropius, Sanctus Martinus de Auxia, monasterium de Chacerris, Sancta Maria de Tolosa, Boort, Tiernus, Sanctus Martinus de Campis, Silviniacus, Salcilangie, Novigentum, Crispeiacus, Virgeius, Ginniacus, Nantoachus, Sanctus Pancracius de Anglia, Sanctus Licerius de Bigorra, Sanctus Orientius Auxiensis, Sancta Maria de 1 Il s agit soit de Pons de Rochebaron, évêque de Mâcon de 1144/1148 à 1166, soit de Pons de Villars, évêque de Mâcon de 1199 à Bernard-Bruel remarquent: Sauf quelques expressions un peu différentes, cette bulle datée: Anagniæ XVII kal. decembr. est identique à celle donnée le même mois Lateranis... XII kal. decembr. (20 novembre 1100). 227
228 Nazara, Sanctus Iacobus de Pontivo, Sanctus Gabriel de Gremona, Sanctus Salvator Sanctus Stephanus de Niverno. Precipimus etiam ut omnes ecclesie seu capelle vestre et cimiteria libera sint, et omnis exactionis imunia preter consuetam episcopi paratam et justiciam in presbiteros, si adversus sui ordinis dignitatem offenderint, exceptis nimirum ecclesiis illis, que absque hujusmodi subiectione in abbatis potestate subsistunt. Liceat quoque vobis seu fratribus vestris in ecclesiis presbiteros eligere, ita tamen ut ab episcopis vel episcoporum vicariis animarum curam absque venalitate suscipiant, quam si committere illi (quod absit!) ex pravitate noluerint, tunc presbiteri ex apostolice sedis benignitate officia celebrandi licentiam consequantur. Neque cuilibet facultas sit, aut claustri vestri aut vestrorum locorum fratres pro vivorum sive defunctorum helemosinis ob salutem datis inquietare, sed tam virorum quam mulierum oblationes, que ad eos afferuntur, in usu servorum Dei pauperumque profecturas recipere liceat. Abbatias vero, quas tue tuorumque successorum ordinationi predecessor noster Gregorius Septimus papa commisit, nos quoque committimus, videlicet Virzelai, Sancti Egidii, Sancti Johannis de Angeliaco, Sancti Petri de Moysiaco, Malliacensem, Sanctus Martinus [sic] de Lemovico, Novum Monasterium, Sancti Cipriani Pictavensis, de Fiaco; aditientes ut etiam Sancti Germani Altisiodorensis, Sancti Austremonii Mauziacensis, Sancti Bertini Tarvernensis eidem ordinationi subjaceant, salvo nimirum jure sancte Romane Ecclesie. Nec minus illud supradicti Urbani Secundi pape confirmamus, ne cellarum vestrarum ubilibet positarum fratres pro qualibet interdictione vel excomunicatione divinorum officiorum suspensionem patiantur, sed tam monachi ipsi quam famuli eorum, et qui se monastice professioni devoverunt, clausis ecclesiarum januis, non admissis diocesanis, divine servitutis officia celebrent, et sepulture debita peragant. Concedimus etiam vobis laicos seu clericos seculares, nisi qui pro certis criminibus excomunicati sunt, ad conversionem sive sepulturam per loca vestra suscipere. Clericos quoque regulares, qui vel in locis suis salvari non possunt vel pro necessitatibus ad vestrum cenobium confugiunt, suscipiendi et ad vestrum propositum admitendi, religioni vestre licentiam impertimus. Preterea decrevimus ut nulli omnino hominum liceat vestrum venerabile cenobium et loca ei subdita temere perturbare, sed eorum ecclesie possessiones, et bona cetera que pro animarum salute jam donata sunt, vel in futurum Deo miserante donari contigerit, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant, quos profecto cognoscimus ab excomunicatis ac rapacibus discretione debita continere. Si qua igitur ecclesiastica secularisve persona, hanc nostre constitutionis paginam sciens contra eam temere venire temptaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino juditio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jhesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districte ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem cenobio justa servantibus, sit pax Domini nostri Jhesu Christi, quatenus et hic fructum bone actionis percipiant, et apud districtum Judicem premia eterne pacis inveniant. Amen. Amen. Amen. Ego Paschalis sancte chatalice Ecclesie episcopus subscripsi. Ego Miro Prenestinus episcopus subscripsi. Ego Albericus Dei gratia cardinalis tituli Sancti Petri ad Vincula subscripsi. Ego Teuzo cardinalis Sanctorum Joannis et Pauli subscripsi. Ego Joannes Tusculanensis episcopus subscripsi. Ego Paganus diaconus Romane Ecclesie cardinalis de diaconia Sancte Marie Novess. [à gauche: rota de Pascal II, avec la légende:] [à droite: monogramme:] Sanctus Petrus / Sanctus Paulus Paschalis pp II 228
229 + Verbo Domini celi firmati sunt BENE VALETE Datum Anagnie per manum Johannis Sancte Romane Ecclesie diaconi cardinalis, XVII Kalendas Decembris, indictione VIII a, Incarnationis Dominice anno M.C, pontificatus autem domni Pascalis Secundi papæ II. [autre main:].p. Ego Matisc[onensis] episcopus subscribo et caractere meo confirmo. P. Note: B ne présente pas de mentions dorsales d époque. Le parchemin a un repli percé de trois coupures destinées à mettre des sceaux. 229
230 158. [1100], 19 novembre Latran Lettre du pape Pascal II, adressée aux évêques de France, leur recommandant les intérêts du monastère de Cluny. A. Original dans les archives de l abbaye de Cluny. Copie dans un fragment de cartulaire du XII e siècle, provenant de l abbaye de Moissac: Paris, BN, ms. lat (manuscrit moissagais contenant des actes transcrits vers le milieu du XII e siècle), f. 118v. C. Copie du XIV e siècle: Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 61vb-62 ra. Indiqué: Jaffé 5846(4374); Bernard-Bruel, t. 5, n 3740 (d après C.147). Edition: Bullarium Cluniacense, p. 33, col. 1, n 1; Bibliotheca Cluniacensis, col ; Labbé, Concil., t. 10, col. 681; D Achery, Spicilegium, in-folio, t. 3, p. 435; in-4, t. 6, p. 460; RHF 15, p (d après Labbe, Bibliotheca Cluniacensis, et Spicilegium); Mansi 20, col (d après..); Migne, PL 163, p. 53 (d après ); Mémoires et Documents de la Société de la Suisse Romande, t. 3, p P[ascalis] episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus archiepiscopis et episcopis per Gallias, salutem et apostolicam benedictionem. Quanta reverentia sedis apostolicę constitutionibus debeatur, fraternitatem vestram non ignorare credimus. Si quia vero vel minus dicta, vel aliter intellecta conspiciuntur, meminerint qui adversus sanctam R[omanam] Æcclesiam conqueri consueverunt, quid pro Felicis papa scriptis adversus Acatium datis, Orientalibus episcopis sanctę memorię Gelasius papa responderit. Idcirco ad memoriam fraternitatis vestrę reducimus, quod Cluniacense cenobium ab ipso fundationis exordio sanctę R[omane] Æcclesię sit oblatum, quod profeto religiosi antistites et egregii principes pro religione eximia donis suis ac possessionibus ditaverunt. Romani vero pontifices tamquam occuli sui pupillam custodientes, cum loca ad se plurima pertinentia fratrum illorum regimini commisissent, tam locum ipsum quam cetera ei coherentia privilegiorum suorum munitionibus vallaverunt. Scitis enim quanta per eos in Galliarum partibus nova instituta, vetera sint ad religionem monasteria reparata. Eapropter caritatem vestram monemus, monentes rogamus atque precipimus ne tot tantorumque pontificum privilegiis obviare temptetis, ne per eorum violationem apostolicę sedis (quod absit!) indignationem inveniatis. Imitatores estote patrum vestrorum, qui congregationem illam venerabilem devotius coluerunt, et saluti, quam per eos Dominus super multis peccatoribus operatur, manus socias adhibere. Ita eos diligite, ita tuemini, ita fovete, ut quietius per vos Omnipotenti Domino valeant deservire. Vos autem, qui inter mundi fluctuantis turbines statis, per eos, tam apostolicę sedis quam Omnipotentis Dei gratiam consequamini. Data Lateranis, XIII Kalendas Decembris. 230
231 , 20 novembre Bulle du pape Pascal II, confirmant les privilèges de l ordre de Cluny. TEXTE ORIGINAL A. Original provenant des archives de l abbaye de Cluny: Paris, BN, Collection de Bourgogne, originaux, vol. 79, n 175. Copie du. siècle dans un cartulaire de Cluny: Paris, BN, ms.lat. 5458, 37, n. XXXII. Editions: Bullarium Cluniacense, p. 32; Bibliotheca Cluniacensis, col (d après CHART. XXXII); Mansi, t. 20, col (d après Bibliotheca Cluniacensis); Migne, PL 163, col (d après Mansi); Mémoires et Documents de la Société de la Suisse Romande, III, p Indiqué: Jaffé 5849 (4376); Bernard-Bruel, t. 5, n TEXTE INTERPOLÉ A. Copie du. siècle dans un cartulaire de Cluny: Paris, BN, ms.lat. 5458, 68, n. LXI. A. Copie figurée du XII e siècle, parchemin, h. 340 mm, l. 389/394 mm: ADTG, G 538(4) (Andurandy 317). Note: le copiste a écrit autour des plis du parchemin, ce qui prouve que celui-ci était déjà plié avant la réalisation de la copie. B. Copie du milieu du XII e siècle: Paris, BN, ms. lat (manuscrit moissagais contenant des actes transcrits vers le milieu du XII e siècle), f. 118r-v.* C. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit petites feuilles de parchemin (perdu), aux archives de l abbaye de Moissac: Paris, BN, collection Doat, vol. 128, f. 272r-276r.* D. Analyses XVIII e siècle: Andurandy 9 (extrait) et 317 ( original ). Edition: Bibliotheca Cluniacensis, col (d après CHART. LXI). (édition Bibliotheca Cluniacensis). A. [mention dorsale ancienne :] PRIVILEGIUM DOMNI PASCHA- LIS SECUNDI PAPE Pascalis episcopus, servus servorum Dei, Hugoni, abbati Cluniacensi, ejusque successoribus regulariter substituendis, in perpetuum. Et religionis prærogativa, qua per universas Gallias vestris temporibus per Dei gratiam congregatio precellit, et inconcussa charitatis PASCALIS EPISCOPUS, SERVUS SERVORUM DEI, VENERABILI FRATRI HUGONI, CLUNIACENSI ABBATI, EJUSQUE SUCCESSORIBUS REGULARITER SUBSTITUENDIS, IN PERPETUUM. 1 Et religionis prerogativa, qua per universas Gallias nostris temporibus per Dei gratiam congregatio vestra precelluit, et inconcussa 1 Pascal II, pape de 1099 à 1118; Hugues de Semur, abbé de Cluny de 1049 à
232 unitas, qua inter procellas omnes sedi apostolicæ adhæsistis, mansuetudinem nostram vehementius exhorttantur, immo urgent atque compellunt, ut vestris petitionibus assensum accommodare, et quieti vestræ in posterum providere sollicitius debeamus. Eapropter, quicquid libertatis, quicquid tuitionis, quicquid auctoritatis prececessores nostri Ecclesiæ Romanæ pontifices, presertim apostolicæ memoriæ Gregorius VII et Urbanus II, vestro monasterio et locis ad id pertinentibus contulerunt, nos quoque pręsenti decreto, auctore Deo, confirmamus. Ad hæc adjicimus, ut tam prioratus ipsi et cellæ, quam et cætera in quibuslibet locis omnia, quibus fraternitas tua Arvernensis concilii, quod per supradictum Urbanum papam celebratum est, tempore investita erat, de quibus tunc nulla quæstio mota est, cui nimirum concilio per temetipsum interfueras, tam tibi quam successoribus tuis in pace semper et quiete serventur. karitatis unitas, qua inter procellas omnes sedi apostolicę adhesistis, mansuetudinem nostram vehementius exhortantur, immo urgent atque compellunt, ut vestris petitionibus assensum accomodare, et quieti vestrę inposterum providere sollicitius debeamus. Ea propter, quicquid libertatis, quicquid tuitionis, quicquid auctoritatis prececessores a) nostri ęcclesię Romanę pontifices, presertim apostolicę memorię G[regorius] VII et UR[banus] II, 1 vestro monasterio et locis ad id pertinentibus contulerunt, nos quoque presenti decreto, auctore Domino, confirmamus. Ad hęc adicimus, ut in omnibus prioratibus et cellis, quę nunc sine proprio abbate vestro regimini subjectæ sunt, nullis umquam futuris temporibus abbatem ordinare presumat. Sed tam prioratus ipsi et cellę, quam et cetera in quibuslibet locis omnia, quibus fraternitas tua Arvernensis concilii, quod per supradictum UR[banum] papam celebratum est, tempore investita erant, de quibus tunc nulla questio mota est, cui nimirum concilio per temetipsum interfueras, tam tibi quam successoribus tuis in pace semper et quiete serventur. In quibus hęc propriis visa sunt annotanda nominibus: Sancta Maria de Karitate, de Marciniaco, Sanctus Petrus de Consiaco, Sanctus Petrus de Leinitiis, b) Sanctus Paulus de Pergamo, Sanctus Ysidorus de Hispania, Sanctus Odilus de Carrione, Sanctus Marcellus de Salsiniaco, Sanctus Marcellus de Cabilone, Carus Locus, Paretus, Romanum Monasterium, Sanctus Victor de Gebenna, Paterniacus, Sanctus Saturninus de Provincia, Sanctus Eutropius, Sanctus Martinus de Auxia, monasterium de Cacerris, Sancta Maria de Tholosa, Boort, Tiernus, Sanctus Martinus de Campis, Silviniacus, Salsinangię, Novigentum, Crispeiacus, Virgeius, Ginniacus, Nantoacus, Sanctus Pancracius de Anglica, Sanctus Licerius de Bigorro, Sanctus Orientius Auxientis, Sancta Maria de Nazara, Sanctus Jacobus de Pontivo, Sanctus Gabrihel de Cremona, Sanctus Salvator et Sanctus Stephanus de Niverno. 2 1 Grégoire VII, pape de 1073 à 1085; Urbain II, pape de 1088 à Sainte-Marie de La Charité-sur-Loire (Nièvre, arr. Cosne, ch.l.c.); Marcigny (Saône-&-Loire, arr. Charolles, ch.l.c.); Saint- Pierre de Coincy (Aisne, arr. Château-Thierry, canton Fère-en-Tardenois); Saint-Pierre de Ligny-sur-Canche (Pas-de-Calais, arr. Arras, canton Auxi-le-Château); Saint-Paul de Bergamo = San-Paolo d Agrono, sur la commune de Buzzone (Italie, prov. Milan); Saint-Isidore d Espagne = San-Isidoro (Espagne, diocèse de Palencia); Saint-Jean-Baptiste-et-Saint-Zoïle de Carrion (Espagne, prov. Palencia, commune Carrion-de-los-Condes); Saint-Marcel de Sauzet (Drôme, arr. Valence, canton Marsanne); Saint-Marcel de Chalon-sur-Saône (Saône-&-Loire, ch.l.arr.); Charlieu (Loire, arr. Roanne, ch.l.c.); Paray-le- Monial (Saône-&-Loire, arr. Charolles, ch.l.c.); Romainmôtier (Suisse, canton Vaud); Saint-Victor de Genève (Suisse); 232
233 Præcipimus etiam ut omnes ecclesiæ seu capellæ vestræ et cimiteria libera sint, et omnis exactionis immunia, præter consuetam episcopi paratam, et justitiam in presbyteros, si adversus ordinis sui dignitatem offenderint, exceptis nimirum ecclesiis illis, quę absque hujusmodi subjectionę in abbatis potestate consistunt. Liceat quoque vobis seu fratribus vestris in ecclesiis vestris presbyteros eligere, ita tamen ut ab episcopis vel episcoporum vicariis, animarum curam absque venalitate suscipiant. Quam si committere illi ex pravitate noluerint, tunc presbyteri ex apostolicæ sedis benignitate officia celebrandi licentiam consequantur. Ecclesiarum vero seu altarium consecrationes ab episcopis, in quorum diocesibus sunt, locorum vestrorum fratres accipiant; si quidem gratis ac sine pravitate voluerint exhibere; alioquin a catholico, quem malueritis, episcopo, consecrationum ipsarum sacramenta suscipiant. Neque cuilibet facultas sit, aut claustri vestri, aut locorum vestrorum fratres pro vivorum sive defunctorum eleemosinis ob salutem datis inquietare, sed tam virorum quam mulierum oblationes, quæ ad eos afferuntur, in usu servorum Dei pauperumque profuturas recipere liceat. Precipimus etiam ut omnes ęcclesię seu capellę vestræ et cimiteria libera sint, et omnis exactionis inmunia, preter consuetam episcopi paratam, et justiciam in presbyteros, si adversus ordinis sui dignitatem offenderint, exceptis nimirum ęcclesiis illis, quę absque hujusmodi subjectionę in abbatis potestate subsistunt. Liceat quoque vobis seu fratribus vestris c) in ecclesiis presbyteros eligere, ita tamen ut ab episcopis vel episcoporum vicariis, animarum curam absque venalitate suscipiant. Quam si committere illi, quod absit, ex pravitate noluerint, tunc presbyteri ex apostolicę sedis benignitate officia celebrandi licentiam consequentur. Æcclesiarum vero seu altarium consecrationes ab episcopis in quorum diocesibus sunt locorum vestrorum fratres accipiant, siquidem gratis ac sine pravitate voluerint exhibere; alioquin a catholico, quem malueritis, episcopo, consecrationum ipsarum sacramenta suscipiant. Neque cuilibet facultas sit, aut claustri vestri, aut vestrorum locorum fratres pro vivorum sive defunctorum ęlemosinis ob salutem datis inquietare, sed tam virorum quam mulierum oblationes, quę ad eos afferuntur, in usu servorum Dei pauperumque profecturas recipere liceat. Abbatias d) vero, quas tuę tuorumque successorum ordinationi predecessor noster G[re]G[orius] VII papa commisit, nos quoque commitimus, videlicet Virzelai, Sancti Egidii, Sancti Johannis de Angliaco, SANCTI PETRI DE MOYSIACO, Malliacensem, Sancti Martialis de Lemovico, Novum Monasterium, Sancti Cipriani Pictavensis, de Fiaco. 1 Adicientes ut etiam Sancti Germani Autisiodorensis, Sancti Astremonii Mauziacensis, Sancti Bertini Payerne (Suisse, canton Vaud); Saint-Saturnin de Provence = Saint-Saturnin-du-Port, ancien nom de Pont-Saint-Esprit (Gard, arr. Uzès, ch.l.c.); Saint-Eutrope, dans la ville de Saintes (Charente-Maritime, ch.l.dép.); Saint-Martin de l Ile d Aix, île au large de Rochefort (Charente-Maritime, arr. Rochefort, canton Rochefort-Sud); le monastère de Casseras (Espagne, prov. Barcelone); Sainte-Marie de Toulouse = Notre-Dame de La Daurade, dans la ville de Toulouse; Bort (Corrèze, arr. Ussel, ch.l.c.); Thiers (Puy-de-Dôme, ch.l.arr.); Saint-Martin-des-Champs, à Paris; Souvigny (Allier, arr. Moulins, ch.l.c.); Sauxillanges (Puy-de-Dôme, arr. Issoire, ch.l.c.); Nogent-le-Rotrou (Eure-&-Loire, ch.l.arr.); Crépy-en-Valois (Oise, arr. Senlis, ch.l.c.); Vergy, aujourd hui Reulle-Vergy (Côte-d Or, arr. Dujon, canton Gevrey-Chambertin); Gigny (Jura, arr. Lons-le-Saulnier, canton Saint-Julien-sur-Suran); Nantua (Ain, ch.l.arr.); Saint-Pancrace d Angleterre = Lewes (Angleterre, Sussex); Saint-Lizier de Bigorre (Ariège, arr. Saint-Girons, ch.l.c.); Saint-Orens d Auch (Gers, ch.l.dep.); Sainte-Marie de Najera (Espagne, province Logrono); Saint-Jacques de Pontida (Italie, prov. Bergamo); Saint-Gabriel de Crémone (Italie, ch.l.province); Saint-Sauveur-et-Saint-Etienne de Nevers (Nièvre, ch.l.dép.). 1 Vézelay (Yonne, arr. Avallon, ch.l.c.); Saint-Gilles, autrefois Saint-Gilles-du-Gard (Gard, arr. Nîmes, ch.l.c.); Saint-Jeand Angély (Charente-Maritime, ch.l.arr.); SAINT-PIERRE DE MOISSAC; Mailhat, sur la commune de Lamontgie (Puy-de-Dôme, arr. Issoire, canton Jumeaux); Saint-Martial de Limoges (Haute-Vienne, ch.l.dép.); Montierneuf, dans le faubourg de Poitiers (Vienne, ch.l.dép.); Saint-Cyprien, dans le faubourg de Poitiers (Vienne, ch.l.dép.); Figeac (Lot, ch.l.arr.). 233
234 Nec minus illud supradicti Urbani II papæ capitulum confirmamus, ne cellarum vestrarum ubilibet positarum fratres, pro qualibet interdictione vel excommunicatione, divinorum officiorum suspensionem patiantur. Sed tam monachi ipsi, quam et famuli eorum, et qui se monasticæ professioni devoverunt, clausis ecclesiarum januis, non admissis diocesanis, divinæ servitutis officia celebrent et sepulturæ debita peragant. Concedimus etiam vobis laicos seu clericos sæculares, nisi qui pro certis criminibus excommunicati sunt, ad conversionem seu sepulturam per loca vestra suscipere. Clericos quoque regulares, qui vel in locis suis salvari non possunt, vel pro necessitatibus ad vestrum cœnobium confugiunt, suscipiendi, et ad vestrum propositum admittendi, religioni vestræ licentiam inpertimur. Præterea, decernimus ut nulli hominum omnino liceat vestrum venerabile cœnobium et loca ei subdita temere perturbare, sed eorum ecclesiæ possessiones, et bona cætera, quæ pro animarum salute jam donata sunt, vel in futurum Deo miserante donari contigerit, firma vobis vestrisque successoribus illibataque permaneant, quos profecto cognoscimus, ab excommunicatis pia discretione vigilantius abstinere. Si qua igitur ecclesiastica secularisve persona hanc nostrę constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire temptaverit, secundo terciove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque Divino Judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo Corpore et Sanguine Dei et Domini nostri Redemptoris Jhesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtę ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem cenobio justa servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonę actionis percipiant, et apud districtum Judicem premia ęternę pacis inveniant. Tarvannensis, 1 eidem ordinationi subjaceant, salvo nimirum jure sanctę Romanę Ecclesiæ. Nec minus illud supradicti UR[bani] II papæ capitulum confirmamus, ne cellarum vestrarum ubilibet positarum fratres pro qualibet interdictione vel excommunicatione, divinorum officiorum suspensionem patiantur. Sed tam monachi ipsi, quam et famuli eorum, et qui se monasticę professioni devoverunt, e) clausis ecclesiarum januis, non admissis diocesanis, divinę servitutis officia celebrent et sepulturę debita peragant. Concedimus etiam vobis laicos seu clericos seculares, nisi qui pro certis criminibus excommunicati sunt, ad conversionem per loca vestra suscipere. Clericos quoque, f) qui vel in locis suis salvari non possunt, vel pro necessitatibus ad vestrum cenobium confugiunt suscipiendi, et ad vestrum propositum admitendi, religioni vestrę licentiam inpertimur. Preterea, decernimus ut nulli omnino hominum liceat vestrum venerabile cenobium et loca ei subdita temere perturbare, sed g) ęcclesię possessiones, et bona cetera, quę pro animarum salute jam donata sunt, vel in futurum Deo miserante donari contigerit, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant, quos profecto cognoscimus, ab excommunicatis pia discretione vigilantius abstinere. Si qua igitur æcclesiastica secularisve persona hanc nostrę constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire temptaverit, secundo terciove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque Divino Judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo Corpore et Sanguine Dei et Domini nostri Redemptoris h) Jhesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtę ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem cenobio justa servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonę accionis percipiant, et apud districtum Judicem premia æternę i) pacis inveniant. Amen. Amen. k) 1 Saint-Germain d Auxerre (Yonne, ch.l.dép.); Saint-Austremoine de Mozac (Puy-de-Dôme, arr. et canton Riom); Saint- Bertin de Thérouanne, sur la commune de Saint-Omer (Pas-de-Calais, arr. et canton Saint-Omer). 234
235 [à gauche] Ego Paschalis catholicæ Ecclesiæ episcopus subscripsi. Ego Odo Hostiensis episcopus subscripsi. Ego Milo Prænestinus episcopus subscripsi. Ego Albericus archiepiscopus, Dei gratia cardinalis Sancti Petri ad Vincula subscripsi. Ego Walterius episcopus Albanensis subscripsi. Ego Paganus diaconus Romanę Æcclesie cardinalis subscripsi. Ego Paschalis catholicę Æcclesię episcopus subscripsi. Ego Oddo Hostiensis episcopus subscripsi. Ego Milo Prenestinus episcopus subscripsi. Ego Albericus Dei gratia cardinalis Sancti Petri ad Vincula subscripsi. Ego Walterius episcopus Albanensis subscripsi. Ego Paganus diaconus Romanę Æcclesie cardinalis subscripsi. [au milieu] [rota:] SANCTUS PETRUS SANCTUS PAULUS PASCH PAPA ALIS II Datum Lateranis, per manum Johannis sanctę Romanę Æcclesię diaconi cardinalis, XII Kalendas Decembris, indictione VIII, Incarnationis Dominicę anno M.C., pontificatus autem domni Paschalis II pape II. [à droite :] Bene valete. a) predecessores] predecessoris B b) Leinitiis] Leuntiis ou Leuntus B c) vestris] nostris corrigé en vestris d) mot souligné A. e) qui se monasticę professione devoverunt] qui monasticæ professioni se devoverunt... f) Clericos quoque] Clericos quoque regulares B g) sed] sed eorum B h) Redemptoris] Redemptoris nostri B i) ęternę] eterna B k) Amen. Amen.] AMEN. AMEN. AMEN. B 235
236 , 28 novembre Bulle du pape Pascal II, renouvelant les privilèges de Saint-Sernin de Toulouse. A. Mentionné XIV e siècle dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, d après une copie dans les archives de l abbaye de Moissac: f. 60vb. Indiqué: Jaffé Edition: Pflugk-Harttung, Acta, I, 71. Sicut injusta petentibus A. In archivis nostri monasterii legi coppiam cujusdam bulle Pascalis proximi Secundi, ubi continentur multa privilegia concessa monasterio Sancti Saturnini Tholose, et ibi asserit Pascalis II quod Urbanus II venit Tholosam, et ibidem consecravit altare Sancti Saturnini. 236
237 161. [vers 1100] Vente par Carbonel de la Joncquère de son casal du Coderc, et par Pons Marrane d une terre, situés à Escatalens. A. Original: ADTG, G 698 (Andurandy 5947). Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. Ego Carbonelus de la Juncqueira dono Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, et Duranno monacho de Scatalingis, 1 casalem illum del Coderg qui est ante ecclesiam, totum quod juste et injuste ibi habebam, et accepi pro eo I sestarium frumenti et duos misture, et erat precium inillpr. (? tampon!) VI solidorum. Sunt autem testes Bernardus Arsius (?), e Poncius Marranus, Bertrandus de Rrocafort, et Aimericus frater ejus. Ego Poncius Marranus et Arnaldus frater ejus, Maiafredus quoque frater eorum, donamus Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo terram illam que est justa colturam de la strada, et accepimus pro ea III solidos. Testes fuerunt Carbonelus de la Juncqueira, Frezalandus Arnaldus, Bernardus Earnaldus, dco (?) quinas. Carbonnel de La Jonquiere donna a Durand Moine descatalens le Cazal del Coderc qui est devant l Eglise. Et pons Maran & arnaud son frere donnerent la terre qui est prés du chemin. Sans date N Escatalens (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 237
238 Mémoire sur la restitution, par Gausbert Arnaud et ses frères, des églises d Escatalens et de Rogonac. Avec une confirmation par Pons Arnaud et ses frères (sans date). A. Original: ADTG, G 698 (acte en déficit depuis 1964). Notice: Dufour 1972, p Cf. BSATG 95 (1969/1970), p. 24, note 10 bis. Facsimile: Fr. Galabert, Album de paléographie et de diplomatique XII e siècle (1912), pl. I, n 1. A. DESCRIPTIO MEMORIALIS sive recordatio diffinitionis quam fecit Gauzbertus et fratres ejus de ecclesiis Scatalingis et de Rogonaco, 1 quę sitę sunt in pago Tolosano, quas ipse Gauzbertus tam jure hęreditario quam etiam simoniace videbatur possidere. Interpellabat enim ipsas ęcclesias vir venerabilis domnus Asquitilius abbas et monachi Moysiacensis monasterii, quorum dominio consistebant, quod nequaquam canonice essent ordinatę sive pro conventione quam pater ipsius Gauzberti antecessoribus suis fecerat. Fecerat namque conventionem Arnaldus pater ejus domno Duranno episcopo et abbati Moysiacensi, ut ipse Gauzbertus denominatim pro eadem ęcclesia de Scatalingis presbiter ordinaretur. Ad etatem utique perveniens, non solum presbiter fieri voluit, set etiam violenter cum fratribus et senioribus suis ipsas ęcclesias invadere et possidere presumpsit, atque excomunicationem tam Romani legati quam proprii pontificis, id est Tolosani, tunc temporis Isarni, postponens, in guerram publicam per ignem et gladium diu crudeliter decertavit. Inter hec domnus Gr[egorius] papa Galliarum partes sua illustrans presentia, Moysiacense monasterium inter cetera visitare dignatus, ut altaris ad crucem consecratio ab ipso venerabiliter peracta testatur, tantę presumtioni finem inponere decrevit. Nam predicto Gauzberto non solum prefatę ęcclesię, sed omnium ecclesiarum introitum, quamdiu ipsam interpellaret sua auctoritate prohibuit. Per industriam vero atque consilium nobilium et bonorum vivorum, fecerunt hanc concordiam sive diffinitionem ipse Gauzbertus et fratres ejus cuncti, cum supradicto abbate et senioribus ipsius monasterii Moysiaci. Dimiserunt et reliquerunt predictas ęcclesias cum omnibus ubique ad ipsas pertinentibus et quantumcumque in eis juste aud injuste tenuerant vel requirere poterant. Sed et predictus Gauzbertus se ipsum et quod habebat vel habere poterat in manibus jam dicti abbatis dedit, et laudavit ut fidelissimus amicus ejus in omni vita sua permaneat. His ita peractis, ipse abbas ęcclesiam de Rogonaco 2 quantum in ea habebat... quasi aliam obedientiam ipsi Gauzberto commendavit, ut teneat et habeat quamdiu in amicicia et familiaritate abbatis et obedienciarii atque aliorum ipsius... seniorum fideliter permanserit. Acta sunt hec publice Moysiaco, anno Dominice Incarnationis M.C.I., et confirmata in manibus sepedicti abbatis domni Asquitilii, Wilelmi prioris, Elie sacriste, Arnaldi cellararii, et Ricardi ipsius obedientie provisoris, in presentia multorum testium, tam monachorum quam etiam laicorum. Gauzbertus ipse ita tenendum firmavit. Fratres ejus Gauzfredi Bernardus, Guilelmus, et Arnaldus omnes simul ita tenendum firmaverunt. Signum Ainardi de Illa Jonqueira. S. Guilelmi Arnaldi vicarii. S. Guilelmi de Tillos. S. Arnaldi Guitardi et alii Arnaldi. * * * Sciendum est iterum (?) quia longo tempore postea venit Poncius Arnaldi et fratres ejus Arnaldus et Matefredus, et eodem modo dimiserunt et donaverunt domno et... S. MARIA de Scatalingis, et Siguino ei et omnibus successoribus ejus, quicquid juris in archipresbit... llo habe videbantur, sine omni re...encia. 1 Rogonag ou Roselayges, lieu-dit à 2,5 km au sud-est d Escatalens. 2 Rogonag ou Roselayges, lieu-dit à 2,5 km au sud-est d Escatalens. 238
239 Hoc factum est sine omni re..tentia. 239
240 Donation par Raimond Guillaume des dîmes de la vigne de podio Sigberti. A. Original comme mention dorsale sur l acte de donation des dîmes de Moissac en Voir acte n 93. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt-quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 283r-284r. C. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt-quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 287r-288r. D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 105. Edition: Müssigbrod, p Raimundus Willelmus dedit Deo et sancto Petro, abbati Anquitinio et monachis hominibus 1 tam futuris quam præsentibus totum decimum de vineis, quas habet in Podio Sigberti in dominio, et de aliis quamdiu in pignus tenebit. Hanc itaque donatio fecit pro anima matris suæ Arsendis, quam fecit monacham ad obitum suum. Et firmavit Willelmus Sicarius, adhuc puer, et debuit firmare fratri suo Sicario, qui tunc temporis Hierosolimis erat. 2 Facta est ista donatio anno Dominicæ Incarnationis millesimo centesimo primo, coram multis testibus. Signum Raimundi Guillelmi, qui hanc donationem fecit, et ita tenendam firmavit. Signum nepotis sui Willelmi suprascripti. Signum Raimundi del Pojet. Signum Therici. Signum Stephani Guilarandi et aliorum multorum. 1 Lisez: omnibus. 2 Sur la famille Sicarius, voir: Müssigbrod, p Les biens donnés dans cet acte ont dû se trouver près de Moissac. 240
241 Donation par Raymond, vicomte, des églises Notre-Dame et Saint-Ouen de Caussade. A. Original: ADTG, G 666 (Andurandy 5228). Notice: Dufour 1972, p Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt quatre feuilles de parchemin (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 279r-282r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 108. Editions: Gallia Christiana, t. 1, Instrumenta p , acte XXVI; PL 159, col ; Galabert, Paléographie. A. Cum manifestum sit beatius esse dare quam accipere, et moneat unumquemque Scriptura: Miserere animæ tuæ placens Deo, 1 ego in Dei nomine Raimundus vicecomes dictus qui totiens ab aliis male acceperam, tandem aliquando bene dare dispono atque miseræ animæ meæ inspiratione divina misereri eligo. Nam vitam meam, qua tam inique vivebam, ut Christianis omnibus audire tantum nefarium sit, relinquens omnia religione monastica commutavi, æcclesias vero quæ dicuntur de Calzada quas parentes et antecessores mei per simoniacam heresim tam prave distracxerant ut oblationes earum non per manus pauperum set, quod turpe erat, per manus concubinarum distribuerentur, in dispositione Deo serventium ordinatione divina constitui atque composui. Has igitur ecclesias quæ in Caturcensi pago constructæ videntur, major in honore et nomine Beatæ Mariæ semper Virginis, minor vero in honore Sancti Audoeni confessoris, cum suis cimiteriis et oblationibus, terris, vineis, aquis, molendinis seu omni ecclesiastico honore, et omnibus ubique ad ipsas pertinentibus, ego supradictus Raimundus, simulque filii mei Pontius et Petrus, ita donamus et relinquimus Domino Deo universorum et beatissimis apostolis ejus Petro et Paulo, in locis venerabilibus Cluniaco et Moysiaco, abbatibus quoque præsentibus domno Hugoni et domno Asquitilio, cunctisque eorum successoribus, tam abbatibus quam monachis, in ipsis locis Deo servientibus, ut habeant, teneant et possideant in perpetuum alodum omni tempore, quamdiu cælum imminet terræ, hac inquam admonitione et industria summi et illustris viri dompni Geraldi nostri id est Caturcensis pontificis, instantia vero atque diuturnis ad Deum orationibus venerandi abbatis Asquitilii cunctæque congregationis Moysiacensis, exhortatione quoque, et ut ita dicam partim violentia filiorum suorum Petri et Pontii, consilio etiam et voluntate amicorum meorum ac multorum nobilium virorum tali tantaque devotione peregi. Si quis itaque hanc nostram donationem inrumpere violare aut in aliquo minuere temptaverit, in primis iram Dei viventis incurrat ac deinde cum Datan et Abiran dampnatione perpetua dampnandum se sentiat in Infernum, 2 cui autem melior apparuerit filius aut propinquus meus potentia sua latum ab integro restituat Sancto Petro in supradicto loco Moysiaco, ut particeps hujus meæ elemosinæ sit et hæreditatis meæ hæres legalis permaneat, scilicet ut quod de manu laicali, ubi actenus erat in Omnipotentis Dei et servorum ejus stipendia comutamus atque transducimus, absque perturbatione et inquietudine ratum sit et inconvulsum consistat omni tempore. Facta cessio descriptionis hujus auctoritate et consilio supradicti dompni Geraldi sanctæ Caturcenæ ecclesiæ episcopi, ac clericorum ejus, anno Dominicæ Incarnationis millesimo centesimo 1 Ecclesiastique 30,24. 2 Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres
242 primo, indictione nona, præsidente in Romana Ecclesia Pascale Secundo papa, regnante Philippo Francorum rege, 1 in præsentia et corroboratione multorum testium. Ego ipse Raimundus supradictus vicecomes, et filii mei Pontius et Petrus vicecomites ita firmamus et corroboramus tenendum in perpetuum. Ego Ademarus Ramo dictus, qui ipsas ecclesias per successionem parentum meorum male tenebam et injuste possidebam, ita libere et absolute dono atque relinquo, simul cum filio meo in manibus et præsentia supradicti abbatis dompni Asquitilii, atque aliorum multorum testium, tam monachorum quam laicorum. Signum Aimonis Eliæ. Signum Gausfredi militis de Calszada. Signum Petri Amelii. Signum Sicardi. Signum Ugonis vicarii. 1 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
243 165. [1085/1101] Notice sur la donation, faite au monastère de Masquières, par Gausfred Raimond et ses frères, de l église Saint-Pierre de Bonneval. Copie du XVII e siècle d après une feuille de parchemin contenant d autres actes (cartulaire de Masquières): Doat 128, f. 315r-316r. Edition: Müssigbrod, p Sciendum est quod Gausfredus Scaria de Bonavalle Raimundi et fratres ejus Gauzbertus Raimundi, Arveus et Guillelmus Raimundi, et Bernardus Seguini de Merelac, pro remedio animarum suarum et parentum suorum, dederunt et concesserunt usque in perpetuum sine ulla occasione, Domino Deo et sancto Petro de Moissiaco, et abbati ipsius loci Ansquitino et monachis ibidem Deo servientibus illam ecclesiam sancti Petri de Bonavalle, 1 quæ antiquitus est vocata <..> cum toto suo honore, de termino in terminum <..> donum dederunt medietatem decimi ad alodum in manu supradicti abbatis A[nsquitini], et Bernardi Raimundi monachi prioris de Mascheriis, 2 et Arnaldi ejus capellani, et in manu episcopi Symonis, et Stephani archidiaconi de Curte. In ipsa donatione supradictus Gausfredus R. et Gauzbertus R. fecerunt convenientiam abbati, et modo, ut si aliquid de hoc honore beatus Petrus et ejus monachi perdiderunt tantum de suo proprio honore restituant. Quicumque hoc donum violare præsumpserit, iram Dei et beati Petri apostolorum principis se incurrisse sciat. Factum est hoc donum regnante Philippo rege Francorum et Simone episcopo existente. 3 Signum Gauzberti Raimundi de Monte Acuto. 4 Signum Bernardi Anedo. S. Siguini Anedo. S. Siguini de Saurs. 1 Bonneval, église Saint-Pierre, lieu-dit sur la commune de Montaigu-de-Quercy, dans la paroisse de Pervillac: Gayne, p Masquières (Lot, arr. Villeneuve-sur-Lot, canton Tournon-d Agenais). 3 Simon II, évêque d Agen de 1083 à Montaigu-de-Quercy (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, ch.l.c.). 243
244 Donation par Guillaume, Pons et Hugues de la Pradelle de la moitié de la dîme de Bayne. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 285r-286r. C. Autre version d après un cayer de vingt quatre feuilles de parchemin : Doat 128, f. 287r- 288r. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 109. Noverint universi in quorum manibus hæc destriptio pervenerit, quod nos cuncti fratres de Pradela, scilicet Willelmus, Poncius et Hugo, atque nepotes, filii Arnaldi fratris nostri, simul damus et firmamus Domino Deo et Sancto Petro in loco Moissiaco, abbati Asquitilio et monachis omnibus, tam futuris quam præsentibus, medietatem decimi de Baina, 1 quantum habemus ibi in alodium et fevum modo tractum vel in futurum trahendum, ita donamus et corroboramus tenendum Sancto Petro et monachis supradictis in perpetuum alodum, pro animabus nostris seu parentum nostrorum. Et recepimus ab eis quindecim solidos probatæ monetæ, ut firma et stabilis ista donatio permaneat in æternum et in sæculum sæculi. Facta donatio ista anno Dominicæ Incarnationis millesimo centesimo secundo, regnante Francorum rege Philippo. 2 S. Willelmi de Pradela. S. Poncii. S. Hugonis. S. Siguini, Bernardi, Raimundi, nepotum nostrorum. S. Calvet de Favols. 3 S. Raimundi Willelmi. S. Stephanus Deusde. S. Duranni de la Mora. 4 1 Bayne, deux lieux-dits homonymes sur la rive droite et la rive gauche de la Garonne, à cheval sur les communes d Espalais et de Merles. 2 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à Favols est peut-être Fayel, lieu-dit sur la commune de Saint-Nicolas-de-la-Grave, à 1 km à l est de Saint-Michel des Arènes. 4 Ces trois personnes figurent régulièrement comme témoins dans les actes de Moissac se rapportant à cette région. Raimond Guillaume, viguier de Moissac, et Durand de la Mora figurent comme témoins dans l acte de donation de Garnouillac, en Stephanus Deusdet et Duran de Lamora figurent dans l acte de restitution de 5 sous par Raimond Guillaume, viguier de Moissac, en 1105, et dans l acte de donation par Seguin de Volvène de biens à Pommevic en
245 Donation par Raimond Guillaume et ses neveux de la dîme des vignes de la Coste Garzine. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 619. Raimond Guillaume & ses neveux donnent a L Abbé Ansquitil la dixme des vignes qu ils ont a la Coste garzine. L an N
246 168. [1063, 1068, 1074, 1085, 1091, 1096 ou 1102], 3 avril, jeudi Donation par Bertrand et par Bernard del Bosquet, de plusieurs biens sous Castelsarrasin. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin... contenans seize feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 323r-324v. In nomine Domini. Ego Bernardus donator sum, et dono Domino Deo et sanctæ Mariæ et sancto Petro de Moisiaco, propter remedium animæ patris mei, et propter remedium animæ meæ post mortem, omnem honorem meam quam habuit in Rancigago 1 et in Lupo Obscuro, sicut et alium honorem d Aronna 2 enca melius unquam habuit pater meus, aut ego ipse, et bosco, et plano, sic dono Domino Deo et sanctæ Mariæ et sancto Petro, post mortem meam, ab omni integritate, sine ulla reservatione. Et sit baiulus de ipso honore Rotgerius de Alairago, post suum discessum ipse baiulus qui post ipsum baiulus erit de ipsa mansione sanctæ Mariæ. Facta fuit ista donatio in præsentia Ebrardi monachi, qui fuit de Fagas, et Rotgerii de Alairag, et Amelii Reinaldi, et ad illorum consilio. Facta ista carta tertio nonas aprilis, sub die feria quinta, regnante Philippo Francorum rege. 3 Raimundus præsbiter scripsit. Donation de Bernard del Bosquet. Ego Bernardus del Bosquet, sicut superius scriptum est in hoc libro, concedo et post mortem meam corpus et animam et substantiam partem meam quam il illo die habuero, dono Domino Deo et sanctæ Mariæ et sancto Petro de Moisiac. S. Bernardi qui hanc donum et hanc cartam scribere fecit, et unam missam in secunda feria quadragesima, pro redemtione omnium parentum meorum. Factum fuit hunc donum in præsentia Gausberti de Vilars, et Gauzbert præsbiter de sancto Mauricio, 4 et Arnald Manguld, et Vuillem de Lavaleta, 5 et Petro Guitardo. 1 Roncejac, lieu-dit sur la commune de Castelsarrasin. Cf. Boutonnet, p Larone, lieu-dit sur la commune de Castelsarrasin; le ruisseau de l Arrone arrose Laville-Dieu-du-Temple et se jette dans le Tarn en amont de Moissac. 3 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à Saint-Maurice, lieu-dit sur la commune de Lafrançaise. 5 Lavalade, sur la commune de Castelsarrasin, sur le Tarn. 246
247 , octobre, mercredi Donation par Raimond Seguin et son cousin Seguin de Lalande, chacun pour moitié, de l église de Saint-Michel (des Arènes, Fossa Samadol), en Lomagne, au diocèse de Lectoure. A. Original, parchemin, h. 135 mm, l. 316 mm: ADTG, G 737 (Andurandy 6549). Notice: Dufour 1972, p Copie du début du XII e siècle, parchemin, h. 277/268 mm, l. 340/345 mm: ADTG, G 737 (Andurandy 6550). C. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt-quatre feuilles de parchemin (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 294r-296v.* D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 6549 et E. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 111. Edition: Müssigbrod, p A. [Mention dorsale ancienne:] DE ÆCCLESIA DE FOSSA SAMADOL Notum nobis factum est, dicente Scriptura, quod bonum est helemosinam facere magis quam thesauros auri condere, quoniam elemosina a morte liberat, et ipsa est quę purgat peccata, et faciet invenire vitam ęternam. 1 His, inquam, aliisque Sanctarum Scripturarum exemplis commoniti, nos omnes in commune heredes ac consanguinei, scilicet Raimundus Siguini, et Siguinus frater meus, cum matre nostra Rengis dicta, et viro suo Calvet denominato, medietatem, alii vero consobrini nostri similiter Siguinus de Illa Landa, 2 et Hispaniolus frater ejus, alteram medietatem cujusdam æcclesię nostrę, cum consilio Viviani vicecomitis, senioris nostri, et aliorum nobiliorum virorum, donamus et in proprium alodum concedimus Domino Deo et sanctissimis apostolis ejus PETRO ET PAULO in loco Cluniaco et Moysiaco, <dompno A[squitinio] venerando abbati> a), atque omnibus habitatoribus eorum, abbatibus et monachis, tam futuris quam presentibus. Est vero ipsa ęcclesia in pago Limanię, in episcopatu Lectorensi, in honore et nomine sancti Mikaelis archangeli constructa, juxta famosissimum flumen Garonnę sita. 3 Ipsam itaque ęcclesiam cum omni suo ęcclesiastico honore, cum decimis et primiciis, sive cimiteriis et oblationibus, cum omnibus ubique ad eam pertinentibus, ita donamus et confirmamus tenendam et possidendam, nos omnes supra nominati, beato Petro apostolo b) in eodem monasterio Moysiaco atque omnibus inibi Deo servientibus, tam futuris quam presentibus, sicut supra dictum est, ut habeant et possideant in perpetuum alodum omni tempore. Si quis autem hunc nostrę cessionis donum in aliquo violare vel minuere temptaverit, in primis, quod orrendum est, iram Dei viventis incurrat, atque cum filiis Chorę et Datan et Abiran <adhuc> c) viventem eum terra absorbeat et degluciat, 4 et qui melior nostrę generationis extiterit, ipsam donationem stabilem ac firmam beato Petro permanere faciat omni tempore, ut dignus sit nostra hereditate, et particeps maneat eternę hereditatis in Christo Jhesu Domino nostro. 1 Tobie 12, Lalande, lieu-dit à 3 km au nord-est de Valence d Agen, sur la commune de Goudourville, sur la Barguelonne (Tarn-&- Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Valence). Sur la famille De Lalande, voir Müssigbrod 1988, p Sur la situation de cette église Saint-Michel, voir: Apogée, p Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres
248 Facta d) donatio ista cum consilio dompni Petri Lectorensis episcopi anno Dominicę Incarnationis M.C.III., indicione XI, <mense Octobris, feria IIII,> e) dompno Paschali II apostolicę sedis antistite, Francorum rege Philippo regnante. 1 [ligne blanche] Testes et confirmatores qui hęc omnia sua presentia corroboraverunt super altare beati Petri, ac firmaverunt in manibus et presentia supradicti abbatis dompni Asquitinii, Willelmi prioris et Helię sacristę, 2 cujus studio et industria hęc omnia peracta sunt. Raimundus et frater ejus Siguinus, cum consilio Calvet et Rengis, ita tenendum firmaverunt. Siguinus de illa Landa et Hispaniolus frater ejus, cum consilio Willelmi et filii ejus Siguini de Osma, 3 similiter laudaverunt et firmaverunt. Signum Raimundi Willelmi de Moysiaco. 4 Signum Calvet de Favols. Signum Petri de Carcers. Signum Stephani Girlaran. f)5 Siguinus etiam suprascriptus de Illa Landa reddidit et reliquit Sancto Petro et habitatoribus ejus omnibus in confinio ipsius parrochię, id est inter Fossa Samazol et honorem Sancti Nicholai, partem terrę quam lingua eorum Franctad 6 appellant. Ipsam enim interpellabant monachi Moysiacenses cum maxima parte ipsius terrę, et ideo reddidit eam, sicut dictum est, cum consilio et attestatione omnium supradictorum testium, ut teneant et possideant ipsi monachi ut proprium alodum omni tempore quamdiu cęlum imminet terrae. a. suscrit en interligne. b. apostolo] omm. c. suscrit en interligne. d. Facta] est add. e. renvoi en marge. f. Girlaran] Gilaran E Raimond de Seguin & Seguin son frere avec Rengis leur Mere donnent donnent l Eglise de fosse samazol dans le Dioceze de Lectoure. L an Pierre, évêque de Lectoure de 1097 à 1103; Pascal II, pape de 1099 à 1118; Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à Guillaume, prieur de Moissac cité en 1103; Elie, sacriste de Moissac cité de 1097 à 1109 (Apogée, p. 137). 3 Esmes, lieu-dit sur la commune de Montesquieu (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Moissac-II). Sur la famille De Osma ou d Esmes, voir Müssigbrod 1988, p Ce Raimond Guillaume de Moissac ne peut être que Raimond Guillaume Siquier (Sikarius), viguier de Moissac de 1073 à Sur la généalogie de cette famille: Müssigbrod 1988, p ; Didier Panfili, Aristocraties méridionales. Toulousain-Quercy XI e -XII e siècles (Rennes 2010), passim. 5 La famille Guileran, qui a donné son nom à une rue toujours existant à Moissac, figure régulièrement dans les actes de Moissac à cette époque. 6 Peut-être France, lieu-dit à 2 km à l ouest de Saint-Nicolas-de-la-Grave. 248
249 Confirmation par Gérald de Roquefort, de la donation faite par Arnaud Bernard, son père, d une maison sise à Escatalens. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 2r-2v. Noverint omnes homines tam futuri quam presentes quod ego Arnaldus Bernardus de Roca Fort, cum consilio Amardi de la Junkaira, dono Domino Deo et sancto Petro apostolo de Moysiaco, et Unaldo abbati, et monachis omnibusque eorum successoribus illum casalem in villa de Scatalingis. Post multum temporis, ego Geraldus dictus de Roca Fort, filius supradicti Arnaldi, cum consilio uxoris meę et filiorum aliorumque amicorum meorum, dono atque firmo ipsum casalem sancto Petro et abbati Asquitilio, Willelmo priori, et Ricardo ipsius loci obedientiario, et cunctis monachis Moysiaco Deo servientibus omnibusque eorum successoribus, ut habeant, teneant et possideant in proprium alodum omni tempore. Hanc donationem ita facio pro salute et remedio anime meę et parentum meorum, pro emendatione multorum malorum quę ibi feci et denominatum pro uno homine Sancti Petri quem ego feci occidere, et quia ipsa terra est de alode beati Petri quam avus meus de seculari abbate injuste aquisivit, ut Deus Omnipotens per intercessionem ipsius apostoli sui Petri ab his et ab omnibus peccatis nos absolvat, et in regno cęlorum, unde ipse clavicularius est, nos introducere dignetur. Factum est donum istud anno Dominice Incarnationis M C IIII, in presentia multorum testium. Amardus suprascriptus de illa Junkeria ita tenendum firmavit. Geraldus Gauzbertus d Agra firmavit. Poncius Agarns similiter firmavit. S. Bertranni Homenel. S. Ugonis Raimundi fratris sui. S. Gauzberti Arnal de Rogonac. 1 S. Gauzberti clerici. 1 Rogonag ou Roselayges, lieu-dit à 2,5 km au sud-est d Escatalens. 249
250 Engagements divers acquis par le moine Arnaud, ouvrier, dans le village de Gandalou. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 297r-299r. Editions: HGL, t. 5, col ; Müssigbrod, p Hæc est carta descriptionis de pignoribus sive donationibus, quæ acquisivit Arnaldus monachus de opere, in villa de Wuandalor. 1 In primis, vendidit unum equum Raimundo Bernardo 2 in precio sexaginta solidorum, et accepit ab eo quinque casales ad alodium intus inter vallos et foris super ortum qui fuit comitis, unum campum de terra, in pignus pro decem solidos. Dedit etiam similiter in alodium pascarium ad omnes porcos de opere sancti Petri ex omni bosco, excepto illo qui in defensione erit, et de aliis porcis extraneis duodecim denarios per singulos annos. Quod si opus completum fuerit de Moisiaco, ille monachus, qui majorem porcariam habuerit, sive sacrista sive cellararius, similiter habeat pascarium ad omnes suos proprios porcos per omnes boscos ipsius Raimundi Bernardi, et similiter duodecim denarios absolvit quoque naturam illius hominis qui dicitur Bernardus de illa Cruce, et omnium filiorum et filiarum ejus, dedit absolutionem de omnibus quibus adquirere potuerit inter ipsos vallos, absque castro, ut habeat in alodium. Et hoc totum dedit et laudavit Bertrandus**** comes. Altera etiam vice, ipse Arnaldus dedit alterum equum precio triginta solidorum supradicto Raimundo, et acquisivit ab eo ipsam terram suprascriptam, quam prius in pignus miserat; firmavit eam in alodium; in illis casalibus, qui sunt de Vicaria extra portam, quæ tenet Rainaldus de Guandalor, dedit sex denarios de obliis per singulos annos. Divisit similiter medietatem quinti de illis terris de Granollag 3 de ipsis quas boves Sancti Petri araverint, quandiu ipsa terra in pignus fuerit. Est enim in pignus pro centum solidis bonæ monetæ pro matre ipsius Raimundi, quam receperunt monacham Moisiaco. Et misit in pignus medietatem illius terræ de Granollag, sicut dictum est, pro centum solidis, dimisit atque donavit ipse Raimundus omnes decimos in illas artigas, quæ factæ fuerint in suos boscos, pro anima sua et patris et matris suæ atque omnium parentum suorum. Fecit quoque conventionem, si quando comes illas terras vel illos casales de pignus traxerit, ipse Arnaldus et successores ejus qui opus sancti Petri tenuerint, habeant suos triginta solidos de supradicto equo, et decem solidos de suprascripta terra in illo bosco de Granollag ab ipsa strata publica, et inferius quantum ipse Raimundus habet. Has omnes suprascriptas inpignorationes et donationes de primo equo, quos fecit ipse Raimundus Bernardus et Willelmus Bernardus frater ejus, ita tenendum laudavit et firmavit. Facta sunt hæc publice Moisiaco, in eleemosina sancti Petri, anno Dominicæ Incarnationis millesimo centesimo quarto, coram multis testibus. Ipse Raimundus Bernardus ita tenendum firmavit et laudavit, in præsentia et in manibus ipsius Arnaldi supracripti de opere, et Heliæ sacristæ, atque Arnaldi cellararii, et Raimundi Guillelmi vicarii. Signum Raimundi Bernardi de Valogol. Signum Pontii et Stephani Bonet, et aliorum multorum. 1 Gandalou, lieu-dit sur la commune de Castelsarrasin. 2 Sur la famille De Gandalou, voir Müssigbrod 1988, p Garnouillac, lieu-dit sur la commune de Castelsarrasin. Cf. acte de
251 Restitution par Vivien, vicomte de Lomagne, son épouse Béatrice, et leurs fils Oddon et Vivien, d un honneur au-dessus de Botirans, sur la Sère et la Gimone. Suivie d une confirmation par Oddon et sa mère Béatrice. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 8v-9v. AUCTORITATE simul atque exemplis Scripturarum Sanctarum omnis catholici christiani in comune cognovimus quod fiducia magna est coram Summo Deo helemosina omnibus facientibus eam. 1 Et iterum alia scriptura dicit: Helemosina a peccato liberat, et non patitur animam ire in tenebras dampnationis. 2 Illut etiam uti ymperatoris licet gentilis memorabile dictum: perdidisse diem qua nichil bono feceris. His itaque aliisque exortationum commonitionibus provocatus, ego in Deo nomine vicecomes Limaniæ dictus Vidianus, simul cum vicecomitissa nobili uxore mea Beatrice, et filiis meis Oddone et Vidiano, cum consilio quoque et presentia multorum meorum nobilium virorum, reddo, dono et confirmo Domino Deo et sanctissimis ejus apostolis Petro et Paulo, ac loco Moysiaco, in manibus et potestate venerandi abbatis Ansquitilii, et ipsius cuncte congregationis omniumque successorum eorum, illum honorem ubi dicitur in superiori capite de Butira ab oriente, et determinatur cum illo onore de Serra, 3 et a meridie determinatur cum ipso termino de Itrag, 4 sicut vadit in fluvium Cellę, 5 et ab ipsa Cella usque in fluvium Gemone, 6 et sicut ipsa Gemona descendit in fluvium magnum Garone, quantum inter hos fines et terminas habeo et possideo, absque medietate illius tenentię Geraldi de SANCTE MARIĘ. 7 Hunc igitur honorem supra determinatum, quantum inter hos fines et determinationes continetur, cum silvis, terris cultis et incultis, aquis aquarumque decursibus, nauzis et gurgitibus, pratis et pascuis, cum ingressibus suis et egressibus, ita dono, concedo atque transfundo ego prenominatus Vidianus vicecomes, cum uxore et filiis meis supradictis, monasterio Moysiaco et cunctis ibi Deo servientibus, tam futuris quam presentibus, ut ita habeant, teneant et possideant in proprium alodum, quamdiu terrę imminet cęlum. Pro ac itaque donatione mea, quam sic facio pro remissione peccatorum meorum et pro salute et remedio animarum patris et matris meę, accipio ab ipsis monachis et adquiro premium magni precii, scilicet pauperem unum in helemosina per singulos dies vite meę, et post discessum meum per quot annos anniversarium plenum persolvi, tali inquam institutione, ut decanus sive provisor ipsius onoris fratribus in refrectorio ac pauperibus in helemosina omnibus plenam ipsa ipsa a) die persolvat karitatem. Ut etiam firma ac stabilis res ipsa per secula permaneat, aliquantum pecunie sicut inter nos complacuit, scilicet septingentos solidos probate monete, ab ipsis non dedignor accipere. 1 Tobie 4,12. 2 Tobie 4,11. 3 Sur la difficile localisation des honneurs de Botirans et de Serre, voir Mousnier Vitrac, lieu-dit à 2,5 km au sud de Garganvillar. 5 La Sère. 6 La Gimone. 7 Géraud de Sainte-Marie est probablement le propriétaire de l église de Notre-Dame d Alem, dont il fera don en 1108/1115 à l abbaye de Moissac. Il possède des biens à Garnouillac, au nord de Castelsarrasin (acte de donation par Raimond Bernard de Gandalou, 1109). 251
252 Si quis vero hanc meam donationem sive potius reditionem in aliquo violare, minuere aut exterminare voluerit, si non statim satisfecerit, iram Dei Viventis omniumque Sanctorum ejus incurrat atque in Inferno Inferiori inter Annan et Caifan se dampnatum ęternaliter sentiat. Facta descriptio sive collatio firma, constipulatione subnixa, per prudentiam sive industriam Helię sacriste aliorumque Moysiacensium monachorum, anno Dominicę Incarnationis M.C.IIII., indictione XII, Romano Pontifice domno Paschali II, Philippo Francorum rege regnante, 1 immo Domino nostro Ihesu Christo omnibus et per omnia ymperante, cui sit onor et gloria in seculorum secula. 2 AMHN. Nomina vel asignationes eorum qui hujus rei restes permanent et existunt, hec sunt per singula vocabula: in primis ego ipse Vidianus cum uxore mea Beatrice, et filiis meis Oddone et Vidiano, ita tenendum et possidendum confirmo et corroboro in ęternum. S. Willelmi de Osma. 3 S. Raimundi et Petri fratris ejus de La Ila. S. Raimundi Guillelmi Debbenedor. S. Raimundi Guillelmi de Moysiaco. 4 S. Garsias de Umcars. S. Agneti. S. Aimerici de Alt Vilar. 5 S. Sancii de Sancto Nicolao, 6 et aliorum plurimorum tam nobilium quam rusticorum. * * * Igitur post mortem patris mei Viviani vicecomitis, ego quoque filius ejus Oddo vicecomes supramemoratum ac determinatum patris mei donum atque cessionis firmo, reddo ac testibus Moysiacensi monasterio corroboro possidendum perpetuo. Simili etiam modo ego quoque Beatrix vicecomitissa, una cum supradicto Oddono filio meo vicecomite, atque aliis duobus filiis meis Viviano necne Arnaldo, supradictum donum firmamus ac firmiter Beato Petro manendum sine termino stabilimus, insuper etiam illam medietatem quam Vivianus vicecomes male retinuerat, cedimus atque guarpimus Deo et Beato Petro in perpetuum. Pro hac itaque tam firma sollempnique donatione accepimus ab abbate et monachis in primis donum magni precii, hoc est in omni vita nostra et etiam post mortem unusquisque suum in helemosina pauperem et per singulos annos post nostrum utique decessum celebre anniversarium, atque in capitulo Cluniacensi nostrorum omnium ab omni conventu absolutionem peccaminum temporaliter vero trecentorum probatę monete solidorum. a. Le mot ipsa est écrit deux fois. 1 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à Elie, sacriste de Moissac, cité de 1097 à 1109 (Apogée, p. 137); Pascal II, pape de 1099 à 1118; Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à Esmes, lieu-dit sur la commune de Montesquieu (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Moissac-II). Sur la famille De Osma ou d Esmes, voir Müssigbrod 1988, p Ce Raimond Guillaume de Moissac est sans aucun doute Raimond Guillaume Sikarius, viguier de Moissac de 1073 à Sur la généalogie de cette famille: Müssigbrod 1988, p ; Didier Panfili, Aristocraties méridionales. Toulousain-Quercy XI e -XII e siècles (Rennes 2010), passim. 5 Auvillar (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, ch.l.c.). 6 Saint-Nicolas-de-la-Grave (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, ch.l.c.). 252
253 174. [1104] Supplique adressée au pape Pascal II, par Odon, abbé de Lézat, lui proposant d unir l abbaye de Saint-Pierre de La Court ou du Mas-Grenier, à Moissac. A. Original dans les archives du destinataire. Copie du XIV e siècle, d après quadam carta antiqua, dans la Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 160vb-161ra. Universali patri domno Pascali pape, frater Olesacensis abbas suus servus. Clareat magestati vestre, pater generalissime, quod Geraldus abbas Lesacensis, predecessor noster, abbaciolem de Curte, que justicia exigente sub nostro degebat regimine, nisus est ortodoce ordinare, quathenus spurcicia eliminaretur inde ac cultus Deo debitus redderetur, et ad unguem perduceretur, nisi invasores Clusinenses monachi sinistra manu obstitissent atque fratribus loci illius apprehendere disciplinam prohibuissent, et ut persensit conventus Lesacensis valde condoluit. Et sepius inde conquerens metuensque ne sibi cui loci illius cura pastoralis commissa fuerit fratrum perhenniter perdicio a districto judice exigeretur, tandem tale evenit concilium quod causam et curam illius abbaciole sibi comandate magistrali sue ecclesie Moyssiaci tribueret, ut quod ipsa et Lasacensis ecclesia sua in potentia implere minime nolebat, Moyssiaci famosissima ecclesia suppleret, tali reperto concilio a fratribus nostris alcioris concilii. Venitur in capitulum ibique revelato, ut moris est, negocio communi assensu omnium fratrum prefatus abbas Geraldus Lesacensis privilegium nostrum de Curte Moyssiacum detulit, atque jus nostrum ac regimen de abbaciole de Curte, domno abbati Asquilino successoribusque ejus cessit in perpetuum. Hujus rei ego suprataxatus, ut ceteri consodales, gratus laudator extiti, et adiutor atque cooperator in omnibus assiduus fui; quod si forsan dubitatur, legendo compendiose cognoscatur que, quod tunc patri spirituali laudavi monachus, nunc longe melius laudo, modisque omnibus astipulans confirmo illa in honore regimine positis. Sed quia me inde testimonium corroborendum vestra sibi presentari jussit paternitas, hoc libens gaudensque fecissem, nisi carius obstitisset infirmitas. Predicta vero abbacia Lesacensis inhita quadam compositione domno episcopo Tholosano, demum pervenit ad dictum episcopum. Et abbas Moyssiaci resignavit jus quod habebat in eadem, et non Cluniacensi immediate subest. 253
254 , 1 er août Restitution par Raimond Bernard de Gandalou, de la terre d Escatalens, engagée à son père par le sacristain de Moissac. A. Original: ADTG, G 698, en deux exemplaires (Andurandy 5948 et n 2). Notice: Dufour 1972, p Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 2v-3r. C. Copies du XVII e siècle d après un grand rouleau de parchemin escrit de deux costes (perdu), du milieu du XII e siècle: Doat 128, f. 304r-305v. D. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , f. 59v. E. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod, p A. Hæc est carta descriptionis quam mandavit facere Raimundus Bernardus de Guandalor, de illa terra de Scatalingis quam pater ejus Bernardus Raino habuit in pignus de Ugone sacrista de Moysiaco pro uno equo. Est itaque terra ista infra terminos de Scatalingis, in parrochia sancti Juliani, subtus in loco ubi decurrit Naudela. 1 Illam terram totam ab integro sicut habebat et tenebat ipse Raimundus Bernardus vel alii homines per eum, scilicet ex utraque parte supradicte Naudele, ita reddidit et dimisit sancto Petro apostolo in monasterio Moysiaco, in manibus et potestate venerandi abbatis Asquitini, Willelmi prioris, et Ricardi ipsius onoris obedientiarii, ut teneant et possideant a) in proprium alodum, ipsi et successores eorum, quamdiu cęlum imminet terrę. Accepit quoque jam dictus Raimundus ab ipso Ricardo propter hoc equum obtimum precio LX solidorum, et ita tenendum laudavit et firmavit in perpetuum. Factum est hoc publice Moysiaco, in Vincula sancti Petri, cum consilio domni Arnaldi Exiensis abbatis, et Raimundi Willelmi vicarii, in presentia multorum testium, anno Dominice Incarnationis M o C o V o, regnante Philippo rege Francorum. 2 Firmavit etiam sepedictus Raimundus Bernardus per ipsum Raimundum Guillelmum, ut fratri suo Willelmo Bernardo ita tenere faciat, qui tunc in via Iherosolimorum erat, si inde redierit. a. En interligne au-dessus du mot possideant, un renvoi non marqué: sicut facere debentur. 1 La Nauzelle, lieu-dit à 2 km au nord-ouest d Escatalens. 2 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
255 , lundi 6 août Restitution par Raimond Guillaume, viguier de Moissac, de 5 sous, que son père tenait en fief des abbés Durand et Hunaud. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau de parchemin escrit de deux costes (perdu), du milieu du XII e siècle: Doat 128, f. 300r-301v. Edition: Müssigbrod, p A. Noverint omnes in quorum manibus hujus descriptionis carta pervenerit, qualiter ego, Raimundus Guillelmi, vicarius de Moisiaco, illos quinque solidos, quos pater meus Willelmus Sicarius habuit de Duranno episcopo et abbate, et de Hunaldo abbate, in fevum, in Assumptione sanctæ Mariæ ad podium reddidi et dimisi super altare sancti Petri. Hanc dimissionem sive reditionem ita feci pro remissione peccatorum meorum, et salute et remedio animæ meæ et parentum meorum, in manibus et potestate Willelmi prioris, et Heliæ sacristæ, in præsentia multorum testium. Et accepi ab ipso sacrista precium quinquaginta solidorum. Et, sicut dictum est, super altare beati Petri cum libro sanctorum Evangeliorum sic firmavi et corroboravi tenendum in perpetuum. Actum publice sicut in ecclesia, conventu domni Goderanni memoriam agente, inter missarum solemnia, anno Dominicæ Incarnationis millesimo centesimo quinto, feria secunda. 1 S. Bernardus Rainaldi de illa Sparra. Signum Stephani Deusde. S. Stephani Guilairan. S. Duranni de Lamora. S. Deusde Bonet. 1 La depositio de Goderannus abbas, episcopus était commémoré dans tous les obituaires clunisiens le 6 août, avec un officium: Müssigbrod/Wollasch, facsimile f. 91r; Joachim Wollasch, Synopse der Cluniacensischen Necrologien, t. 2 (München 1982), p (6 août). En 1105, le 6 août tombait effectivement un lundi (feria secunda). 255
256 Donation par Arbert Raimond, faite à Moissac et au prieuré du Ségur, de l église de Saint- Amans et de la moitié de l église de Sainte-Marie de Campes. A. Original: ADTG, G 680 (Andurandy 5517). Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 302r-303v. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. Notum sit omnibus presentibus et futuris quod ego Arbertus Raimundus dedi Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo in monasterio Moisiacensi atque in obediencia del Segur, æcclesiam Sancti Amancii, 1 cum omnibus æcclesiasticis suis, scilicet cum cimiterio, cum primiciis, et cum decimis, et alteram medietatem æcclesię Sanctę Marię de Campas, 2 cum medietate fevi presbiteralis, pro salute animę meę et omnium parentum meorum, cum Bernardo filio meo, quem cum supradictis honoribus monachum feci una cum consilio filiorum meorum Ademari, Guidonis, Raimundi, et cum consilio Arnaldi episcopi, 3 et Bernardi Stephani præpositi, et Raimundi archipresbiteri, et alteram medietatem ęcclesię Sanctę Marię de Campas, cum medietate fevi presbiteralis dederunt filii Petroni Uguonis et filii Geraldi de Virac. 4 Hoc autem donum factum est et firmatum in manus Wilaberti, prioris del Segur. Si quis vero, quod absit, de parentibus vel ex heredibus meis contra hanc cartam vel donationem meam venire temptaverit vel contradictor extiterit, in primis iram Dei incurrat et omnes maledicciones que in Veteri et Novo Testamento continentur sustineat, et cum Juda qui Dominum tradidit in Inferno particeps fiat, nisi cito ęmendaverit et satisfecerit. AMHN. Facta est donacio ista anno ab Incarnatione Domini M.C.V., regnante Filipo rege Francorum. 1 Saint-Amans, lieu-dit sur la commune de Saint-Marcel-Campes (Tarn, arr. Albi, canton Cordes). 2 Campes, lieu-dit sur la commune de Saint-Marcel-Campes (Tarn, arr. Albi, canton Cordes). 3 Arnaud de Ceccus, évêque d Albi. 4 Virac (Tarn, arr. Albi, canton Monestiés). 256
257 , mai, vendredi Notice sur les donations, faites par Gausbert de Fumel, abbé séculier, par Raimon de la Vergne, et par Bernard Capels, de l église de Saint-Sauveur-et-Saint-Pierre de Bioule et de leurs biens. A. Original, parchemin, h. 128/135 mm, l. 472 mm, sceau (perdu) sur double queue: ADTG, G 668 (Andurandy 5235).* Notice: Dufour 1972, p Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod, p A. [Mention dorsale en lettres enclavées:] ÆCCLESIA DE BIOLO NOVERINT omnes tam futuri quam presentes, quod æcclesia sive locus de Biolo, qui est sytus in pago Katurcino, inprimis tanta dignitate floruerit, ut due ibi haberentur ęcclesiæ competenter constructę, ornamentis quoque atque thesauris copiose decorate, in tantum ut abacya vulgo appellaretur a circumstantibus hominibus. Nam cum locus ipse beato Petro esset in dominio de Moysiaco, sicut in antiquis ipsius monasterii et vetustissimis invenitur cartis, invasus a secularibus hominibus ad hanc pervenit desolacionem, ut exigentibus inhabitantium culpis ex toto redigeretur ad nichilum. Impletusque videretur in eo ille Hieremie prophetę planctus: Destruxit Dominus et dissipavit in furore suo omnes munitiones ejus. 1 His ita expletis calamitatibus tandem ipsius loci possessores a tantis malis resipicentes, res æcclesiasticas aliquantulum meliorare vel emendare curaverunt...bus. a) In primis, Gauzbertus de Fumel, dictus abbas secularis de Moysiaco, reddidit et donavit sancto Petro apostolo in eodem cenobio ipsam ęcclesiam de Biolo, constructam in honore sancti Salvatoris et ipsius beati Petri apostoli, cum medietate tocius decimi tam in terris quam in vineis, et medietate census de illo bosco cum omni sacrastia et cymiterio et oblationibus omnibus quantum ipse habebat ibi in dominio, vel alii per manum ejus. Hanc donationem sive redicionem ita fecit in manibus et presentia venerandi abbatis Asquitini, Willelmi prioris, et Helię sacristę, cum consilio Raimundi Guillelmi vicarii, Raimundi de illo Poget, et Rainaldi Cregud, et firmavit super altare sancti Petri ut teneant ita et possideant habitatores ipsius loci in seculum seculi. POST non multum vero temporis, ego Raimundus de Illa Vernia 2 dictus reddidi et donavi in ipso monasterio Moysiaco sancto Petro et habitatoribus ejus quantum in ipsa ęcclesia de Biolo visus sum habere et tenere, vel alii homines per me, scilicet sacrastiam totam et quicquid ad ipsam pertinet, ebdomadas et oblationes omnes cimiterios et partes decimi, ubicumque in ipsa parrochia fuerint. Hec omnia ita reddidi et restitui Domino Deo, cui ipsa erant, et beato Petro apostolo in ipso loco Moysiaco, in manibus Willelmi prioris, Arnaldi de opere et Raimundi ipsius obedientię, cum auctoritate et dispositione senioris mei Ademari vicecomitis et filiorum ejus Attonis et Guillelmi, cum consilio matris meę Aldiardis, et senioris mei Bernardi Baldini, et aliorum amicorum meorum, in presentia multorum testium, pro salute et remedio anime meę et parentum meorum et remissione omnium peccatorum nostrorum. FACTUM publice ANNO DOMINICĘ INCARNACIONIS M.C.VII., regnante Francorum rege Philippo, 3 mense maio, feria VI. Signum Ademari vicecomitis et filiorum ejus Attonis et Guillelmi. Signum ipsius Raimundi de illa Vernia. Signum Bernardi Baldini. Signum Bernardi de Motbo. 1 Citation biblique d après Lamentations 2,2: Destruxit in furore suo munitiones virginis Juda. 2 La Vergne, lieu-dit à 3,5 km au sud-est de Bioule. 3 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
258 [autre main; la partie suivante du texte a été écrite quand le parchemin était déjà plié] Bernardus dictus Capels, veniens ad obitum mortis, dedit se monacum in monasterio Moysiaco, et dedit quartam partem decimi ipsius parrochię de Biollo, sicut ipse tenebat et habebat vel antecessores ejus. Hanc donacionem ita fecit cum consilio Atonis vicecomitis et Raimundi de illa Vernia, in presencia multorum testium et in manibus Raimundi monachi, ipsius loci obedientiarii. Signum Bernardi Baldini. Signum Bernardi de Montbo. Signum Raimbaldi. b) Signum Bernardi Gauter. [au-dessus de l attache du sceau:] Raimundi. a. Mot illisible à cause d un tampon portant la mention: ARCHIVES DEPART LES TARN ET GARONNE PROPRIÉTÉ PUBLIQUE. b. Leçon incertaine à cause d un pli du parchemin. 258
259 , juin Donation par Amalvin cum suis de Saint-Rustice à l abbaye de Moissac A. Original, parchemin, l. 415 mm, h. 150/165 mm: ADTG, G 717 (Andurandy 6136). Copie contemporaine (autre main), parchemin, l. 347 mm, h. 95/98 mm, encre en partie effacée, texte rendu partiellement illisible par un tampon portant la mention: ARCHIVES DEPART LES TARN ET GARONNE PROPRIETE PUBLIQUE : ADTG, G 717 (Andurandy 6137). C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 6136 et A. [Mention dorsale ancienne:] CARTA S[an]C[t]I RUSTICI, CARTA. Omnibus scire cupientibus tam futuris quam presentibus notum sit, qualiter ego dictus Amalvinus, simul cum propinquis et amicis meis, scilicet cum Bernardo Raimundo < et fratre suo et nepotibus suis >, a) et cum Gualterio et Senebruno, reddo, < dono > b) et derelinquo ęcclesiam Sancti Rustici Domino Deo cui ipse ęcclesia est, et beato Petro apostolo de Moysiaco et presenti abbati domno Asquitilio et monachis omnibus futuris sive presentibus. Est autem ipsa ęcclesia in episcopatu Tolosano, in confinio ubi dicitur in Villa Longa, edificata sive constructa in honore et nomine Dei Omnipotentis, et Beatę Marie semper Virginis, et beati Petri apostolorum principis, et beati Rustici Dei martiris atque pontificis. Hanc itaque ęcclesiam cum omnibus ad ipsam pertinentibus, cum suo cimiterio et decimis atque primiciis, cum oblacionibus universis, <cum mercato et porcaria>, c) ita dono et confirmo beato Petro apostolo, sicut supra dictum est, cum supra dictis consanguineis meis et cum consilio uxoris męę et aliorum amicorum meorum, scilicet pro salute anime męę et parentum meorum et remissione omnium peccatorum nostrorum, ut habeant, teneant et possideant eam ipsi monachi in perpetuum. Pro his vero omnibus aliisque serviciis nostris dant partem et societatem in cunctis beneficiis et oracionibus suis, singulis nobis tam vivis quam defunctis. Facta sunt hæc publice coram multis testibus et confirmata in communi sinodo a domno Amelio, Tolosano episcopo, aliisque ępiscopis, scilicet domno Bertranno Convenarum et domno Jordano de Coseranis, abbate quoque Suriciense domno Petro, et preposito Sancti Stephani domno Arnaldo, aliisque quamplurimis tam monachis quam clericis. Signum ipsius Amalvini et uxoris ejus <... >. d) Signum Senebruni et Gualterii fratris ejus. Signum Bernardi Raimundi et fratris ejus <... >, e) et nepotum ejus <... >. d) < blanc, f) nouvelle ligne, et autre couleur d encre > 259
260 Facta carta descripcionis hujus ANNO DOMINICE Incarnacionis M.C VII, REGNANTE Francorum REGE PHILIPPO, MENSE JUNIO. a) ajouté en marge b) ajouté en marge c) ajouté marginal ne figurant pas dans d) espace d environ 30 mm, laissé en blanc A. e) espace de 35 mm, laissé en blanc A. f) espace de 75 mm, laissé en blanc A. Note: A laisse trois espaces blancs, destinés à inscrire trois ou quatre noms. B ne laisse qu un blanc, destiné à inscrire le nom d Amalvin. Dans B, les mots et nepotum ejus, ainsi que la date, ont été rajoutés par la même main qui a rajouté la date dans A, également avec un encre d une couleur différente. 260
261 , 19 juillet Valence Arbitrage du pape Pascal II dans un conflit entre les abbayes de Moissac et Conques, accordant l église de Saint-Saturnin de Valuéjols à Moissac. Copie du XII e siècle: ADTG, G 762 (Andurandy 7279). C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Galabert, La date de quelques actes, p NOTE: cette bulle ne se trouve pas chez Philippus Jaffé, Regesta pontificium romanorum ab condita ecclesia ad annum post Christum natum MCXCVIII, t. 1 (Lipsiæ 1885), qui confirme cependant la présence du pape à Valence en juillet Pachalis episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio Ansquitino Moysiacensi abbati, salutem et apostolicam benedictionem. Que ab ecclesiasticis judicibus decisa sunt, si preter cerciorem rationem iterum concitentur, lites potius ecclesie quam commodum prestant. Idcirco super ecclesia de Valojul decisionem a confratre nostro bone memorie Guillelmo Arvernensi episcopo 1 factam arbitramur stabilitatis robur congruum obtinere. In ejus quippe litteris agnovimus a predecessore nostro sancte memorie Urbano papa ei fuisse preceptum ut dissensionem qui inter Moysiacenses en Conchenses monachos de supradicta ecclesia gerebatur, ipse convocatis utrisque partibus sicut de parrochie sue membro diligenter audiret rationabiliterque decideret. Porro ipse sicut eisdem litteris atestatur tante quam Begonem monasterii Conchensis abbatem pro eadem causa in concilium evocavit tuam scribit affuisse personam. Ceterum Conchensis abbas nec venit nec nuntium quemlibet destinavit. Ait ergo: quapropter ego equidem consistens in illa sacra synodo in ecclesia sancte Marie Clarimontis concessi et confirmavi apostolica jussione et illius synodi favore coram omni multitudine abbatum, archidiaconorum et clericorum illam jam sepe dictam ecclesiam sancti Saturnini de Valojul Moysiacensi monasterio atque abbati ipsius qui aderat ibi presens. Moc inferius abbatum et reliquorum qui testes essent nomina subnotavit. Igitur pro eadem causa longo post tempore, cum per Arverniam transiremus, ante presentiam nostram questio mota est, quia diverse post eam decisionem invasiones seu investitiones facte fuerant. Eandem itaque causam tamquam nobis ignotam nos tractandam episcopis qui nobiscum aderant Anicii commissimus, sed cum illic ad plenum ab eis tractari non potuisset, nos Conchenses monachos nostro ore Valentiam ad tempus determinatum ob peragendum negotium convenire precepimus. Sed Moysiacensis monasterii monachis venientibus Conchenses adesse penitus contempserunt. Nos ergo decisionem a prenominato Arvernorum episcopo in synodali conventu effectam, quia nulla certior ratio repugnare conspicitur, nostra assertione firmamus et prefatam ecclesiam de Valojul Moysiacensi monasterio possidendam, omni deinceps Conchensium sopita lite, concedimus. Datum Valentie, XIIII kalendas Augusti, indictione XV, anno Incarnationis Dominice M C VII. 1 Guillaume de Baffie, évêque de Clermont de 1095 à
262 , 4 août Bulle du pape Pascal II, accordant à Cluny l abbaye de Saint-Wulmer. A. Original dans les archives de l abbaye du destinataire. Copie du XVII e siècle d après des copies escrites en parchemin lune asuite de lautre : Doat 128, f. 308r-310v. C. Analyses XVIII e siècle d après deux extraits sur du papier marqué : Andurandy 20 et 21. Indiqué: Jaffé 6164 (4577). Editions: Bibl. Clun., col ; RHF, t. 15, p. 39; Mansi, t. 20, 1040; Migne, PL 163, col A. Paschalis episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Hugoni, abbati Clunicensi, salutem et apostolicam benedictionem. Desiderium quod ad religiosum propositum et animarum salutem pertinere monstratur sine aliquo est authore Deo dilatione complendum, venerabilis siquidem frater noster Joannes Morinorum episcopus, petente Eustachio Bononiensi comite, Sancti Vulmari abbatiam 1 sollicitudine tuæ, carissime frater Hugo, corrigendam et in perpetuum vel a te, vel tuis successoribus ordinandam commisit, et nos ergo juxta ejus desiderium ac deliberationem, præsentis decreti assertione sancimus ut idem Beati Vulmari monasterium semper in tua tuorumque successorum ordinatione permaneat, nec alius illic abbas constituatur nisi qui vestra fuerit deliberatione provisus. Idem etiam de Menatensi monasterio constituimus quod iamdiu in vestra ordinatione permansit, præterea quoniam Omnipotens Dominus et ante nostra tempora et in diebus nostris præcipuam religionis monasticæ disciplinam in vestro dignatus est monasterio conservare, hanc vobis prærogativam concedimus, ut quisquis ad vos alieni monasterii monachus pro vitæ melioratione transierit, licenter recipiatur, remotis prioris loci quærimoniis, ut largiente Domino salutis quam quærere videtur apud vos potiatur effectu. Si quis vero temerario ausu his salutiferis constitutionibus obviam ire præsumpserit, apostolicæ indignationis ultione plectatur, et communionis ecclesiasticæ periculum pariatur. (L.S.) Ego Paschalis catholicæ ecclesiæ episcopus. Data apud Aquambellam, per manus Joannis sanctæ Romanæ Ecclesiæ diaconi cardinalis ac bibliothecarii, secundo nonas Augusti, indictione decima quinta, Incarnationis Dominicæ anno millesimo centesimo septimo, pontificatus autem domni Paschalis Secundi papæ octavi. 1 Abbaye Saint-Wulmer, à Samer (Pas-de-Calais, arr. Boulogne-sur-Mer, ch.l.c.). 262
263 Donation par Comarcus, à l occasion de sa conversion au prieuré de Pescadoires, du mas de la Garneda situé à Castenac. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 311r-312r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 620. Edition: Müssigbrod, p Carta de illo manso, quem dedit Comarcus sancto Petro de Moissiaco, et firmavit ad locum ad Picatorias, quando factus est monachus ibi. Et est mansus ipse in villa de Castnac, et reddit censum octo denarios, quatuor capones, duodecim ova, panem unum, et quartum de terra, et espleiha. Ita firmavit et donavit ipse Comarcus, et filii ejus Arnaldus, Ugo et Raymundus, in manu Ugonis monachi cum consilio Siguini Wilelmi. Et ipse Siguinus ita firmavit tenendum, ut nullus homo in ipso manso de La Garneda aliquid requirat, neque per alodum, nec per fevum, neque per espleihas. Factum est hoc in manu Wilelmi prioris de Moissiaco, ad obitum Ugonis modo 1 primi inceptoris et constructoris ipsius loci de Piscateriis, in præsentia multorum testium. S. Bernardi de Valgodor. S. Grimoardi de Floiras. S. Willelmi Bernardus Cirei. S. Gauzbert Raimun Capelera. Anno Dominicæ Incarnationis millesimo centesimo septimo, regnante Philippo rege Francorum. 2 1 Lisez: monachi. 2 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
264 Engagement par Roger de La Sela de la dîme et du marché de Rogonag. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau de parchemin escrit des deux costes contenant dautres actes : Doat 128, f. 306r-307v. Rodgerius de Lasela, cum consilio filiorum suorum et aliorum amicorum suorum, misit in pignus Sancto Petro de Moysiaco et domno abbati Asquitino, in manibus Willelmi prioris et Heliæ sacristæ et Ricardi monachi d Escatalingis, quartam partem decimi de ecclesia et quartam partem mercati de Rogonag, 1 et totum fevum quem tenebat de ipso abbate in villa de Godor, 2 et servicium quod Joannes Lanfres faciebat ipsi Rodgerio per centum solidos et quinque denarios Tholosanos monetæ decenæ. Et erat precium libre argenti ipsorum denariorum non plus quod viginti solidi et sex denarii. Et in alio loco misit similiter in pignus idem Rodgerius unam condaminam de suo alodo, quæ est juxta stratam publicam ex parte Garonnæ, per viginti solidos ejusdem monetæ Tolosanæ. Hæc omnia ita misit in pignus ipse Rodgerius et filii ejus usque ad tres annos et de hinc ab initio Quadragesimæ usque ad aliud inicium Quadragesimæ, et posteros annos. Si potuerit trahere condaminam, faciat sicut usus est, de agricultura. De aliis vero supradictis nihil trahat nisi totum simul per centum solidos et quinque denarios, et tempore constituto sicut suprascriptum est. Ita firmavit idem Rodgerius et filii ejus per fidem suam, et fecit firmare aliis, ut si inde aliquid perdictum fuerit, et ipsi emendentur. Arnaldus Julianus de Afinianno 3 ita firmavit. Raymundus Willelmus de Calnars similiter. Stephanus serviens ipsius Rodgerii similiter firmavit. Facta sunt hæc publice in domo Scatalingis, coram multis testibus, anno Dominicæ Incarnationis millesimo centesimo septimo. Raimundus Bernardi de Sancto Andræa 4 ita firmavit. 1 Rogonag ou Roselayges, lieu-dit à 2,5 km au sud-est d Escatalens. 2 Couture, lieu-dit à 2 km au sud d Escatalens. 3 Finhan (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 4 Saint-André, lieu-dit à 1 km au sud-est de Saint-Martin-Belcassé. 264
265 184. [1085/1107] Notice sur la prise d habit de Raimond Grimard et ses donations au monastère de Moissac. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit petites feuilles des parchemin (perdu): Doat 129, f. 69r-70r.* C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n [40]. Edition: Moissac et l Occident, p. 217 (qui donne à cet acte une datation erronée). Edition et traduction : Régis de la Haye, Pour une édition des chartes de Moissac, in : BSAHTG 132, 2007, p Hæc est descriptio honoris quem dedit Raimundus Grimardi, 1 quando se fecit monachum, sancto Petro et monasterio Moisiaco in loco Liberi, 2 in diebus Ansquitilii abbatis 3 et ejus congregationis. In primis mansum de Podio 4 qui est in parrochia de Lugan; 5 in ipso loco de Livro unum molendinum ubi dicitur de Antbec, 6 et duas sestairadas de terra simul cum sua albareda; et in alio loco loco duas sestairadas de terra, et duas dinairades de vinea, quæ dicitur Begonencha; et in alio loco duas sestairadas de terra ad molendinum villam; et in ipsa villa, in loco de Calaforn, 7 duas dinairadas de vinea. Dedit etiam unam bordariam quæ dicitur ad Teron. 8 In loco etiam de Pontels 9 dedit quatuor sestairadas de terra; et ad Calmum 10 alias duas sestairadas de terra. Facta sunt hæc in presentia multorum testium cum consilio Bernardi Vitalis monachi, 11 Duranni Geraldi, 12 Deusdet quoque prepositi et fratris ejus Begonis. 13 Comarc miles 14 et alii plures præsentes fuerunt. 1 Raimond Grimard figure encore dans un autre acte de donation concernant Livron, du XII e siècle. 2 Liberi, variante de Livron, confirme l hypothèse étymologique de Burgan et Lafon: BURGAN (Paul), LAFON (André), Toponymie du Tarn-et-Garonne. Dictionnaire étymologique, Montauban, Association Antonin Perbosc, 2006, p Ansquitil, abbé de Moissac de 1085 à D où la datation de l acte. 4 Il y a beaucoup de Pech autour de Lugan, mais il s agit probablement tout simplement de Puylagarde, dont l église Saint- Jacques n est pas antérieure au XIII e siècle. Notre-Dame de Lugan serait donc la paroisse primitive. 5 Lugan, Beata Maria de Lugan, chapelle située à 1,5 km de Puylagarde. L église de Notre-Dame de Lugan fait partie des églises à angles arrondis du Rouergue occidental: Raymond Laurière, A propos de l église de Toulongergues. Les églises à angles arrondis du Rouergue occidental, in: Revue du Rouergue, n 23 (1990), p Gayne, p. 187, ne trouve la première mention de l église qu en 1276, mais il a bien compris que son origine est romane. L église de Lugan fut attribuée en 1276 au commandeur de Lacapelle-Livron: Moulencq, t. 2, p Il s agit du lieu-dit appelé Fontaine des Embecs (Imbecs), sur le bord de la Bonnette, à la limite des communes de Caylus et de Lacapelle-Livron. Il n est pas étonnant qu il y ait eu un moulin à cet endroit : la carte de Cassini donne une quinzaine de moulins sur La Bonnette entre Saint-Projet et Caylus. 7 Caufour, lieu-dit à 2 km au nord-ouest de Loze, actuellement dans le camp militaire de Caylus. 8 Théron, lieu-dit à 2 km au nord-est de Saint-Projet (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Caylus, commune de Saint- Projet). 9 Les Poncets, au sud-est de Caussade? 10 Probablement Camil, lieu-dit à 1 km au nord-est de Caylus. 11 Bernard Vital est cité dans d autres actes concernant Livron et les environs, datables vers 1120, comme moine de Livron. 12 Durant Guiral de Livro figure, avec Raimond Grimard, dans un acte du XII e siècle concernant Livron. 13 Deusdet et Bego devront probablement être cherchés du côté du Ségur. Une famille dont les prénoms-souches sont Bego et Deusdet figure dans plusieurs chartes de Moissac en rapport avec le prieuré moissagais du Ségur. 14 D après une charte moissagaise de 1107, Comarcus, cité ici comme chevalier, se fait moine à Pescadoires (Lot). 265
266 185. [1060/1108], janvier, jeudi Donation par Odon, vicomte de Lomagne, de l alleu et de l église de Caumont. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 317r-318v. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 95. Noverint omnes tam præsentes quam et futuri, quod Oddo vicecomes alodem illum, qui vocatur de Calmont, ecclesiam scilicet cum omni ecclesiastico atque omnia quæcumque ad ecclesiam pertinent, donavit Domino Deo et Sancto Petri, atque omnibus monachis habitantibus in monasterio Moysiaco. In tali vero ratione ut in toto ecclesiastico supradicto, videlicet per totas partes in centum perticas et in duas condaminas, quas similiter donavit ad laborantiam, in duobus bobus nullus homo potestatem habeat neque justiciam nisi solus dominus et Sanctus Petrus et monachi ipsius loci Moysiaci. Et illum decimum totum et ab integro de supadicto alode de Calmont similiter dedit et firmavit. Istum autem donam, et istam firmacionem donavit et firmavit Bernardus Aimericus, et omnes filii ejus sicut supradictus Oddo vicecomes fecit, quia ipse Bernardus Aimericus totum istum alodem de Calmont tenebat de illo vicecomite in illo autem alode qui vocatur Serras, 1 dedit ipse Oddo vicecomes vicecomes defensionem et manutenentiam omnibus hominibus qui voluerint laborare in eo, per manus Sancti Petri et ejus monachis, ut ipse vicecomes protegat en defendat eos a quibuscumque potuerit. Facta donatio ista regnante Philippo rege, 2 mense Ianuarii, feria quinta. Signum Oddonis vicecomitis, qui donavit istum alodem, et propriis manibus firmavit. Signum Bernardi Amerii. Signum Fortii Santii. 1 Ruisseau de la Sère, à 1 km à l est de Caumont. 2 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
267 186. [1060/1108], 9e de la lune Donation par Grimoart Arnal, faite à Moissac et à Duravel, de l alleu de Céral, de la métairie de Pellou, de la moitié du mas de la Paxeria. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 313r-314r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Ego Grimoard Arnal dono Domino Deo et Sancto Petro et Sancti Ilarionis de Duravel la honor de Ceral laloperalo el pensperpens las vineas aldrut totas sas part de mou fraire la Bordaria dal Pello totas sas pars de mou fraire et tota la meditate adalo, et alia medietate a pignis per triginta solidos. Et dono similiter medietate del mas de Paxeria, et per tot fianta Arnal Agut et fratribus ejus que aissi a faza tener. Et si ullus homo aut aliqua persona inquietare voluerit, in primis ira Dei incurrat et cum Juda traditore permaneat, et cum Datan et Abiran in Infernum recumbat. 1 Amen. S. Geral Dipri. S. Geral cellareri. S. Raimundi Duset. S. Bernard Gausbert. Luna nona regnante Philippo rege Francorum. 2 1 Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
268 187. [1060/1108], avril, lundi Donation par Bernard Deuled et ses frères de l alleu de Roerias. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 11v. C. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt quatre feuilles (perdu), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 325r-326r. D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 66. E. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 612. In nomine Domini nostri Ihesu Christi, incipit ratio sive donatio quam Bernardus Deuled et frater suus Airaldus, et Geraldus de Taxarias, et Petrus, filius Geraldi, et Riqaldus et alii filii ejus donaverunt Domino Deo, et Sancti Petri de Moysiaco, illum alodem de Roerias, totum et integrum, quantum illi habent et possident, vel quantum ad illos pertinet pro amore Dei, et pro remedium animarum patrum et matrum suarum, in tali ratione, ut monachi et cuncti fratres beati Petri abeant in comuna. Et si ullus homo aut ulla potestas hunc honorem et donationem auferre voluerit ab ipso loco vel monasterio beati Petri Moysiacensi coenobii, primitus incurrat iram Omnipotentis Dei. Et istam cartam firmaverunt Petrus de Sospiag, et Geraldus de Lobejag, et Grimaldus de Turris, et filii ejus Bernardus et Petrus. Facta est carta ista in mense aprilo, sub die feria II a, regnante Philippo rege. 1 1 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à
269 Donation par Ragambert de terres et de vignes [1060/1108] Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n Ragambert donne aud. Monastere quatre sesterées de terre, plus trois dinerades & meillade de vigne, plus cinq pogesades de vigne. Regnant philippe. 269
270 , 10 avril Vente par les frères Pierre Raimond et Bérenger Raimond, faite au prieuré de Sallèles-d Aude, d un mas situé à Sallèles. A. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 338r-339v. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod, p In nomine Domini, nos simul in unum, Petrus Raimundus et Berengarius Raimundus, una cum uxoribus nostris et filiis nostris, donatores et venditores sumus Domino Deo et beatæ Mariæ et ecclesiæ ejusdem, quæ constructa est in villa Sallella, et ad monachos qui ibi sunt tam præsentibus quam futuris, et alode nostra mansum unum cum exiis suis et regressibus et suas affrontationes, propter precium quod accepimus ab ipsis monachis, caballum unum. Et est ipse mansus in villa Salella foras portas superiores ad ipsas ereas, ubi Giraldus habitat juxta mansum de Alfarig, et affrontat de parte orientis in feuvo de Bernardo Pontii, et de meridie in strada publica, et de occidente in alode de nos donatores vel vinditores, et de aquilone in terra de Raymundi Iterii, quantum infra istas quatuor affrontationes includunt, sic donamus et vendimus Domino Deo et beatæ Mariæ et prædictæ ecclesiæ et monachis præscriptis, nos præscripti sine ulla reservatione vel contradictione ipsum mansum suprascriptum sine engan, ut teneant et possideant omni tempore. Et si quis contra istam cartam venerit ad inrupendum non valeat vendicare quod requirit, sed in duplo componat omnia cum sua melioratione, et inantea ista carta firma et stabilis permaneat omni tempore. Facta est nunc ista carta quarto Idus Aprilis, anni Domini millesimi centesimi noni, regnante in Francia Ludoico rege. Sig+num Petri Raimundi, et Berengarii fratris ejus, cum uxoribus et filiis eorum, qui ista cartam fieri jusserunt et firmaverunt, et testibus firmare rogaverunt. Sig+num Stephani Utalgerii. Signum Bernardi Pontii. Sig+num Berengarii. Sig+num Raimundi. Sig+num Pontii Stephani vicarii. Sig+num Arnaldi Bernardi. Pontius monachus sripsit. 270
271 , août, mercredi; 1110, mai, mardi Deux actes de donation de plusieurs biens situés dans les environs du prieuré de Ségur. Copie du XVII e siècle d après des copies en parchemin escrites l une ensuite l autre : Doat 128, f. 340r-343r. Edition: Cabié, K, L, M. Hæc est carta donationis quam fecerunt Poncius Isarnus et Petrus Isarnus, et filii sui Isarnus et Bernardus, dederunt mansum de Lavaissa, 1 et mansum de Bercalaig totum et ab integro, hoc quod videbantur habere illi, vel homines aut foeminæ de illis habebant et tenebant alo et fevo, et vegariam dederunt simili modo. Dedit et filia Poncii Isarni, uxor Gauzbert Bouchon, nomine Boneta. Omnes isti simul in vita sua dederunt et laudaverunt Domino Deo et sancto Petro de Moisyaco in loco de Segur, videntibus istis Bernardo priori de Segur, Rayno Impoissevol, et Durannus frater suus, Isarnus Tinctus, et Bernardus frater suus, Raymundus de Sancto Marcello 2 mansum de Poiglobos 3 dedit. Raymundus de Camalera 4 uxor sua, et filii sui et filiæ totum hoc quod habebant vel tenebant, videntibus his Bernardo priori de Segur, Gausbert clericus, Bernardus Petrus clericus, Petrus Raimundi, et Matfredus frater suus, et Pava mater eorum. Fevum de Moleras misit in pignus Durannus Raymundus et frater suus Poncius et Petrus et soror eorum <...> solidos monetæ publicæ, de Pentecosten in allia Pentecosten, de illos quos melius mittendi fuerint in albi vel in sava, in tali convenientia ut si pignus reddiderit iste Durannus et fratres sui, habitantes monachi de Segur habeant et teneant, cum dimidio modio de sigili, quæ donent Duranni Raimundo supradicto ad mensura de Segur quod venduntur vel comparantur, vidente Bego de Monteirad, 5 et Bertrando fratre suo, Ademarus, Amelius, Isarnus, Bernardus, Bernardus prior de Segur, et alii multi viri. Facta carta in mense augusti, sub die quarta, anno millesimo centesimo nono Incarnationis Dominicæ, indictione secunda, concurrente quarta, epacta decima septima. Donation dud. Hugo. Breve memoriale de honore quem Hugo Darniz, 6 et mater sua, et nepta ipsius dederunt pro redemptione animarum suarum Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, ac loco illorum Moisiaco, et in obedientia de Securio, et ad Petrus priorat. <...> loci omnibus que monachis ibidem servientibus Deo, hoc est unum medium mansum, alodem, fevum, vicariam et decimum, cum prato totum et ab integro. Et ita dederunt Hugo et mater sua, quando fecit se monacha. Iste honor est in parochia Sancti Juliani de Lonzag. Fecit conventionem ille homo qui tenebat honorem de Darniz quensia quirens monachis omni tempore, et in alio loco dedit duos sextarios de civada et duas gallinas in cancelz similiter, quem si a guirenz de cunctis hominibus Hugo fecit facere donum Petro et Bernardo de Rogeiras, ac filiis eorum, hoc quod habebant in ipso manso, et dederunt firmiter Sancto Petro in manu Petri, prioris de Securio, videntibus istis Hugo de Darniz, Petrus Geraldus, Rodbertus et alii. 1 La Vaisse, lieu-dit à 2 km à l ouest de Ségur. 2 Saint-Marcel, lieu-dit sur la commune de Saint-Marcel-Campes (Tarn, arr. Albi, canton Cordes), sur le Cérou. 3 Mont Loubet, lieu-dit à 2 km au nord-est de Saint-Marcel, à cheval sur les communes de Saint-Marcel-Campes et de Ségur. 4 Camalières, lieu-dit à 3,5 km à l est de Ségur. 5 Montirat, village à 6,5 km au nord-est de Ségur. 6 Darnis, lieu-dit à 4 km au nord-est de Ségur. 271
272 Facta carta in mense Madio, feria tertia, anno millesimo centesimo decimo Dominicæ Incarnationis, concurrente quinto, epacta vicesimo octavo. 272
273 Donation par Raimond Bernard de Gandalou de la terre de Garnouillac. A. Original: ADTG, G 684. Edition: Müssigbrod, p A. Mention dorsale ancienne: KARTA WANDALORIS. Vero sciant omnes homines quod ego Raimundus Bernardus de Guandalor 1 dono immo et jam vendo Deo Omnipotenti et sancto Petro et Paulo et domno Ansquitilio abbati atque monachis monasterii Moysiachi, tam nunc ibi præsentibus quam in ęternum futuris, terram illam de Granoliaco 2 et quicquid in ea habeo, excepto feodo Hugonis de Meisones et filiorum suorum, totam integram, sicut tenet atque heret terrę Geraldi de Sancta MARIA 3 usque ad Fontem Cerviolum, et ascendit per medium locum Naudę 4 usque ad estradam veterem que vadit recte ad Tolosam, et sicut partitur cum Tilloleto, et sicut dividit eam Nauda cum terra comtali de altera parte. Accipio enim propter hanc terram unum mulum per centum solidos, et unum par boum per XX ti et VIII to solidos, et unum denarium et sedecim solidos ab Arnaldo Wuillelmo, obedientiario de Guandalor. Donum hujus terre sic emptum fuit factum apud Moysiacum, super altare sanctorum Petri et Pauli, ab Incarnatione Domini anno M C VIIII, in presencia et alium hominum scilicet Begonis prioris Moysiacensis, et Helie sacristę. Hoc donum fecit et conlaudavit in eadem hora, similiter cum supradicto Raimundo Bernardo de Guandalor, et jam alius Raimundus Bernardus de Argoual, 5 et Bernardus Gualterius frater suus, non tunc simul cum ipsis, sed post paucos dies, rogati ab ipso Raimundo Bernardo de Guandalor. Signum Jordani monachi. Signum Raimundi de Petra Bruna, monachi. Signum Willelmi de Vilanova, monachi. Signum Raimundi Willelmi, vicario. Signum Duranni de la Mora. 1 Gandalou, lieu-dit sur la commune de Castelsarrasin. 2 Garnouillac, lieu-dit sur la commune de Castelsarrasin, entre Moissac et Castelsarrasin au bord de l ancienne route de Toulouse. 3 Il s agit de Notre-Dame d Alem. Gérald de Sainte-Marie fait don de l église de Notre-Dame d Alem en (voir ciaprès). 4 Les Nauses, lieu-dit sur la commune de Moissac, entre Moissac et Castelsarrasin, au bord de l ancienne (et de l actuelle) route de Toulouse. 5 Argoumbat, lieu-dit dans la commune de Beaumont-de-Lomagne. 273
274 228. [1108/1109], 1 dimanche après Pâques Engagement par Pierre, Géraud et Hugues de Roquefort entre les mains de la comtesse Philippa, épouse de Guillaume de Poitiers, par lequel ils promettent de ne rien entreprendre sur les terres de Villelongue, dépendantes de l abbé de Moissac. A. ADTG, G 692 (Andurandy 5811). A. Mention dorsale ancienne: Scedula guirpicionis Sancte Marie de Scatallingis. Eodem modo formaverunt et pleviderunt rursus per suam fidem Petrus Geraldus et Geraldus atque Ugo de Rocafort, in manu comitissę uxoris Willelmi comitis Pictavensis, 2 quod numquam quererent neque caperent per violentiam nec per amorem aliquid inter (?) honore Sancti Petri in tota Villa Longa, nisi tantum duo supradicta hospicia in masis antiquis solummodo curribus (?), equitibus, et uno homine sine besta qui mandet hospicia, unum in hieme et alterum in estate, pro quibus non occidetur ullum ominum, exceptis galbuis (?) sive anseribus (?), sicut accepit Bernardus <... tampon...>. Hec <... tampon...> firmatio fuit facta sine dubio die dominica in octabas Paschę, in Castello Narbonensi, 3 in presentiarum nobilium vivorum, scilicet Wilaberti de Lausac, Raimundi Willelmi de Alta..., Raimund Vuillelmi de Moysiaco, Petri de Bessenx, Begonis prioris Moysiacensis, 4 Arnaldi Willelmi, Ricardi obedienciarii Scatalingis. 5 1 Datation d après : Didier Panfili, Aristocraties méridionales. Toulousain-Quercy XI e -XII e siècles (Rennes 2010), p Philippa, fille de Guillaume IV, comte de Toulouse, épouse de Guillaume IX de Poitiers ou d Aquitaine ( 1126), qui revendiquait le comté de Toulouse. 3 Première mention du Château Narbonnais à Toulouse. 4 Cité comme prieur de 1109 à Cité comme obédiencier de 1101 à
275 192. [1049/1109] Donation par Amelius, abbé d Aurillac, faite à Cluny, de l abbaye de Cayrac, en vue de sa réforme. A. Original: ADTG, G 665 (Andurandy 5249). Copie du XVIII e siècle d après l original en parchemin : Doat 128, f. 154r-155r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. SVME fælicitatis ac totius prudentiæ fulgore clarissimo, quin etiam venerabilis disciplinæ studiis eruditissimo, domno videlicet HV[goni], jure juris abbati Cluniacensium, utinam suorum minimus monacorum, Amelius, licet indignus abbas Aureliacensium, munus æternitatis obtimum ac divinum presidium, cum videamus, pater karissime, totius orbis suæ redintegrationis gratia <.. trou..>te cænobia confugere, de nostri quondam ut <.. trou..>ea sanctitas famosi contricione conquerimur quam maxime, cæterum cum ad plenum, quod maius est, nostrum cænobium reparare nequimus, saltim quandam ex nostris cellulam quæ Cariacus 1 dicitur tuo ditioni comitimus, eo tenore scilicet ut jam predicte cellulę fratres ex tuis regulares adibeas, qui ibi hactenus fratribus innormiter viventibus studia disciplinę regularis exibeant, ac ordinem bene vivendi atentius expediant, quatinus tua gratia ibi fratrum degentium animæ post hujus vitę terminum, futurę statim prospera mereantur accipere. Quod siquidem tu times, ut aut ego aut quilibet de presentibus ac de futuris nostri cenobiorum fratribus de tua disciplina, quod quidem absit, quandoque aliquit defrudare temtaverint, tuo totum per quod ab illa presumtione resipiscant comitimus examini. Quod q<.. trou..> si facere renuerint, sicuti tu temet decrevist<.. trou..> us ac sanccimus perhenniter, quo jam predictæ illius sepe cellulę fratres aut prior aliqui Romanum adeant Pontificem, ut quod per te successoremque tuum caritative emendare voluerint, licet inviti suo judicio emendare non desinant. V A L E V A L E 1 Cayrac, Saint-Pierre-et-Saint-Géraud (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Caussade). 275
276 193. [1049/1109] Donation par Grimoard de Montfa, faite à l abbaye de Cluny, de l église de Burlats. Copie dans un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: ADTG, G 569 I (Andurandy 1656), p. 9. C. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin.. contenans vingt-quatre feuilles (perdus), de la fin du XI e siècle: Doat 128, f. 158r-159r. D. Autre version d après un cayer de huit feuilles (= ADTG, G 569 I): Doat 128, f. 272r-278r. E. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy F. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 49. Grimoardus Montis Fabe dat semi ecclesiam Burlenti, 1 et semi honorem illius ecclesie Deo et MARIE matris ejus, Petroque apostolo, et domno abbati HV[goni] Cluniacensi, atque omni congregationi ejus, pro redemptione anime ejus parentumque suorum, excepta tutela quam retinet ipse in manu sua, atque prolis ejus valencioris ceterorum. Igitur fedum presbiterorum dat monachis custodientibus æcclesiam, semique partem juris retinet, et alteram dat monachis. Ergo ob hoc agit Grimoardus hoc donum Deo et beato Petro et domno HV[goni] omnique congregationi ejus, ut nemo ne det ipsam hereditatem militibus, sed maneat in manu ipsius abbatis. Et si dederit, quod absit, veniat quidam filius ejus et possideat omnem hereditatem. 1 Montfa (Tarn, arr. Castres, canton Roquecourbe); Burlats (ibidem), sur l Agout, à 10 km au sud-est de Montfa. 276
277 , janvier, mardi Donation par Raimond Arnaud et Huguette, sa femme, d une part, et par Gauzfred et Bernard, d autre part, de tous les droits qu ils possèdent sur l église Saint-Etienne de Lizac. A. Original: ADTG, G 662 (Andurandy 4846). Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 31. A. [Mention dorsale ancienne:] CARTA DE SANCTO STEPHANO DE LICIAGO x,p CVM DEVS OMNIPOTENS ĘQVISSIMVS OMNIVM CREATVRARVM BENIGNISSIMVSQVE DISPOSITOR PER SACRARVM SERIEM SCRIPTVRARVM, TAM VETERIS QVAM ETIAM NOVI TESTAMENTI, AD PROMERENDA VITĘ ETERNÆ PREMIA, VNVMQVEMQVE HOMINEM de rebus propriis ab ipso videlicet Deo sibi collatis, eidem Creatori suo ejusque fidelibus voluntariam conferre oblationem pro redimendis precipiat peccatis, dicente Scriptura Redemptio viri proprię divitię ejus 1 constat profecto, quia illi merito eternis trudentur incendiis, qui non solum sua non tribuunt Christo temporalia, verum insuper ausu nefario sponsam ipsius Ihesu Christi sanctam, scilicet Æcclesiam, jure illicito retinere, ac per partes scindere...erentur. Quod supplicium quamque dampnationem ego Raimundus Arnaldi pertimescens, relinquo sive cedo Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo in monasterio Moysiaco illam partem meam de illa æcclesia quę est fundata in honore Sancti Stephani Prothomartiris, in villa quę vocatur Lizagus, quam hucusque male detinui, quicquid..ea...ssum habere vel possidere, totum et ab integro, dono Deo et Sancto Petro, pro peccatis meis omniumque parentum meorum, una cum consilio uxoris meę Huga, amicorumque meorum, et hoc absque ulla retentatione vel malo ingenio, ita ut ab hodierno die et deincebs nullus ex parentibus vel propinquis meis... juste vel injuste potestatem auferendi vel contrapellandi eandem æcclesiam sive quę ad ipsam ex mea parte pertinere videntur, sed semper dit in dominio Beati Petri, in perpetuum. (autre main) Sed et ego Gauzfredus et Bernardus frater meus, simili modo, quicquid hæreditatis sive possessionis in hac ipsa ęcclesia habere videbamur, eadem devotione reddimus vel dimitamus in predicto monasterio, totum omnino perpetualiter habendum. Est autem hæc nostra predictę ęcclesiæ pars quam totam dimitamus, omnis oblatio et cimiterium et primiciæ omnes et tres partes decimi, scilicet de carnali et lino et lana. Ita sicut supra dictum est, nos omnes scilicet Raimundus Arnaldi et Gauzfredus et Bernardus totum hoc Deo et Beato Petro de Moysiaco cedimus, reddimus sive garpimus, sub hac utique interminatione, ut si nos (quod absit) aut aliquis ex parentibus nostris vel certe ex propinquis hanc nostram donationem sive guarpitionem infringere vel qualicumque modo convellere voluerit, in primis iram Dei incurrat, deinde omnium sacrilegorum debitas pro commissis poenas, nisi digne emendaverit, perpetuo luat. Hoc autem totum factum est sicut suprascriptum est, in manu domni Ansquitinii abbatis, et Bernardi prioris, simulque Bernardi cellararii cognomento quondam Aldebaldi. Quam garpitionis donationem etiam super sacratissimum altare Beati Petri propriis manibus firmavimus et firmandam per hanc scripturam rogavimus, necnon presentia subiectorum testium auctoritate roboravimus. Signum Bernardi prioris. Signum Bernardi cellararii. Signum Raimundi Guillelmi. Isti sunt testes ex parte Raimundi Arnaldi. De parte vero Gauzfredi et Bernardi fratris ejus sunt hii: Antonius 1 Proverbes 13,8. 277
278 monachus, Willelmus Oddo de Villa Caslana, et Hugo de Falgairac, et Bernardus Cartator, et Durannus de Sancto Salvatore, et Pontius Bonetus et alii quamplurimi. Inserendum sane mentibus omnium pie hanc paginam legentium diligenterque memorię commendandum ac sine oblivione perpetuo tenendum, post obitum videlicet memorati domni Ansquitinii abbatis, pro ipso fieri annuatim festive anniversarium ex predictę ęcclesię possessione, eo quod ipse liberaliter omnia contulit quicquid necessarium videbatur in illius captivę ęcclesię diu desiderata liberatione. (au dos) Acta sunt autem hęc in mense Januarii, sub die feria III a, Sanctę Romanę æcclesię domno Paschali papa presidente, Francorum vero regnum tenente Ludovicho temporaliter, ac Domino Deo nostro Regi Regum et Deo Deorum universum orbem regente perpetualiter, sub presignatione etiam annorum Domini qui est utique ab Incarnatione Domini milesimo C. X., epacta VIIII, concurrente V, luna XX. 1 1 La datation pose problème. En janvier 1110, le 20e jour de la lune tombe le lundi 3. En 1111, il n y a pas de 20e jour de la lune en janvier. La concurrente 5 (jeudi 24 mars) s applique à 1110; l épacte 9 (22 mars) s applique à
279 , novembre Donation par Gérald II, évêque de Cahors, faite à l abbaye de Cluny, de l église Saint-Jacques à Cahors. A. Original dans les archives du destinataire. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Geraud eveque de Caors donna a St. Pierre & a St. Paul & aux Moines de Cluni l Eglise de St. Jaques dans la ville de Caors. Au mois de Novembre L an N
280 Donation par Amélius, évêque de Toulouse, de l église de Saint-Nauphary. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 346r-347r. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 112. In nomine Sanctæ et Individuæ Trinitatis. Ego Amelius, Dei gratia Tholosanus episcopus, 1 laudantibus canonicis nostris, Arnaldo scilicet præposito, cum cæteris, ecclesiam Sancti Leopharii, 2 quæ sita est in confinio Tholosani episcopatus et Caturcensis, super fluvium Tesconum, 3 dono et concedo sanctis apostolis Petro et Paulo, ad locum Cluniacum, in manu domini Pontii abbatis, et per Cluniacum etiam ad Moysiacum. Ecclesiam illam, cum appenditiis suis, sic dono per Cluniacum fratribus Moysiacensibus, ab hodie ac deinceps in pace possidendam. Si qua vero deinceps ecclesiastica secularisve persona hanc ipsam donationem nostram temere perturbare vel inquietare temptaverit, nisi resipuerit et ab inquietatione cessaverit, reus erit judicii. Signum domni Amelii Tholosani episcopi. Signum Arnaldi præpositi. Signum Willelmi de Murel. Actum apud Sanctas Puellas, 4 anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo decimo, sub domno Paschali papa Secundo, regnante Ludovico rege Francorum. Hoc donum facio ego Amelius Tholosanus episcopus, salvo jure Tholosanæ ecclesiæ. 1 Amelius Raimond du Puy, évêque de Toulouse de 1106 à Saint-Nauphary (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Villebrumier). 3 Le Tescou. 4 Mas-Saintes-Puelles (Aude, arr. Carcassonne, canton Castelnaudary-sud). 280
281 Restitution par Amelius, évêque de Toulouse, faite à l abbaye de Cluny, de l église de Sainte- Colombe. A. Original: ADTG, G 697. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 344r-345v. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Gallia Christiana, t. 13, Instrumenta, acte XV, col A. Amelius Dei gratia Tolosanus episcopus, recognoscens ecclesiam Sancte Columbe que in Tolosano sita est, in territorio Cercorbensi, 1 juxta fluvium Hert, 2 juris esse Sancti Petri Cluniacensis coenobii, in manu domni Poncii abbatis, ipsam ecclesiam Sancte Columbę, cum ecclesiis ad eam pertinentibus Cluniaco restitui, salva reverentia Tholosanæ ecclesię. Hoc autem feci pro multa multumque cura dilectione, que inter nostros majores et Cluniacenses patres ab olim usque nunc conservatur, et pro sincera vereque germana amicicia quam cum predicto abbate specialiter habeo et habere semper curabo, et ut particeps esse merear Cluniacensi fraternitati in cunctis benefactis eorum, in quo bono omnes legitimos successores meos, qui hoc factum et hanc cartam laudaverunt, participes esse volo et oro. Hoc factum laudaverunt canonici nostri Tolosane sedis, Arnaldus prepositus, et Arnaldus Vuillelmus archipresbiter, cum ceteris. Vicecomes quoque Bernardus Attonis 3 ipsam ęcclesiam cum suis pertinensiis reddidit, et novam inde donationem fecit Cluniaco in manu nostra, et in manu predicti abbatis, quantum ad ipsum pertinere poterat, concedens ut quicumque feudalium suorum de bonis predictę ęcclesię Sancte Columbe aliquid possidebat se volente restitueret, sed et frater meus Petrus Raimundus et uxor ejus Adila, qui predicti abbatis soror erat, quicquid de bonis ęcclesię habebant, reddiderunt gratis, simulque filium suum pulcrum Vuillelmum nomine in Cluniaco futurum monachum donaverunt. S. Amelii Tolosani episcopi, qui ecclesiam Sancte Columbe cum pertinenciis suis Cluniaco redonavit et laudavit, et cartam istam inde firmavit. S. Raimundi Auscior archiepiscopi, qui ad utramque donationem episcopi scilicet atque vicecomitis presens fuit. S. Arnaldi Raimundi prepositi. S. Arnaldi Vuillelmi archipresbiteri. S. Isarni Frigdilensis prioris. S. Vuillelmi capellani. S. Bernardi Attonis vicecomitis. S. Bertranni de Villamodi. Porro alii quamplures monachi et clerici et milites extiterunt testes. Actum apud Sanctam Eulaliam prope Carcassonam, 4 in manu domni Pontii Cluniacensis abbatis, anno ab Incarnatione Domini M.C.X., sub domno Pascali papa Secundo, Ludovico rege Francorum. Albertus Teutonicus rogatus SCRPSIT. 1 Le Kercorb ou Chercorbès appartenait au pagus Tolosanus (Sabarthès, p. XI). 2 Sainte-Colombe-sur-l Hers (Aude, arr. Limoux, canton Chalabre), sur l Hers. 3 Bernard Atton, vicomte de Carcassonne de 1083 à 1129: M. Mahul, Cartulaire et archives des communes de l ancien diocèse et de l arrondissement administratif de Carcassonne, vol. 5 (Paris 1867), p. 248; Jean Guilaine, Daniel Fabre, Histoire de Carcassonne (Toulouse 1984). 4 Sainte-Eulalie (Aude, arr. Carcassonne, canton Alzonne). 281
282 Jugement rendu par le pape Pascal II, attribuant l abbaye du Mas-Grenier à Moissac. Mentionné fin XIV e siècle d après des cartis antiquis : Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 161ra-rb. Demum cum abbate et fratribus Clusinis fuit diu litigatum de predicta abbacia coram papa Pascali II et deleguatum et leguatum sedis apostolice, et pro monasterio Moyssaci fuit judicatum et cognitum, prout in cartis antiquis plenius est videri. 282
283 , 20 avril Donation par Bernard Guillaume de l église de Saint-Germain [de Moissac] et de son dîmaire. A. Original: ADTG, G 633 (Andurandy 3442). Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. Mention dorsale ancienne: : ÆCCLESIA SANCTI : GERMANI : EPISCOPI Ax,P W IN NOMINE Dei Omnipotentis, Patris et Filii et Spiritus Sancti, ego Raimundus Willelmi concedo et dono Domino Deo et sanctis ejus apostolis Petro et Paulo in monasterio Moysiacho, pro salute animę meę et parentorum meorum, ecclesiam Sancti Germani episcopi, cum honore ecclesiastico, totum decimum et cimiteria. Que scilicet ęcclesia alodum vetus erat Sancti Petri Moysiachensi ęcclesię. Habet enim adjacentias, ex parte orientis, fluvium que dicitur Ambolas, et dividitur cum parrochia Sanctę Liberatę; ex parte meridiano, magnum fluvium Tarnis; ex parte aquilonis, strata publica que dicitur Avilaner; ex parte occidentis, ut dividitur cum parrochia Moysiacensi ęcclesię Sancti Michaelis. Simili modo dono et concedo alium decimum que dividitur ab illo decimo Aimerici Rufi, et Willelmi Hugonis, et Sancti Laurencii. Decimum vero totum de labore meo sive in vineis sive in culturis, ubicumque sit, dono et concedo. Per hanc enim redicionem et concessionem accepi ab eis duos equos obtimos precium ad preciatos quingentis solidis, et unum mulum valde bonum ad preciatum solidis ducentis. Facio enim hec omnia cum consilio et volumptate parentorum meorum, scilicet Raimundi del Pojet, et Bernardi de Mont Pesad, nepotum meorum, in manu domni Ansquitilii abbatis, et Helię sacriste, et aliorum virorum. Facta carta cum stipulacione subnixa, anno millesimo centesimo tercio decimo, indicione VI, Romano pontifice domno Paschali papa II, regnante Philippo rege, 1 Caturcensi ęcclesię Geraldo episcopo regente. 2 Signum Geraldi de Tilols. S. Aimerici monachi. S. Arnaldi Willelmi de opera. S. Raimundi del Pojet. S. Bernardi de Mont Pesad. S. Stephani Guilaran. Facta sunt enim mense Aprili, duodecimo kalendas Madii. 1 Philippe I er, roi de France de 1059/1060 à La datation pose problème: en 1113, Philippe I er, roi de France de 1060 à 1108, était déjà mort depuis plusieurs années. Ne l aurait-on pas su à Moissac? 283
284 , 14 août Donation par Raymonde [de Gandalou] et ses fils de la moitié de l église de Saint-Germain de Villelongue, au bord de la Garonne. Confirmation du temps de l abbé Etienne, par Raimond Bernard de Gandalou. A. Deux rédactions, originaux perdus. Copie sur une feuille détachée d un cartulaire de la seconde moitié du XII e siècle: ADTG, G 571 (Andurandy 5799). C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod 1988, p Scriptum est quia sicut aqua extinguit ignem, ita elemosina extinguit peccatum. 1 Quapropter, ego Raimunda cunctique mei liberi, Oddo scilicet, Ramundus, Rainaldus, Ricardus, donamus atque relinquimus Deo Omnipotenti, cujus est totum quod est optimum, et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo atque monasterio Moysiaco ac monachis in eo habitantibus, tam futuris quam presentibus, medietatem ecclesie sancti Germani, que est juxta Garonnam, in Villa Longa, 2 et quicquid in ea parentes nostri umquam habuerunt, hac nos actenus habemus vel habere debemus, totum donamus ex integro, sine omni dolo, pro remissione peccatorum nostrorum, scilicet medietatem ecclesie ac medietatem decimarum, primiciarum, oblationum, atque totius ecclesiastici, in manus Arnaldi Willelmi, tali pacto ut sicut seniores monachi sepelierunt propter hoc virum meum Raimundum apud Moysiacum, ita sepeliant et me et meos infantes, cum censu nostro quem dederimus eis pro posse nostro. Hanc donationem fecimus, ego Ramunda et filii mei Oddo, Ramundus, Rainaldus et Ricardus, apud Moysiacum, super altare sanctorum apostolorum Petri et Pauli, in ipsa die qua sepultus est vir meus Raimundus, in vigilia Assumpsionis Sancte Marie Dei Genitricis. Signum Arnaldi Willelmi operarii. Signum Begonis priori. Signum Petrus sacrista; monachis. Laici: Signum Ramundus Bernardus de Gandalor. Signum Arnaldus de Varazad. Signum Orsetus de Sancto Salvatore. Signum Stephani Guilarandi. Signum Deusde Bonet, et multi alii. Anno ab Incarnatione Domini M C.XIIII, regnante Ludoico rege Francorum et Amelio episcopo civitas Tholose, et Ildefonso comite gubernante. * * * Hanc totam donationem suprascriptam Ramundus Bernardus de Gandalor, maritus filie Siguini de Sancto Cirico, concessit et confirmavit, pro redemptione anime sue et parentum suorum Domino Deo et sanctis apostolis Petro et Paulo et ecclesie Moysiacensi et dompno Stephano ejusdem ecclesie abbati 3 <...> 4. C. 1 Siracide 3,33. 2 L archidiaconé de Villelongue s étendait entre Tarn, Garonne, Tescou et Tescounet: François Moulencq, Firmin Galabert, Documents historiques sur le Tarn-et-Garonne, t. 1 (Montauban 1879 = reprint Paris 1991), p. XLIV. Il s agit du lieu-dit de Saint-Germain, à 2 km au sud de Castelsarrasin, près de la Garonne, à ne pas confondre avec Saint-Germain, à 3,5 km à l est de Moissac. 3 Etienne de Roquefort, abbé de Moissac de 1152 (?) à 1172 (?). 4 Fin de la page, on ignore si le texte continue. 284
285 Raimonde et ses enfans donnent au Monastere de Moissac la moitié de l Eglise de St Germain qui est sur Garonne dans Villelongue, a la charge par les Religieux de lui donner de sepulture a Moissac a elle & a ses enfans-sans date. N 5798 D. Feuille detachée de quelque livre ancien qui rapporte la susd. donation de l Eglise de St Germain & y est datée de l an Plus donation d une alode dite Kausac de l an 1123.&c. imparfait et inutile. N
286 ***. [vers 1110/1114] 1 Notice sur les donations faites par Raimond Bernard de Gandalou. A. Original: ADTG, G 684. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 1v. Edition: Müssigbrod, p A <certains mots difficilement lisibles sont complétés d après B>. Notum sit omnibus ominibus, quod Raimundus Bernardus dedit Deo et sancto Petro Moysiaci illam vineam et illud casale quod tenebat de illo Bernardo de Cruce, et ipsum Bernardum et totam suam tenenciam et totam illum honorem quod Arnaldus Willelmi 2 posset intra vallem conquirere, quicumque de illo aliquid abet, totum concessit ut libere conquiereret. Et in saltu suo dedit pascua omnibus porcis ejus propriis. Dedit etiam ei omni anno XII denarios in hoc quod ipse Raimundus Bernardi de pascuis aliorum aberet. Et in mercato de Gandalor dedit ei medietatem sue medietatis, quam tebenat de comite Tolose. Et ipse Arnaldus Guillelmi dedit Raimundo Bernardi medietatem decimi, quod abebat in ipso mercato, et pro isto dono accepit Raimundus Bernardus ab Arnaldo G[uillelmi] suum palafredum, in precium LX solidorum. Facta sunt hec in presentia domni Ansquitinii abbatis. * * * Donavit etiam Raimundus Bernardi Deo et sancto Petro terram de Pug Baldus. Et si aliquis illam terram tolleret, et ille non faceret eam tenere secure. Laudavit in terram illam que subtus Calciatam est in pignus XL solidos Caturcenses, et pro hoc accepit ab Arnaldo G[uillelmi] palafredum bonum. Signum uxoris Raimundi Bernardi. Rainaldi de Gandalor. * * * Dedit Raimundus Bernardi post multum tempus Deo et sancto Petro Moysiaci, et domno Aquitinio abbati, terram que vocatur de Granolag, 3 subtus stratam que vadit de Moysiaco ad Tolosam, in qua habebat medietatem Uguo de <.. tampon..>. 4 Istam terram miserat in pignus monachis Moysiaci pro sepultura matri sue, pro centum solidis, et pro sepultura fratris sui Guillelmi Bernardi pro aliis C. Postea donavit eam in alodium Deo et sancto Petro, pro redemptione anime sue et parentum suorum, et fecit ut Raimundus Bernardi d Argumbal 5 et Bernardus Galterius frater suus, ad quos hec terra pertinere videbatur, donarent et firmarent terram istam in alodium pro salute anime sue et parentum suorum, Deo et sancto Petro. Et pro hoc dono accepit Raimundus Bernardi ab Arnaldo Guillelmi mulum precii centum solidorum, et insuper in diverses rebus XLIIII or solidos, et unum denarium. Dividitur hec terra per medium locum de Nauda, de duabus partibus. Signum Raimundi Willelmi. Poncii Bonet. Signum Stephani Bonet. Signum Rainaldi de Gandalor, qui erat serviens illius terre. Ejus consilio hec omnia facta sunt. 1 Cette notice sans date énumère les donations successives faites par Raimond Bernard de Gandalou. Celle de la terre de Garnouillac étant de 1109, la présente notice doit être datée de 1110 environ. Elle est antérieure à 1114, Raimond Bernard de Gandalou étant décédé en Arnaud Guillaume est mentionné comme ouvrier de l abbaye de Moissac de 1114 à Garnouillac, lieu-dit au nord de Castelsarrasin. Voir l acte de Il s agit probablement d Hugues de Meisonnes: voir acte de Argoumbat, lieu-dit sur la commune de Beaumont-de-Lomagne. 286
287 201. [1108/1115] Donation par Géraud, de l église de Notre-Dame d Alem. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Donation de l Eglise de Notre Dame de L Herm 1 faite au Monastere de Moissac par Geraud. 2 Etant abbé de Moissac Ansquitil, regnant Jesus Christ & Louis Roy des françois, Guillaume Comte de Poitiers & de Toulouse, Amellus Eveque de Toulouse. 3 cette Eglise semble etre plustot dans le Dioceze de Toulouse ou Montauban que dans celuy de Caors, puisqu il y a pour confront deux chemins dont l un va a Moissac & l autre a Garonne. N Sancta Maria de Eremo, devenu Sancta Maria de Elemo, s appelle aujourd hui Notre-Dame d Alem, église située sur la commune de Castelsarrasin: Gayne, p Géraud de Sainte-Marie et Raimond Bernard de Gandalou figurent dans l acte de 1109 (voir ci-dessus). 3 Eléments de datation: Ansquitil, abbé de Moissac de 1085 à 1115; Louis VI le Gros, roi de France de 1108 à 1137; Guillaume IX d Aquitaine, comte de Poitiers, prétendant au comté de Toulouse, 1127; Amelius Raimond du Puy, évêque de Toulouse de 1106 à
288 Contrat de mariage d Etienne Guileran [1085/1115], juillet, dimanche Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Etienne Guilaran en epousant Peironille sa femme fit pacte que les enfans qu il auroint d elle auroint La moitié de l eau de St. Pierre, Raimond & Guill. e & Sicard son frere & leurs parents donnerent aud. Etienne Guilaran la moitié du fief qui est au Luc. Au mois de Juillet un jour de Dimanche, regnant notre Seigneur Jesus Christ, du tems d Ansquitil Abbé de Moissac c est vers l an N
289 204. [1085/1115] Restitution par Arnaud Gausbert des biens de Saint-Avit, de Saint-Genès et de Bonnemort. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau de parchemin escrit de deux costes du milieu du XII e siècle: Doat 129, f. 61r-62v. C. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 602, n 86. De honore Sancti Aviti. 1 Notum volumus fieri qualiter Arnaldus Gausberti 2 iniurias non timens facere habitatoribus Sancti Petri, post multas et diversas torturas, et quod violenter acceperat ipsum honorem in fevum per manum Bernardi de Montfort, 3 tandem perveniens ad finem et concordiam cum domno abbate Asquitino et et monachis Moisiassensis monasterii, accepit ab eis centum solidos et unum equum per quadraginta solidos. Et firmavit et laudavit ipsum honorem Sancti Aviti, per consilium uxoris suæ Ramæ, et per absolutionem et consilium ipsius Bernardi de Montfort, quantumcumque ibi juste aut injuste requirere poterat, ut teneant, habeant et possideant habitatores Sancti Petri Moysiaco, quamdiu cælum imminet terræ. Alios vero honores, id est ecclesiam Sancti Genesii, 4 et honorem de Bonomorte, laudavit similiter ipse Arnaldus Gausbertus, pro eodem dono Sancto Petro et habitatoribus ejus, tali sane ratione, quod si sui feuzales de ipsis honoribus sibi servire noluerint nequaquam ad ipsos se convertant honores, sed monachis qui tenuerint querat servitium inde super fluvium, sed secundum quod honores fuerint. Ita laudavit et firmavit tenendum eum consilio uxoris suæ supradictæ, et Bernardi de Montfort, et Baroni de Monte Berterio, 5 in præsentia multorum testium. S. Martelli. S. Boschet. S. Hugoni de Messonens. 6 S. Bernardi de Urafol. 1 Dans le contexte géographique de la moyenne Garonne, autour de Montfort, Saint-Genès et Montbartier, Saint-Avit ne s explique que comme Cordes-Tolosannes, l ancien Saint-Pierre-et-Saint-Avit. Cf. Régis de la Haye, Cordes-Tolosannes est-il l ancien Cerrucium?, in: BSATG 119 (1994), p L abbaye de Moissac possédait encore d autres Saint-Avit: Saint-Avit de Combelongue, dépendance de Lagarde-en-Calvère, et Saint-Avit de Haute-Serre, près de Moissac, devenu prieuré au XIII e siècle. 2 Arnaud Gausbert figure dans un relevé des engagements de l abbaye à Escatalens, du début du XII e siècle. Il possédait la condamine de Illo Casse. 3 Monfort, lieu-dit sur la commune d Escatalens, sur le bord de la Garonne, à 3 km au sud-est d Escatalens. 4 Saint-Genès, lieu-dit sur la commune de Castelferrus (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Saint-Nicolas-de-la- Grave), sur l ancien confluent de la Gimone et de la Garonne. 5 Montbartier (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 6 Maissonnié, lieu-dit sur la commune de Valence, à 1,5 km au nord-est de Valmence. Hugo de Meissonnes figure dans un acte de Il possédait l honneur de Granouillac (relevé des engagements d Escatalens, début XIIe siècle). 289
290 ABBATIAT DE ROGER ( /35) Donation, faite par Pierre de Arifar, à Moissac et au Ségur, de la moitié de l église Sainte-Marie de Gabausse. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 348r-349r. Edition: Cabié, N. Notum sit omnibus hominibus præsentibus et futuris, quod ego Petrus de Arifar dedit Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo in monasterio Moisiacensi, atque in obedientia del Segur, ecclesiam de Sancta Maria de Gavauzas, 1 medietatem cum omnibus ecclesiasticis suis, scilicet cum cimiterio, cum primiciis, et cum decimis, pro salute animæ meæ, et omnium parentum meorum, cum Amblardus frater suus, et Raimundus Gros, et Amblardus suo cosino, donaverunt et lauvaderunt cum supradictis honoribus votum et ab integrum sines tota releguda. Hoc autem donum factum est et firmatum in manus Bernardi Assalit prioris del Segur. Si quis vero, quod absit, de parentibus vel ex hæredibus meis contra hanc cartam vel donationem meam venire temptaverit vel contradictor extiterit, in primis iram Dei incurrat, et omnes maledictiones, quæ in Veteri et Novo Testamento continentur, sustineat, et cum Juda, qui Dominum tradidit, in Inferno particeps fiat, amen, nisi cito emendaverit et satisfecerit. Facta est donatio ista anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo decimo sexto, regnante Ludoyco rege Francorum, videntibus istis Aunari et Arriol Alaman de Albi, Hestolt de Lumbers, 2 et Durant Raimon et Ademar Amel de Monester, 3 et Isarn de Verac, 4 et Vilelm Amalvi et aliis multis. Valere. 1 Labastide-Gabausse (Tarn, arr. Albi, canton Carmaux-sud). 2 Lombers (Tarn, arr. Albi, canton Réalmont). 3 Monestiés (Tarn, arr. Albi, ch.l.c.). 4 Virac (Tarn, arr. Albi, canton Monestiés). 290
291 206. [1099/1118] Lettre du pape Pascal II à propos de l éradication de la simonie. Copie des années : Paris, BN, ms.lat (manuscrit moissagais), f. 174r-v. Edition: Mansi 14,378 Indiqué: Jaffé 6613a (1941). Fraternæ (æternæ) mortis crimen incurrit, quisquis, cum potest, frater fratrem a morte minime defendit. Nos quoque, qui excellentiae vestrae summum discrimen audivimus, summi reatus poenam incurrimus, si tacemus; Domino per prophetam terribiliter testante quod profecto sanguinem fundit, qui impiorum iniquitatem racendo dissimulat. Audivimus enim, quod valde miramur, quod fueri spud vos ordines pecuniis distrahuntur, dum quicumque tale aliquid attentaverit omino hæretici comprobentur, sancto Spiritu per Gregorium intonante, quia quisquis per pecuniam ordinatur, ad hoc ut fiat hæreticus promovetur. 1 Et ut nostræ hujus paginilæ non præsumptionem, sed timoris caussam fuisse monstremus, beatus idem prosequitur: Quisquis contra simoniacam et neophytorum hæresim pro officii sui loco vehementer non arserit, cum eo se non dubitet habiturum portionem, qui primus commisit hoc piaculare flagitium. Quibus in verbis cum hæretica et simoniaca et neophytorum hæresis exprimatur, quod etiam morte dignissimum crimen sit apertissime declaratur, protestante per Augustinum divino oraculo ac dicente: Firmissime tene, et nullatenus dubites, omnem hæreticum vel schismaticum, quamvis multas ellemosynas faciat, vel etiam pro Christo sanguinem fundat, cum Diabolo et angelis ejus æterni ignis incendio mancipandum, nisi ante finem hujus catholicæ vitæ fuerit incorporatus et reintegratus Ecclesiæ. 2 Hinc est quod Dominus vendentes et ementes de Templo ejecit; Dathan et Abiron ambientes terra glutivit; Simonemque tentantem Petrus damnavit; omnesque simoniacos ecclesiasticis jaculis Petrus perpetuo anathemate condemnavit. Et turpe nimium est, ut in plenissimum jam vigorem confirmatæ Ecclesia, tam ferali inimico succumbat; ideoque in promordio suæ infantiæ tanta virtute triumphabat. Si quis autem objecerit, non consecrationes, sed res ipsas, quæ ex consecratione proveniunt, vendi; videtur quidem aliquis dicere, nihil autem penitus sapere. Nam cum corporalis ecclesia, aut episcopus val abbas, aut tale aliquid sine rebus corporalibus et exterioribus in nullo proficiat; sicut nec anima sine corpore temporaliter vivit. Quisquis eorum alterum vendit, sine quo alterum habere non provenit, neutrum non venditum non derelinquit. Quam tamen objectionem sacer penitus canon exterminat; cum procuratorem vel defensorem ecclesiæ vel regulæ subjectum per pecunias ordinari prohibeat, ut interventores quoque tanti sceleris anathematis mucrone succidat. Quid plura? Si anathematizati et excommunicati, et ut vere hæretici simoniaci et neophyti a numero sunt fidelium ecclesiae separati, quis non videat, quod hujusmodi sacerdotum aut clericorum missae et orationes Dominum ad iracundiam super populum provocent, quem placari talibus credebamus? Scriptum est enim: Omne quod non est ex fide, peccatum est. 3 Et ut vere sacrificii locus extra catholicam ecclesiam non est. Unde et dicitur: Haereticum hominem post primam et secundam correctionem devita. 4 Quomodo ergo tales episcopos, abbates vel religiosos clericos devitamus? Si eorum missas audimus, cum quibus, si vel simul oramus, excommunicationem 1 in epist. ad episc. lib. 4, ep Augustinus, Liber de Fide, c Romains 14,23 4 Titus 3,
292 subimus? Quos quidem sacerdotes esse saltem credere omnino errare est, cum Petrus Simoni dicat: Pecunia ta tecum sit in perditionem; quia existimasti donum Dei pecuna possidere. 1 Ubi cum existimasti dicitur, patet, quia non pro eo quod fecerit, sed quia facere se posse crediderit condemnatur. Cum tamen minus sit existimare quam credere. Cum itaque hæreticum qualemcumque esse, sit certa et indubitata damnatio, quid valet Arianos, Sabellianos, Fotinianos, impiosque Manichæos pene orbe populisse, si simoniaca et neophytorum haeresis, quae ut beatus Gregorium dicit, ante omnes in sancta ecclesia diabolica fraude surrexit, 2 quasi prima et maxima ecclesiae castitatem foeda nimium pollutione contaminetur? Igitur in Dominum et propter Dominum vestram excellentiam et omnes fideles in Christo cupitis, summopere inflate, ut tam saeva pestis, quae in universos jam populos usquequaque saeviendo aeterna morte malctavit, vestra auctoritate et exemplo penitus destruatur, ne ulterius, quod absit, in Spiritum peccare, neque hic, neque in futuro saeculo remittatur. 1 Actes 8, **. 292
293 , lundi 12 mai Donation en fief par Gauzfred de Ruina de la terre de Broill, sise dans la paroisse de Saint-Loup, reçue par Bernard, obédiencier. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin cousus ensemble contenant seze feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 128, f. 350r-351r. Edition: Müssigbrod, p Notum sit omnibus præsentibus et futuris, quod Gauzfredus cognomento de Ruina et uxor ejus Aicia dedeunt quandam terram in fevo Bernardo monacho Moisiaci, qui obedientiam sancti Lupi tenebat, et successoribus ejus, imperpetuum, per tres concas de civada, et per tres panes, et per tres denarios. Et hæc terra est in parrochia ejusdem ecclesiæ juxta flumen Raz, et vocatur de Broill. Et ipsa terra fuit merlo et fort Arroi et aner Roy. Postea isdem Gauzfredus misit in pignus prædictam terram iamdicto Bernardo monacho et successoribus ejus, coram domino Rodgerio abbate, per quinquaginta et quinque solidos monetæ publicæ Agennensis, tali convenientia, ut nulli parentum ejus eam redimere liceat, nisi ejus filio. Huius rei testes fuerunt Vigoros, canonicus sancti Stephani, et Bernardus Vallat, Vuillelmus de Christiniaco, et ipse Gauzfredus, et uxor ejus Aicia, et ipse Bernardus, qui hoc pignus ab eis accepit. Facta carta ista quarto idus Maii, feria secunda, anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo decimo nono. 293
294 , mai, jeudi Réforme de l abbaye de Sainte-Marie de Sorèze, à la demande d Bernard Aton, vicomte de Béziers. Mentionné XIV e siècle: Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 161va. C. Copie: BN, ms. lat. 1797, f. 79v. Editions: HGL, t. 5, col ; Gallia Christiana, t. 1 (Paris 1870), col C. Rex regum et Dominus dominantium, 1 potestas potestatum, dat notitiam servis suis qualiter possint pervenire ad Deum. Igitur ego Bernardus vicecomes fateor me reum esse et culpabilem in omnibus viis meis et insuper de ecclesiis quæ in potestate mea sunt male ordinatæ. Quarum una est monasterium sanctæ Mariæ Soricensis, 2 quæ modo videtur sæculariter stare. Idcirco volens ego ut ibi Regula sancti Benedicti possit observari et teneri, volo adjutorium post Deum domini Rogerii abbatis monachorum Moisiacentium, 3 et dono ordinationem ego Bernardus Ato, vicecomes, et uxor mea Cæcilia et filii mei Rogerius et Raymundus præfati monasterii sanctæ Mariæ Soricensis, Domino Deo et beatis apostolis Petro et Paulo et monasterio Moisiaco, ut deinceps ordinetur secundum regulam sancti Benedicti, intus et foris, per manum domni abbatis Moisiacensis et fratrum Moisiacensium, quamdiu voluerint bene ordinare. Ordinamus itaque ut ullus comes Tolosanus ibi ullum dominium habeat, nisi solus Bernardus vicecomes et progenies illius. Anno ab Incarnatione Domini MCXIX facta carta ista, in mense maio, sub die feria V, regnante domino Ludovico rege. 4 S. domni Arnaldi, abbatis Cellæ Medulfi. 5 S. Bernardi Adelbaldi. S. Bertrandi de Maismore. S. Guilaber de Laurac. S. Bernardus Bonfilius. S. Bertrandus Poncius de Auriac. R. Raymundi de Rocafort et multi alii. 1 1 Timothée 6,15. 2 Sorèze (dép. Tarn, arr. Castres, commune Dourgne), abbaye Suricinum. 3 Roger, abbé de Moissac de 1115 à 1131/ Louis VI le Gros, roi de France de 1108 à Cella Medulfi, Saramon (dép. Gers, arr. Auch, ch.-l.c.). 294
295 Abandon par Arganiadz de Teuleiras de tout ce qu il possède dans l honneur de Botirans. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 10r. Sciendum est quod Arganiadz de Teuleiras gurpivit Deo et Sancto Petro Moysiaci et domno Rotgerio abbati, cunctis monachis ibidem Deo servientibus, honorem de Butira, 1 totum ab integro, quem juste vel injuste tenebat de vicecomite. Et erat et est alodium Sancti Petri Moysiaci. Qui honor est in terra de Serras, quem tamen numquam sine clamore tenuit, donec, sicut supra dictum est, libere et absque ulla retentione gurpivit, sicut melius exquiri potuit a clamantibus monachis. Sed domnus abbas Rotgerius volens habere de eo causimentum, dedit ei de eadem terra in fędum centum sextairadas ad mensuram que modo currit, et decem casalia, tali convenientia, ut sicut Johannes de Cornellas 2 et Aichelmus et Arnaldus Guillelmi de Bosc Cairal, 3 vel alii homines Sancti Nicholai serviunt honores suos, et ipse serviat secundum quod ejus tenguda levaverit, quod idem Arguaniadz libenter et pacifice recepit. Hęc autem supradicta guirpicio facta est in manu domni Rotgerii abbatis, presentibus et videntibus Arnaldo Guillelmi de opera, 4 Gauzfredo de la Volta, Guillelmo de Usma, 5 Aichelmo, Stephano Ademari, Raimundo de Sancto Salvio, Arnaldo de Orso, Arnaldo Guillelmi de Bosc Cairal, Fortone de Lastaonar 6 et aliis multis. Facta carta anno Domini M o.c o.viiii o. decimo, 7 regnante Ludovico Francorum rege. 8 Raimundus monacus scripsit. 1 L honneur de Botirans, déjà donné à l abbaye de Moissac en 1083/1085, doit se trouver dans les environs de Caumont, sur la Sère. 2 Cornillas, lieu-dit à 2 km au nord de Valence-d Agen, sur la Barguelonne, sur la commune de Valence (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, ch.l.c.). Origines gallo-romaines: Laurent Fau, Jean-Emmanuel Guilbaut, Découverte d une mosaïque gallo-romaine à Cornillas (Valence-d Agen), in: BSATG 116 (1991), p Le Bosc et Camp del Bosc, lieux-dits sur la commune de Caumont, à 1 km au nord-ouest de Caumont. 4 Arnaud Guillaume, ouvrier de l abbaye, est le constructeur du cloître de Moissac: Régis de la Haye, Arnaud Guillaume, constructeur du cloître de Moissac, in: BSATG 120 (1995), p Esmes, lieu-dit sur la commune de Montesquieu (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Moissac-II). Sur la généalogie de la famille De Osma, voir: Müssigbrod 1988, p Lastonar, église près de Garganvillar. Sur sa situation, voir: Apogée, p Mireille Mousnier (Mousnier 1991) lit: Je ne vois pas pourquoi. 8 Louis VI, roi de France de 1108 à
296 , 22 février Valence Bulle du pape Calixte II, écrite à la demande de l abbé Pons, confirmant les privilèges de l abbaye de Cluny. A. Original dans les archives de l abbaye de Cluny. Copie dans un manuscrit du XIIe siècle provenant de l abbaye de Moissac: Paris, BN, ms. lat (manuscrit moissagais contenant des actes transcrits vers le milieu du XII e siècle), f. 116v. C. Extrait du XVIIe siècle d après des copies escrites en parchemin lune asuite de lautre : Doat 128, f. 309v-310r *** faux! Indiqué: Jaffé Edition: Bibliotheca Clun. col ; Mansi, 21, p. 208; Migne, PL..., col Calixtus episcopis, servus servorum Dei, charissimo in Christo filio Pontio Cluniacensi abbati, ejusque successoribus regulariter substituentis in perpetuum. Religionis monasticæ modernis temporibus speculum, et in Galliarum partibus documentum, Beati Petri Cluniacense monasterium, ab ipso suæ fundationis exordio sedi apostolicæ in jus proprium est oblatum. Proinde Patres nostri sanctæ recordationis Joannes XI, item Joannes XII, Agapitus II, Benedictus VI, item Benedictus VII, Leo VII, item Leo IX, Gregorius VI, item Gregorius VII, Alexander II, Stephanus, Victore III, Urbanus II, Paschalis II et Gelasius II, Ecclesiæ Romanæ pontifices, locum ipsum singularis dilectionis ac libertatis prærogativa donarunt, et universa ei pertinentia privilegiorum suorum sanctionibus muniverunt. Statutum est enim ut omnes ecclesiæ, coemeteria, monachi et laici universi infra terminos habitantes qui sunt a rivo de Salnai, et ab ecclesia Rusiaci, et cruce de Lornant, a termino quoque molendini de Tornasach, per villam quæ dicitur Varentiæ, cum nemore Burseio, a termino etiam qui divitur Perois, ad rivam usque ad Salnai, sub apostolicæ tantum sedis jure ac tuitione permaneant. Neque ipsi Cluniacensis loci presbyteri, aut etiam parochiani, ad cujuslibet, nisi Romani Pontificis et Cluniacensis abbatis, cogantur ire synodum vel conventum. Sane pro abbatis, monachorum seu clericorum infra prædictos terminos habitantium ordinatione, pro chrismatis confectione, pro sacri olei, ecclesiarum, altarium et coemeteriorum consecratione, Cluniacense monasterium, quem maluerit, antistitem convocet. Cluniacenses monachos, ubilibet habitantes, nulla omnimodo persona, præter Romanum Pontificem, et legatum qui ad hoc missus fuerit, excommunicet aut interdicat. Porro si monachus, clericus, aut laicus, sive cujuslibet ordinis professionisve persona, nisi forte certa de causa excommunicata sit, Cluniacensium claustrorum mansiones elegerit, absque contradictione alicujus suscipiatur, et quæ de suo jure attulerit, libere a monasterio habeatur. Altaria, coemeteria, et decimæ Cluniacensium monachorum et quæcumque juris eorum sunt, a nemine auferantur vel minuantur. De monachis aut monasteriis Cluniacensibus, nulli episcoporum, salvo juro canonico, si quod in eis habent, liceat judicare, sed ab abbate Cluniacensi justitia requiratur. Quam si apud eum invenire nequiverit, ad sedem apostolicam recurratur. In abbatiis, quæ cum suis abbatibus ordinationi Cluniacensis monasterii datæ sunt, videlicet Sancti Martialis Lemovicensis, Sancti Eparchi Engolismensis, Monasterii Novi Pictavis, Sancti Joannis Angeliacensis, monasterii Lesatensis, Moysiacensis, Figiacensis, et Sancti Ægydii Nemausensis; in Arvernia, Mausiacensis, Tiarnensis, Menacensis; in episcopatu Eduensi, Vizeliacensis; in Antissiodorensi, Sancti Germani; in Cameracensi, Hunoldi Curtis; in Rothomagensi, abbatia apud Pontisaram; in Tarvanensi, Sancti Bertini et Sancti Wimari; in Italia, Sancti Benedicti super Padum, sine Cluniacensis abbatis præcepto nullatenus eligant. Pro altaribus et ecclesiis sive decimis vestris, nulli episcoporum facultas sit, gravamen aliquod vobis aut molestias irrogare. Sed sicut eorum promissione quædam ex parte, quædam ex integro habuistis, ita 296
297 et in futurum habeatis. Ecclesiarum vestrarum decimas, quæ a laicis obtinentur, si secundum Deum eorum potestati subtrahere vestræ religionis reverentia poterit, ad vestram et pauperum gubernationem vobis liceat possidere. Decimas laborum vestrorum, pro quibus tam vos quam alios monasticæ religionis viros inquietare episcopi consueverunt, illorum videlicet, quod dominicaturas appellant, qui vestro sumptu a monasteriis, et cellæ vestræ clientibus excoluntur, sine omni episcoporum et episcopalium ministrorum contradictione deinceps quietius habeatis, qui vestra peregrinis fratribus et pauperibus erogatis. Ecclesiæ omnes, quæ ubilibet positæ sunt, seu capellæ vestræ et coemeteria, libera sint, et omnis exactionis immunia, præter consuetam episcopi paratam, et justitiam in presbyteros, si adversus sui ordinis dignitatem offenderint. Liceatque vobis seu fratribus vestris, in ecclesiis vestris presbyteros eligere, ita tamen ut ab episcopis vel ab episcoporum vicariis animarum curam absque venalitate suscipiant. Quam si committere illi (quod absit!) ex pravitate voluerint, tunc presbyteri, ex apostolicæ sedis benignitate, officia celebrandi licentiam consequantur. Ecclesiarum vestrarum consecrationes si dioecesani episcopi gratis noluerint exhibere, a quolibet catholico suscipietis episcopo. Nec cellarum vestrarum ubilibet positarum fratres, pro qualibet interdictione vel excommunicatione, divinorum officiorum suspensionem patiantur, sed tamen monachi ipsi, quam famuli eorum, et qui se professionis monasticæ devoverunt, clausis ecclesiarum januis, non admissis dioecesanis, divinæ servitutis officia celebrent, et sepulturæ officia peragant. Percussuram quoque proprii numismatis vel monetæ, quandocunque vel quandiu vobis placuerit, habeatis. Hæc igitur omnia, sicut a nostris prædecessoribus constituta sunt, ita et nos auctoritate apostolicæ constituimus, et præsentis privilegii decreto confirmamus. Præterea, fili in Christo Ponti, quem nos in Viennensis ecclesiæ positi regimine, nostris per Dei gratiam manibus in abbatem consecravimus, et personam tuam, et locum cui Deo auctore præsides, totis dilectionis visceribus amplectentes, et quieti vestræ attentius providentes, hæc adjicienda censuimus, ut abbatiarum vestrarum electis, nullus episcoporum sine commendatitiis Cluniacensis abbatis litteris, consecrationis vel ordinationis manus imponat. Alioquin et consecrator, tanquam constitutionis apostolicæ prævaricator, graviori subjaceat ultioni, et consecrati electio sive ordinatio, donec apostolicæ sedi et ejus Cluniacensi monasterio satisfiat, irrita habeatur. Porro presbyteris parochialium ecclesiarum Sanctæ Mariæ et Sancti Odonis Cluniacensium, ejiciendi et suscipiendi in ecclesiam ex antiqua consuetudine poenitentes et nuptiales chartas faciendi, licentiam indulgemus. Prohibentes tam Matisconensem episcopum, quam et alios super hoc vel super aliis, quæ statuta sunt vobis molestias irrogare. Si quis igitur ausu temerario...etc. Ego Calixtus catholicæ Ecclesiæ episcopus, subscripsi. Datum Valentiæ, per manum Chrysogoni Sanctæ Romanæ Ecclesiæ diaconi cardinalis ac bibliothecarii, VIII Kalendas Martii, indictione XIII, Incarnationis Dominicæ anno pontificatus autem Domini Calixti II papæ, anno secundo. 297
298 211. [vers 1120] 1 Donations au prieuré du Ségur par Bégon et Estève de Montirat. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 131, f. 306r-307r. Edition: Cabié, p. 29, pièce T; Brunel, n. 22. Breve de honore quem dedit Bego de Monteirato 2 et sa mulier e sei efant. Donerunt illa medietate de illo alode del mas de Monte Calvy o melius illi habebat a Domino Deo et Sancta Maria et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, in loco Securus, in manu Guillelmi, prior del Segur. Et fecit se monachus Bego. Raimuni del Fai. S. Petro Bernat, et Bernart Peiro, capella. Esteves de Montirat donet la sua part del bosc de la Deveza 3 omelh lai Amanila tenia ni om de lui, et Duranta del Cercofols et sos efants et sas efantas e tota lor tenensa o mells i la avia ni la tenia, pro anima et pro animas parentum suorum. Et fecit se sepelire in loco Seguri. Iste donus fuit factus in manu W[illelmi], prioris del Segur. S. Raimundel et per ipsa convenientia donet o Peire Bernarts et laudet. S. W. de Montirat et Ugo de Montirat et Bernard Peiro et a... <lacune> 1 Datation d après Cabié et Brunel. 2 Montirat (Tarn, arr. Albi, canton Monestiés). 3 La Devèze, lieu-dit à 2 km au nord-est de Ségur, ou bien: Les Devèzes, à 2 km au nord-est de Saint-Christophe. 298
299 212. [vers 1120] 1 Notices sur la délimitation du dîmaire de Saint-Pierre et Saint-Germain de Livron. A. Original: ADTG, G 633 (Andurandy 5226).* Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. NOVERINT tam presentes quam futuri, que lo deimes es a Sancti Petri 2 e a Sant Germa a los endomengatz, aisi co esta la garriga Raino de Livro e esta Camps Dozas, 3 e n va teirals drei a l Albenqueta, e n va dreit el Poig de l Ac Guile, 4 e dreit en Bosc Raustit, 5 e n va cab val dret e la carrera de Cananelas, 6 e l ortal de Genolac que es el coforc de las carreras, e aisi co la carreira ne va dreit en Estorz Vaca. 7 (autre encre) Es lo deimes vas la vila de Livro. (deux mots grattés) de Camp Engeler. Isarnz Raines et Folc, suus frater, e Ramunz Durantz et Daide d Anteiag dederunt Domino Deo et sancto Petro de Moysiaco decimum de Clopvanner, vidente Geraldo Ysarno de la Garriga, Durant Guiral de Livro, Bernat Vital monacho, qui hoc donum recepit. Del mas de Comba Bertral 8 es lo deimes Sant Germa e l parrochianatques que a ęcclesia aperte, e so proferent e sa caritat et suas vigilias. Del mas de Sollinag 9 similiter, aisi quo va la strada que moi de Genebreira 10 usque e la strada que moi de Bort Nag e n va de a la Nauda 11 e dreit a Livro, on milz i es, es lo deimes de Sancti Petri e de Sant Germa de Livro. 1 Datation d après Brunel: écriture du début du XII e siècle. Les personnes citées dans le texte appartiennent aussi au début de ce siècle. 2 Saint-Pierre de Livron (commune de Caylus): voir Moulencq, t. 2, p Peut-être Campcessal, lieu-dit au sud-est de Barroustit. 4 Puy de l Oule, Puy de Loule, lieu-dit à 3,5 km au nord-ouest de Lacapelle-Livron. Les lieux-dits mentionnés dans cette charte se retrouvent à l aide d un plan cadastral du 12 Floréal an XII: ADTG, P Barroustit, lieu-dit à 1,5 km au nord-ouest de Lacapelle-Livron, au bout du chemin de Barroustit. 6 Chemin de Canareille, à 1,5 km à l ouest de Lacapelle-Livron. Canarellies, lieu-dit à 2,5 km au nord de Saint-Pierre- Livron. 7 Il s agit du lieu-dit Estourno Baquo, et du chemin de la Combe de l Estouno Baquo (Lestournobaquo), à la limité de la commune de Lacapelle-Livron. 8 Soit Combals, au nord-ouest de Lacapelle-Livron, soit Combal ou Cubet, sur la commune de Caylus, à côté de Rigal. 9 Salvagnac?, à 1,5 km au sud-est de Lacapelle-Livron. 10 Génebrières, lieu-dit à 5 km au nord-ouest de Caylus. 11 La Nauze, lieu-dit à 2 km au sud-est de Saint-Pierre-Livron. 299
300 213. [vers 1115/1120] Donation par Raimond Bernard de Gandalou de divers biens. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 1r. C. Copie dans un fragment de cartulaire de la seconde moitié du XII e siècle: ADTG, G 571 (Andurandy 5799). D. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 131, f. 289r-290v. Edition: Müssigbrod, p Note: datation d après Müssigbrod. Notum sit tam presentibus quam futuris, quod Raimundus Bernardi de Gandalor et uxor ejus et filius ipsius similiter Raimundus Bernardi cognominatus, pro animarum suarum et parentum redemptione dederunt Deo et sanctis apostolis Petro et Paulo Moysiacensis monasterii, necnon monachis ibidem Deo servientibus, illam terram quę est ad portam ipsorum monachorum, sicuti partitur cum fevo illorum militum qui cognominantur de la Valeta, 1 necnon pratum cum omni palude usque ad domum Bernardi Texendarii, sive artigam illam ubi Deusdet Boers habitat, cum una pertica nemoris unde sepiantur prata in jamdicta palude peracta. Et accepit Raimundus Bernardi pro hac donatione ab Arnaldo Guillelmi tunc operario unum equm precio viginti solidorum. Hanc vero donationem fecit ipse cum jam dicta uxore sua et filio super altare beatorum martirum Fabiani et Sebastiani, 2 vidente Rainaldo de Gandalor. Excepto si ipse Raimundus Bernardi in jamdicta palude ortum vel pratum construere voluerit, cum consilio monachorum licentiam agendi habeat. * * * Preterea, multo jam temporis spacio evoluto, sepedictus Raimundus Bernardi, cum uxore sua, pro redemptione animę suę, parentumque suorum, dedit Deo et sanctis apostolis Petro et Paulo Moysiacensis monasterio et habitatoribus ipsius loci, sex sestairadas de illo saltu qui dicitur del Broill, ad mensuram moysiacensem, et illam terram totam cum nemore quę fuit Witardo de Sancta Liberata, et juxta illam de illo bosco qui dicitur del Ramet, tantum quantum potest seminari uno modio tritici. Hoc autem factum cum consilio Ugonis de Sancto Andrea, hoc tamen pacto, ut ipse accipiat terram modiadam ejusdem saltus per Valentiam, que heres erat ipsius nemoris. Testis hujus rei est Willelmus Oddo de Villa Caslana. Pro hac vero donatione, Arnaldus Villelmi de opere dedit Raimundo Bernardi unum equm, qui etiam ita firmiter hoc donum accepit, ut sine aliqua occasione monachi jam dicti monasterii teneant et possideant in perpetuum. Signum Raimundi filii Arnaldi de Varazag. Signum Bernardi de Cruce. 1 Lavalade, lieu-dit sur la commune de Castelsarrasin, au bord du Tarn. 2 Fabien et Sébastien, patrons de l église de Gandalou. 300
301 214. [1110/1120] Arbitrage rendu par Aimeric, vicomte de Narbonne, attribuant l alleu de Palaciolo au prieuré de Sallèles-d Aude. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 131, f. 308r-309v. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod, p Hæc est scriptura rememorationis de donatione quam fecit Raimundus cognomine Berengarius. Manifeste enim est quod Raimundus cognomine Poncius, qui fuit unus ex militibus Salellæ 1 castri, donavit et laxavit, propter remedium animæ suæ et remissionem peccatorum suorum, Domino Deo et Genitrici ejusdem Dei Mariæ, alodem quod habebat vel habere videbatur in terminio villæ quæ vocatur Palaciolo. Quod alodem postea Raimundus cognomine Berengarius de castri Crusii 2 per vim abstulit ecclesiæ Sanctæ Dei Genitricis Mariæ, quæ est constructa ad honorem ipsius in villa quæ dicitur Salella, et ipsum jamdiu tenuit, donec querimonia facta est ad potestatem domni Aimerici vicecomitis Narbonæ ab Begone priore ecclesiæ prædictæ. Ille vero vicecomes placitum constituit, ad quod priorem et ipsum Raimundum venire fecit, et interrogavit ipsum Raimundum quare hoc faciebat. Ad hæc respondit Raimundus responsa quæ non fuerunt vera nec congrua. Hoc audiens, potestas judicavit illum, cum aliis judicatoribus, malefecisse contra ecclesiam, et ibi fecit eum guirpire ipsum alodem ecclesiæ prædictæ, et ad monachos ibidem Deo servientes totum et ab integro, absque ulla reservatione, sine engan. S. domini Aimerici, Narbonæ vicecomitis, ante cujus præsentiam hæc guirpitio fuit facta. Et hoc vidit et audivit Armandus de Crusii. Sig+ domni Berengarii abbatis Vallesigarii. Sig+num Nisesimus. Sig+num Bernardi Poncii modo. 3 Sig+num Poncii Willelmi monachi. Sig+num Petri Raimundi de Illa Salella. Sig+num Berengarii Raimundi de Illa Salella. Sig+num Raimundi Sigfredi de Alarig. 4 Sig+num Stephani Udalgerii. Sig+num Aimelii de Prulias. 5 Sig+num Petri de Auriag. 6 Sig+num Raimundi Basilii. Sig+num Guillelmi Raymundi de Illa Retorta. 7 Sig+num Geraldi de Illa Retorta. Sig+num Begoni prioris, qui hoc vidit et audivit, et hoc rogatus scripsit. Omnes isti suprascripti, et alii quamplures guirpitionem istam viderunt ac audiverunt. Sig+num Poncii Stephani de Illa Salella. 1 Sallèles-d Aude (Aude, arr. Narbonne, canton Ginestas). 2 Crusy, à 10 km au nord de Sallèles. 3 Lisez: monachi. 4 Alarig, ruines d un château sur la commune de Barbaira (Aude, arr. Carcassonne, canton Capendu). 5 Prouille, lieu-dit sur la commune de Fanjeaux (Aude, arr. Carcassonne, ch.l.c.). 6 Ourjac, hameau sur la commune de Saint-Colombe-sur-l Hers (Aude, arr. Limoux, canton Chalabre). 7 Laredorte (Aude, arr. Carcassonne, canton Peyriac-Minervois). 301
302 215. [vers 1110/1120] 1 Oblation de Géraud de Notre-Dame d Alem et engagement de ses droits sur les deux tiers de l église de Notre-Dame d Alem. Oblation d Oddon de Glatens et engagement de ses droits sur le tiers de l église de Notre-Dame d Alem Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau de parchemin escrit des deux costes, contenant dautres actes : Doat 131, f. 278r-281r. Bibliographie, édition et traduction: Régis de la Haye, La plus ancienne mention de Notre-Dame d Alem, in: BSATG 129 (2005), p Sciant omnes atque certissime cognoscant in quorum manibus hæc scriptura pervenerit, quique eam perlegere poterint, quod ego Geraldus dictus de Sancta Maria de Erma, pro salute animæ meæ et omnium parentum meorum, eandem ecclesiam, duas videlicet partes de omnibus rebus ecclesiasticis, sicut ego vel antecessores mei melius visi sumus habere vel possidere, ita totum mitto in pignus Domino Deo et sancto Petro de Moysiaco, et monachis ibidem habitantibus, per ducentos solidos Aginnensis monetæ, pro eo ut me monachum faciant, quod et fecerunt, et sepeliant. Sed et ego, Oddo de Gletenx et Cotonus frater meus, necnon et ego Arnaldus de Varazag et Raimundus frater meus, una cum consilio amicorum et parentum meorum hanc ipsam impignorationem quam prædictus Geraldus consobrinus noster facit, laudamus, eandemque authoritate nostra firmamus, et insuper illam tertiam partem totius decimæ ejusdem ecclesiæ, sicut ad nos pertinere per successionem parentum nostrorum videbatur, similiter impignoramus sancto Petro et monachis, per centum solidos Aginnensis monetæ. Quod si forte contigerit, ut aliquis ex propriis parentibus nostris, pro se ipso et non pro alio aliquo homine, hanc eandem pignoram redimere voluerit, hoc modo debet facere ut scilicet illos primos ducentos solidos reddat insimul in festivitate Omnium Sanctorum, ipsa die aut certæ octo dies antea si voluerit, aut octo postea. Si autem ita non fecerit, non poterit redimere nisi de festivitate Omnium Sanctorum in aliam similiter festivitatem, simili etiam modo. Et de centum aliis solidis laudamus atque firmamus ut supradicto termino, et lege qua supra reddantur. Si vero contigerit aut superius memorata Aginnensis moneta mutetur, ita redditio denariorum compensetur ut marcus argenteus pro solidis triginta reddatur, aut si hoc facere noluerint redimentes, reddant supradictos ducentos vel etiam centum solidos ex meliori moneta, quæ in hac Moisiacensi villa publice percurrit. Testes autem prædictæ impignorationis scilicet ducentorum solidorum sunt hi: Bernardus de Gletenx, Willelmus de Oxima, Raimundus Guillelmi de Moisiaco, et Raimundus Bernardi de Gandalor; scilicet et testes centum solidorum fuerunt hi: Raimundus Guillelmi de Moysiaco, et Romeus de Meissones. Hoc autem factum est in manu Begoni, prioris, et Bernardi, cellararii majoris. Autre engagement Post non multum vero temporis, ego prædictus Oddo, extrema detentus infirmitate corporis, convocatis monachis Moisiacensibus, parentibus etiam atque amicis familiaribus, pro salute animæ meæ et pro habitu monachi quem a meo libenti suscipio, mitto in pignus Deo et sancto Petro ac loco Moisiaco ipsam domum, quæ est juxta vel ante prædictam ecclesiam, quæ domus vulgo Sala vocatur, pro centum solidis, et hoc cum consilio ac voluntate fratris mei Cotonis aliorumque amicorum meorum, sub 1 Eléments de datation: Raimond Bernard de Gandalou figure dans les chartes de Moissac de 1105 à 1115/20; Bégon est mentionné comme prieur de Moissac de 1109 à 1114; Bernard est cellérier de Moissac en
303 præsentia etiam ac testimonio ipsius fratris mei, et Bernardi monachi alteriusque Bernardi similiter monachi, aliorumque multorum qui adherant. Quam si aliquis ex parentibus meis redimere voluerit, faciat lege qua supra termino memorato, sin aut aliter nullomodo. 1 1 Eléments de datation: un Willelmus de Oxima (Guillaume d Esmes) figure dans les chartes de Moissac de 1129 à 1135; Arnaud de Varazac figure dans les chartes de Moissac de 1114 à 1115/35; Raimond Bernard de Gandalou figure dans les chartes de Moissac de 1105 à 1115/20; Bégon, prieur de Moissac, est cité de 1109 à 1114; Bernard, cellérier de Moissac, est cité en Une fourchette vers 1110/1120 convient à toutes les personnes citées dans cet acte. 303
304 , dimanche 1 er octobre Charte de fondation de la sauveté de Saint-Sardos, par la donation par Arnaud Raimond de Borrel, faite au monastère de Sarlat, du fief de Grassunas et des églises de Saint-Germain et Saint- Simplicien de Pleus. A. Original de la première version: ADTG, G 697 (Andurandy 5963). Original de la seconde version: ADTG, G 759 (Andurandy 7190). C. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 129, f. 1r-4v (d après A). D. Analyse du XVIII e siècle de la première version: Andurandy E. Analyse du XVIII e siècle de la seconde version: Andurandy Edition: Bulletin de la Société Historique et Archéologique du Périgord. Chartier de Sarlat, XI (1884). Traduction et commentaire: André Dupuy, La Lomagne, n 7 (1993), p A. Mundi ruinis jam crebrescentibus cum juxta Domini dictum: Habundante iniquitate karitas multorum refrigescere videatur, 1 apostoli Pauli admonicio observanda est, qua dicit: Dum tempus est operemur bonum, ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei, 2 et secundum beati et sapientis viri dictum: Omne quod secundum presens seculum laboramus vix usque ad mortem sufficit, quod autem pro eterna vita agitur etiam post mortem servatur, igitur in Christi nomine, ego Arnaldus Raimundi de Borrel, cum filiis meis Bernardo Alacri et Willelmo Raimundi, cum consilio et voluntate Bernardi del Gua, et fratris sui Raschaz, et omnium parentum et amicorum meorum, pro remedio anime mee, et omnium propinquorum meorum, dono et concedo Domino Deo et Sancto Sacerdoti Sarlatensi, et abbati Arnaldo et Aimerico monacho, et omnibus monachis in monasterio Sarlatensi Deo servientibus, tam presentibus quam futuris, quoddam alodium meum quod vocatur Grassunas, 3 totum ab integro, sine aliqua retentione, tali tenore ut sicut ego possidebam illud quietum ac nullo contradicente, sic et illi possideant, neque habeat potestatem aliquis ex projenia mea ab hodierno die aliquit ibi exigere aliquo modo vel aliqua occasione. Et volo ac deprecor ut a æcclesia construatur in predicto alodio, in honore Domini nostri Ihesu Christi et Beate Dei Genitricis Marie, et beatorum apostolorum Petri et Pauli, b et Sancti Sacerdotis, c et omnium sanctorum Dei. Hoc donum vero facio, ut cruces hac de causa in alodio ipso defixe demonstrant et determinant. Dono etiam ego Arnaldus Raimundi, et filii mei, et concedo duas ęcclesias contiguas huic alodio, videlicet Pleus, quę est dedicata in honore Sancti Simplicii, et ecclesiam Sancti Germani, cum omnibus pertinentiis ecclesiarum, scilicet decimis, primiciis, cimiteriis, et omnibus ecclesiasticis. Iuxta ecclesiam de Pleus, dono simili modo bonam culturam ad victum monachorum, qui ęcclesiam de Gressunas decantaverint. Dono etiam silvam quę est juxta ęcclesiam Sancti Germani totam, tali vero convenientia, ut tam monachi quam ego vestiamus silvam, et habeam medietatem ego de omnibus quęcumque exierint de silva, et ipsi monachi medietatem. 1 D après Matthieu 24,12. 2 Galates 6,10. 3 Grassunas: toponyme inconnu. Il s agit sans doute du nom d origine de Saint-Sardos. 304
305 Eodem modo, Falquetus <de Montfort> 1 omne quod in hac terra quęrebat, cum consilio Arnaldi de Brunio Monte, dedit. Hoc autem donum factum et firmatum est a me et a filiis meis palam et in presentia proborum virorum, in manu domni Emelii Tholosani episcopi laudantibus et confirmantibus domno Willelmo Lactorensi episcopo, Aichardo Tholosę sedis preposito, Raimundo Arnaldi, in cujus archidiaconatu predictum alodium esse videtur. Donavit etiam Raimunda, uxor Viviani de Bona Villa, medietatem decimi de ecclesia de Cadilano d prenominato loco de Grassunas. Et hoc donum confirmaverunt Arnaldus del Pi, et Raimundus Bernardi consobrini predicte dominę, de quibus tenebat hoc feodum. Simili modo Vivianus vir predictę dominę omnia quę in Bartam Canutam 2 habere videbatur predicto loco dedit totum ex integro. e Facta est carta ista anno ab Incarnatione Domini M.C.XX.II, inditione I, epacta XX.II, concurrens VII, decem novenalis XXIIII. Dies autem quo hęc facta sunt, dies dominica, kalendas Octobris, luna XXVII, presidente Katedrę Romanę Calixto papa II, Francorum regnum gubernante rege Ludovico. f3 S. Walterio g <de Terrida> 4 vicecomite. S. Arnaldo Oddonis <vicecomite de Limania>. 5 S. Montarsino <de Argovallo h >. 6 Ego Emelius Tholosanus episcopus, cum consilio et voluntate Aichardi prepositi Sancti Stephani, et Raimundi Arnaldi archidiaconi, et omnium clericorum Tholosanę sedis, donationem quam fecit Arnaldus Raimundi de alodio suo, et de ęcclesiis duabus scilicet Sancti Germani et ęcclesia de Pleus, et insuper ęcclesiam de Cadalano, et quartum quod me attinet ipsarum ęcclesiarum, dono et confirmo Domino Deo et Sancto Sacerdoti, et domno Arnaldo abbati Sarlatensi et Aimerico monacho, et omnibus monachis in monasterio Sarlatensi Deo servientibus, tam presentibus quam futuris. Insuper, quicquid predictus abbas et monachi eorumque successores loco Sarlatensi in episcopato meo adquirere, salvo jure justicię, potuerint, libere habeant ac possideant, fulti auctoritate mea, et sancte sedis Tholosanę clericorum. i a. ut] ut <consilio domni Amelii Tholosani episcopi> B b. Pauli et] Pauli, et Symonis et Judę et in honore B c. Sacerdotis] Sacerdotis et beatissimę Mundanę matris ejus, et Sancti Benedicti B d. Cadilano...?] Cadilano quę est consecrata in honore Beatę Genitricis MARIĘ, cum medietate decimi huic ecclesię pertinenti. Et hoc donum fecit predicta domina cum consilio Artmanni del Pi et Raimundi Bernardi, qui sunt consobrini ejus de quibus hoc tenebat feodum, qui etiam propriis manibus firmaverunt B e. omnia... integro] dedit omne decimum, quod de Barta Canuta exierit, supradicto loco. B f. rege Ludovico] Ludovico rege, in Tolosa Hildefonso comitante, et Amelio episcopante. B g. Walterio] Galterii vicecomitis B h. Argovallo] Argovalle, et aliorum multorum. B i. Ego Emelius... Tholosanę clericorum omm. B 1 Interpolé. 2 Barthe Canude, lieu-dit à l est de Saint-Sardos. 3 La date proprement dite se rapporte à 1122; indiction, épacte et concurrente se rapportent à Interpolé. 5 Interpolé. 6 Interpolé. 305
306 , [mardi] 27 mars Donation par les frères Richard Fizon et Rainald, et par Raimond Bernard, leur neveu, de l honneur de Causac, sur la Garonne, et d une île. Copie sur une feuille détachée d un cartulaire de la seconde moitié du XII e siècle: ADTG, G 571 (Andurandy 5799). C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod, p Noverint omnes homines tam presentes quam futuri, quod duo fratres Ricardus Fizo et Rainaldus, et Raimundus Bernardi, nepos eorum, donaverunt in alodium quendam honorem, qui dicitur Kausac, 1 Domino Deo et sanctis Petro et Paulo, et domno Rotgerio Moysiacensis cenobii abbati, universisque monachis non solum presentibus verum eciam futuris, proprie tamen et nominatim domno Arnaldo Guillelmi de opera, ad cujus obędienciam ipse honor pertinet, et ceteris fratribus illuc Deo servientibus in perpetuum. Honor vero talis est: quedam condamina et quoddam cabeth 2 de Garonna, et quedam insula que se tenent de Belveder usque ad terram Guillelmi Petath, et tres casales usque ad quendam gurgitem, et de ipso gurgite similiter omnia quę illorum erant vel recte donare potuerant. Hoc siquidem domni predicti tres parentes cum omni libertate et absque omni retentatione fecerunt, cum tali conditione ut si aliquando nepos eorum, Raimundus Bernardi videlicet, monachum se facere voluisset, prefatus Arnaldus Guillelmi omnia sibi necessaria scilicet <.. 3..> donare debuisset. Facta carta anno ab Incarnatione Domini nostri Ihesu Christi M.C.XX.III., VI Kalendas Aprilis, regnante Ludovico Francorum rege, Willelmo existente Caturcensi episcopo. 4 Signum Ugo de Sancto Andrea. Signum Gauzfredus hospitalerius de manica. Signum Willelmus L. de Gandalor et de Vivers. Signum Gallardus de Sancto Andrea. D. Feuille detachée de quelque livre ancien qui rapporte la susd. donation de l Eglise de St Germain & y est datée de l an Plus donation d une alode dite Kausac de l an 1123.&c. imparfait et inutile. N Il s agit probablement de Caunac, lieu-dit situé entre la Sère et la Garonne, sur la rive gauche de la Garonne, sur la commune de Castelsarrasin. Caunac est classé par Andurandy dans la juridiction d Auvillar: Andurandy Frédéric Mistral, Lou Tresor dou Felibrige ou Dictonnaire Provençal-Français: Cabès, Cabet (Var), Chabet (Lim.), Chabé (Auv.), chevet, traversin. Mais aussi: sommet, la partie la plus élevée d une chaussée: au cabés de la peissiero = au chevet de la chaussée. 3 trigestr...? et inlec...? (difficilement lisible). 4 Louis VI le Gros, roi de France de 1108 à 1137 ; Guillaume III, évêque de Cahors de 1113 à
307 , juin, jeudi Donation par Bernard Iatger et sa femme Arzendis, de l église Saint-Laurent de Gaujac. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 3r. Ego Bernardus Iatgerii et uxor mea Arzendis et filii mei dedimus Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, et domno Rotgerio abbati monachisque Moysiacensibus, tam presentibus quam futuris, ecclesiam Sancti Laurentii de Gaujac, 1 decimas et primicias atque oblationes et sepulturam, sicut nos melius abebamus. Propter hoc predicti monachi debent his donatoribus dare abitum religionis si pecierint, absque pecunia sive cum pecunia, et sepulturam ad mortem. In supradicta ęcclesia retinuimus casales quę sunt ex partę fluminis, et ut monachi non faciant nostris hominibus iniuriam propter sepulturam, set et si fecerint per nostrum consilium restituatur. De isto dono debemus esse guiridor et autorgador. S. Raimundi Guillelmi. S. Aimonis de Nerac. S. Pontii de Nere. S. Petri Geraldi. S. Fulconis. S. Raimundi monachi, cujus consilio et ienio hoc totum factum. Facta carta in mense Junio, feria V, anno M. C. XXV, Amelio episcopo tenente episcopatum Tholose. 1 Il s agit peut-être de Saint-Laurent, à 1 km au nord-ouest de Saint-Nauphary, sur le Tescou. 307
308 , 29 juillet Donation par Arnaud de Brinamont, son épouse Armesendis, et leur fils Arsianard, de la moitié de l église de Saint-Michel de Pino. Copie dans un fragment de cartulaire, du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 11v-12r. Noticie pastorum tradimus quod ego Arnaldus de Brinamont et uxor mea Armesendis et filius meus Arsianard, donamus et concedimus Deo et sancto Petro, tam Cluniacensis quam Moysiacensis cęnobii, domnoque Rotgerio ejusdem loci abbati, cunctisque monachis presentibus et futuris in Moysiaco Deo servientibus, medietatem ęcclesię sancti Michaelis de Pino, videlicet medietatem omnium quę ad decimum sive ad ecclesiasticum pertinent, tam cultarum quam incultarum. Hoc donum facio pro remissione omnium peccatorum meorum et pro redemptione animę meę et omnium parentum meorum vivorum ac defunctorum et totius ordini mei, ut habeant et possideant in ęternum. Quisquis vero generis mei umquam ullo ingenio huic dono a me confirmato contradicere voluerit, de toto meo honore exheredatus sit in perpetuum. Facta carta anno ab Incarnatione Domini M.C.XX.V, mense Iulio, IIII kalendas Augusti, luna XXV. S. Willelmi Moysiacensis sacriste. Bernardi de Primo Vico. Bernardi elemosinarii qui hoc donum accepit. S. Siguini de Lalande. S. Siguini de Mancho Vila. S. Ysarni de Blanched et Garsie de Genebred. 308
309 , jeudi Donation par Oddon Adalbert de Cos de la moitié de l église de Saint-Sernin de Cos. A. Original: ADTG, G 664 (Andurandy 5221). Analyses XVIII e siècle: Andurandy A. Mention dorsale ancienne: KARTA ÆCCLESIE DE COS: Noverint omnes homines, tam presentes quam futuri, quod ego Oddo cognomento Adalberti de Cos dono et concedo Domino Deo et sanctis ejus apostolis Petro et Paulo in Moysiacensi monasterio, et domno Rotgerio abbati et monachis ibidem Deo servientibus, tam presentibus quam futuris, medietatem ęcclesię Sancti Saturnini de Chos, hoc quod ego et antecessores mei videbamur tenere vel possidere de manu domni Raimundi Arnaldi de Picachos, excepto servicio quod habebam in medietate ęcclesię, ego et antecessores mei. Videntes sunt qui interfuerunt: Willelmus sacrista, Geraldus monachus de Alta Fort, Armannus de la Mora. Signum Arnaldi Willelmi de Chos. Signum Willelmi Aimonis. Signum Raimundi de Chos. Signum Arnaldi Grimardi. Signum Willelmi de Cornuth. Facta carta sub die fera V, cum stipulatione subnixa, anno M.C.XX.V, inditione tertia, epacta X IIII a, concurrentes III, Willelmo episcopo presidente Caturcensi sede, Ellefonso comite civitatis Tholose. 309
310 , jeudi Donation par plusieurs donateurs de l église Saint-Sernin de Cos. A. Original: ADTG, G 664 (Andurandy 5220). Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. Mention dorsale ancienne: KARTA ÆCCLESIÆ DE COS: Noverint omnes homines, tam presentes quam futuri, quod ego Oddo cognonomento Adalberti de Cos dono et concedo Domino Deo et sanctis ejus apostolis Petro et Paulo in Moysiacensi monasterio, et domno Rothgerio abbati et monachis ibidem Deo servientibus, tam presentibus quam futuris, medietatem ęcclesię Sancti Saturnini de Chos, hoc quod ego et antecessores mei videbamur tenere vel possidere de manu domni Raimundi Arnaldi de Picachos, excepto servicio quod habebam in medietate ęcclesię, ego et antecessores mei. Videntes sunt qui interfuerunt: Willelmus sacrista, Geraldus monachus de Alta Fort, Armannus de la Mora. Signum Arnaldi Willelmi de Chos. Signum Willelmi Aimonis. Signum Raimundi de Chos. Signum Arnaldi Grimardi. Signum Willelmi de Cornuth. Facta carta sub die fera V, cum stipulatione subnixa, anno M.C.XX.V, inditione tercia, epacta X IIII a, concurrentes III, Willelmo episcopo presidente Caturcensi sede, Hyllefonso comite. Noverint enim omnes homines quod ego Raimundus cognomento Arnaldi de Picachos, et Grimaldus filius meus, damus et concedimus Domino Deo et sanctis ejus apostolis Petro et Paulo et Moysiacensi monasterio, et domno Rothgerio abbati, et monachis ibidem Deo servientibus, tam presentibus quam futuris, medietatem ęcclesię Sancti Saturnini de Chos, quam juste vel iniuste videbamur habere. Ego Raimundus supradictus et filius meus Grimaldus committimus animas et corpora nostra in manus domni Rothgerii abbatis in ominium ejus. Igitur in nomine Dei Omnipotentis, Patris et Filii et Spiritus Sancti, ego Bernardus de Chos et filius meus Raimundus, propter remissionem peccatorum nostrorum et salutem animarum nostrarum, donamus et concedimus Domino Deo et sanctis ejus apostolis Petro et Paulo, et Moysiacensi monasterio, et domno Rothgerio abbati, et monachis ibidem Deo servientibus, tam presentibus quam futuris, medietatem ęcclesię Sancti Saturnini de Chos, quam juste vel iniuste videbamur nos habere. Dedimus enim nos in ominium domno abbati suprascripto. Videntes sunt qui interfuerunt: Willelmus sacrista. Geraldus monachus de Alta Fort. Armannus de la Mora. Signum Arnaldi Willelmi de Chos. Signum Willelmi Aimonis. Signum Raimundi de Chos. Signum Arnaldi Grimaldi. Signum Willelmi de Cornuth. Facta carta sub die feria V, cum stipulatione subnixa, anno M.C.XX.V., inditione III a, epacta XIIII a, concurrente III, Willelmo episcopo presidente Caturcensi sede, Hyllefonso comite civitatis Tholose. 310
311 Engagement de l abbatiat séculier par Gausbert de Fumel pour la somme de sous caoursins. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau de parchemin escrit de deux costes (perdu), du milieu du XII e siècle: Doat 129, f. 5r-6v. Edition: HGL, t. 5, col ; Lagrèze-Fossat, t. 1, p In presencia domni Rotgerii, Moysiacensis abbatis, et Ildefonsi, comitis Tolose, Gauzbertus de Fumel, abbas secularis, predicto abbati et monachis pigneravit annuum redditum, quem in ipso monasterio censualiter requirebat. Erat autem redditus, per singulos annus, due hospitationes, une in yeme cum civada, altera in estate sine civada. Sed et omnibus diebus quibus ipse abbas secularis in Moysiaco presens pernoctaret, sero quindecim candele sibi dabantur, quarum major quindecim fuerat semipedalis, alie vero minores et secundum voluntatem distribuentis; ipse vero candele graciles et quales in cottidianis usibus expendebant, non equidem grosse, quales videlicet in ecclesiasticis officiis, ob reverentiam divinitatis, ibidem frequenter ardere consueverant. Hec omnia autem supradictus abbas secularis pro mille ducentis viginte quinque solidis Caturcensium pigneravit, hac conditione, quod si Caturcensis moneta in minus vel in majus mutaretur et ipse pignus abstrahere vellet, pro MCCXXV solidos Caturcensium DCXII solidos et VI denarios Morlanorum redderet; quod si etiam moneta Morlanorum aliquantulum vilesceret, per XXXV solidos Caturcensium marcam argenti, quia sic hodie venditur, toties redderet, quousque sub hac mutatione MCCXXV solidos solventur. Hujus igitur pignoris convenientiam ab Ildefonso comite Tolosano conlaudatam et confirmatam viderunt et audierunt sequentes. Signum domni R[ogerii] abbatis. S. Arnaldi cellerarii. S. Raymundi camerarii abbatis. S. Ildefondi comitis. S. Emenonis de Sabra. S. Engelberti vicarii Tolosæ. S. Vitalis Talientis et Bernardi Moli. S. Guillelmi de Castilo. S. Begonis. S. Willelmi de Usma et Bernardi de Montesquieu, et Stephani Guilarani. 1 Actum est anno Dominice Incarnationis MCXXV. 1 Begon et Etienne Guileran, souscripteurs de cet acte, font partie de la commission d arbitrage de l acte du 1 er mai 1129, concernant l abbé séculier. 311
312 Donation par Pierre Bégon et Adémar Gausbert, faite à Cluny, à Moissac et au Ségur, de l église de Saint-Marcel. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 129, f. 7r-8r. Edition: HGL, 4, 385; Cabié, Q. Notum sit hominibus 1 quod ego Petrus Bego et Ademarus Gausbertus, cum consilio et authoritate domini Bertranni Albiensis episcopis, et Stephani Constantii archipræsbiteri, damus Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petri et Paulo, et sanctis locis ipsius Cluniaco et Moysiaco, et monachis ibidem commonentibus, et in obezientia del Segur, ecclesiam Sancti Marcelli, 2 cum omnibus ecclesiasticis suis. Hoc donum factum est et firmatum in manus Bertrandi Assaillit, prioris del Segur, anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo vigesimo quinto, regnante Lodovico rege Francorum, videntibus istis Guillelmus Defoissencs, E. Cairel de Caramaus, et Bertrannus Demonestier. Et fuit ipse Azemarus monachus. 1 Lisez: omnibus. 2 Saint-Marcel-Campes, dépendance du prieuré de Ségur (Tarn, arr. Albi, canton Cordes). 312
313 223. [vers 1125] 1 Oblation d Adémar Gausbert, chevalier du château de Saint-Marcel, et donation de toutes ses vignes aux moines du Ségur. Copie du XVII e siècle d après quatre cayers de parchemin cousus ensemble contenant vingt quatre feuilles : Doat 131, f. 304r-305r. Quidam miles de castro Sancti Marcelli, vocabulo Ademarus Gauzbertus, receptus succurendo ad monachatum a fratribus Moisiacensibus in loco de Illo Securo manentibus, et donavit Deo et sancto Petro de Moisiaco vineas suas atque vineales de illo hæremo foris boscum in fevum, et in alodium totas ab integro, pro anima sua et omnium parentum suorum, cum voluntate et consilio filii sui Ademarii Gausberti, audientibus Petro Hugone et Geraldo de Vitrag fratre suo, et Abberto Raimundo, et Frotardo Ademario. Signum Ademarii Gauzberti et filii ejus Ademari Gauzberti. 1 Datation par rapport à l acte précédent. 313
314 224. [vers 1125] Donation par Grimald de Gaujac et son epouse Chauzis d une partie de l église Saint-Laurent de Gaujac, et conversion de lui-même et de toute sa famille. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 3r-v. Sciendum quod ego Grimaldus de Gaujac et uxor mea nomine Chauzis et omnes filii mei, damus Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, et domno Rotgerio abbati monachisque Moysiacensibus, tam presentibus quam futuris, medietatem de tribus partibus ęcclesię Sancti Laurentii de Gaujac, decimas et primicias atque oblationes et sepulturam, sicut nos melius habemus, preter solam decimam unius condaminę quę est ultra Tasconem. Et hoc donum dedit ut monachi Moysiacenses facerent eum monachum et filium ejus Bertrannum, et ut darent eis ambobus vestimenta monachilia. Similiter monachi Moysiacenses propter hoc donum debent dare habitum religionis uxori ejus et aliis filiis, si petierint, cum pecunia, si habuerint peccuniam. Set si non habuerint pecuniam, debent recipi. De isto dono debemus esse guirentes et autorgador. S. Bernardi Iatgerii. S. Petri Poncii. 314
315 , 4 août Donation par Aimeric de Cos et ses fils de la moitié de l église de Cos, et du quart des dîmes de Sainte-Ruffine. A. ADTG, G 664 (Andurandy 5218). Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. Mention dorsale ancienne: DONATIO DE MEDIETATE ECCLESIE DE CHOS: ET SANCTE RUFINE Donum fecit Aimericus de Chos et filii ejus Raino et Bernardus Gaucelmus et Grimaldus Domino Deo et sanctis ejus Petro et Paulo et loco Moysiacensis monasterii, et domno Rogerio abbati, scilicet medietatem ecclesię de Chos et medietatem decimi et oblias et cimiteria et omnia ad eam pertinencia. Simili modo dedit ipse Aimericus et supradicti filii ejus Raino et Bernardus et Grimaldus quartam partem decimi Sanctę Rufinę, cum consilio et voluntate Pontii de Chos, et aliorum virorum nobilium, sciliced Bernardi de Chos, Arnaldi Willelmi, Ademari Willelmi, Oddonis, Bernardi Willelmi, et alii quamplurimi rogaverunt ita fieri. Laudaverunt enim tam viri quam feminę ad sepeliendum, sive in morte sive in vita, sanctę religionis habitum domnus abbas Rogerius concessit, et sepeliri repromisit. Hoc factum vel dictum est industria vel providentia domni Aimerici monachi, in platea mercati ante castellum, anno M.C.XXVI, inditione IIII a, II nonas Augusti, Domino nostro Ihesu Christo annuente, Willelmo episcopo cathedram presidente, Luduvico regnante. 315
316 Notice sur l oblation de Rainald de Gandalou et la donation de deux maisons et d un jardin. A. Original: ADTG, G 684 (Andurandy 2831). Notice: Dufour 1972, p Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 1v. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod, p A. Notum sit cunctis presentibus atque futuris, quod Rainaldus de Guandalor, debilitatus paupertate atque senectute, cum consilio et voluntate domini sui Raimundi Bernardi, et filiorum suorum Raimundi et Hugonis, misit semetipsum in mercede et potestate domni Arnaldi Willelmi operarii, et donavit Deo et sancto Petro Moysiaci atque Arnaldo Willelmi cunctisque monachis de Moysiaco præsentibus et futuris, infra tornum de Guandalor, duos casales et unam vineam, et totum sirventagge quod habebat in Nauzas, que partiuntur cum fevo de la Valleta usque ad domum Bernardi Texendarii. Propter hoc, Arnaldus Willelmi convenit eidem Rainaldo de Guandalor dare victum et vestitum in vita sua, in morte vero quod faceret eum honorifice sepelire, quod et fecit omnino Arnaldus Willelmi sicut ei promiserat. Post mortem vero Rainaldi, duo filii ejus, Raimundus et Hugo, negabunt hoc idem donum quod pater eorum fecerat, et auferre violenter cupiebant. Tandem accepta ab Arnaldo Willelmi operario de supradicta patris sui donatione una dinairada de vinea et medietate unius eque, libere et absque ulla retentione concesserunt et reliquerunt quicquid juste et iniuste requirebant in supradictis honoribus, quod pater eorum donaverat, et promiserunt quod semper in vita sua donum patris sui ad usum et servitium de opera sancti Petri proposse suo conservarent et manutenerent. Insuper addiderunt et donaverunt Deo et sancto Petro totum sirventagge quod possidebant in terra Raimundi Bernardi que vocatur Granullac, et totum sirventagge quod habebant in sex sextairadas terre del Broll, in tali videlicet convenientia, ut si operarius vel qui eas per illum tenuerit, in supradictis sex sextairadis domos edificare vel pagenses ibi mittere voluerit, nullum usum vel servicium ibi habeant; sed si seminata fuerit de blad terra illa, habeant inde suum usum. Facta est huius concessionis descriptio in manu domni Arnaldi Willelmi operarii, anno ab Incarnatione Domini M C XX VI, regnante LUDOVICO Francorum rege. Huius rei testes qui adfuerunt: Willelmus de Vuier, Gauzbertus Arnaldi, Poncius de Pelenar, et multi alii. Raimundus monachus scripsit. 316
317 227. [vers 1126] Accord entre l abbé Roger et Guillaume, évêque de Lectoure, à propos du condominium de Saint- Clar. Copie dans un fragment de cartulaire, du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 10v. Sciendum est quod domnus Rotgerius abbas Moysiacensis, et domnus Willelmus Lectorensis episcopus, 1 consilio Raimundi prioris Sancti Genii, convenerunt de loco qui dicitur Sancti Clari, ut eum insimul et haberent et possiderent, tali quidem modo: omnia tam ipsum locum quam ei pertinentia habebunt per medium preter capellaniam et molendinum quę sunt domni abbatis specialiter, et preter illa quę episcopo relinquntur specialiter, quę sunt episcopi. Locare totum a sinistra parte ęcclesię est domni abbatis et monachorum ad domus et officinas faciendas. Locare ex altera parte ęcclesię ad ostium, erit episcopi. Si quis ibi voluerit sepeliri nisi forte excomunicatus fuerit, ab episcopo non prohibetur. Hec ita teneri et fideliter observari episcopus abbati et abbas episcopo promisit. Quando monacus ibi erit capellanus, cum eo comedet et de oblatione nichil accipiet. Quando vero monachus non erit nec procurationem ibi tenuerit, tota oblatio preter cimiterium capellani erit. Habebit capellanus penitentiarum medietatem et vestimenta defunctorum, quę ei relicta fuerint omnia, et omnes primicias et in festivitatibus Natali, Pascha, Pentecosten, Omnium Sanctorum et ipsius Sancti Clari singulos denarios, si ibi oblati fuerint. Hec facta sunt in ipso loco Sancti Clari presente Raimundo, priore Sancti Genii, et quibusdam aliis viris, Oddone de Francs, Bernardo de Vassa, et Pelestort filio ejus, Bernardo de Sarlat, Sancio de La Roca, et Willelmo fratre suo, Ecio de Milaco, et Garsia patre suo, Ecio Rodolet et aliis multis. 1 Guillaume, évêque de Lectoure vers
318 229. [1101/1126] 1 Donation par Hugues Bernard de Roquefort du quart de la dîme de Saint-Martin-Belcassé, et conversion du donateur. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau en parchemin escrit des deux costes contenans dautres actes : Doat 129, f. 63r-64r. C. Analyse du XVIII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, n 85. In villa de Belcasse, Hugo Bernardus de Rocafort ad obitum suum dedit et dimisit Sancto Petro Moisiaco et habitatoribus ejus pro sepultura sua et pro remedio animæ suæ, quartam partem decimi ecclesiæ Sancti Martini ipsius villæ, 2 ita plane ut de omni decimo prædictæ ecclesiæ quinque modii in pane, et imo primum exeant et de aliis quæ superfuerint ipsa quarta pars Sancto Petro et habitatoribus ejus reddatur imperpetuum. In ipso vero honore de Illo Bosket 3 dimisit et absolvit omnes malos usus et torturas et violentias, quas ipse Hugo Bernardus sive ejus homines faciebant, ut numquam amplius accipiant vel requirant, neque filii ejus post eum, in perpetuum. Hoc factum est cum consilio Oddonis monachi ipsius obedientiæ, et Baronis de Montberter, 4 et Geraldi Gausberti, et aliorum multorum. 1 Datation: cette pièce, à en juger d après son contenu, est de peu postérieur à l engagement pris par le même Hugues de Roquefort, entre les mains de la comtesse Philippa (voir acte précédent). 2 Saint-Martin-Belcassé, église et lieu-dit sur la commune de Castelsarrasin. Vocable: Translation de saint Martin (4 juillet): Gayne, p Bousquet, lieu-dit à 2 km au sud-est de Saint-Martin-Belcassé. 4 Montbartier (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). Baron de Montbartier figure comme témoin dans l acte de donation de Saint-Avit en 1085/
319 Vente par Seguin de Volvène et son frère Raimond de leurs biens à Pommevic, pour 400 sous. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 12r. Edition: Peña, p. 8-9; Müssigbrod, p Sciendum est quod ego Siguinus de Volvenis et Raimundus frater meus, consilio amicorum nostrorum, damus et donando firmamus Domino Deo et beato Petro Moysiacensi et domno Rotgerio abbati et omnibus senioribus tam presentibus quam futuris, quicquid juris habemus vel aliquis per nos in villa de Pomerio Vico et in Raxaquo 1 et in Landes. 2 Pro hoc videlicet dono accepimus CCCC solidos Caturcene monetę. Hoc donum debent firmare et concedendo laudare frater noster minor qui aberat, et sorores nostrę, et nepotes, et consanguineus noster Willelmus de Narces. Fide jussores sunt Armanus de Duro Forti et Arnaldus frater ejus, et Bernardus consanguineus eorum. Hæc sunt facta anno ab Incarnatione Domini M.C.XX.VIII, inditione VI, regnante Ludovico rege Francorum, Ildefonso comite Tolosano, Willelmo episcopi Caturcense. 3 S. Siguini sacriste. Ramundi qui fuit prior Tolosę. Duranni Oalrici. Bernardi de Pomerio Vico. Iterum S. predicti Armanni de Duro Forti, et Arnaldi fratris ejus, et Bernardi consanguinei eorum. Willelmi de Oxima. Raimundi de Tofalias. 4 Grimaldus scripsit. 1 La Razère, lieu-dit à 2 km au nord-ouest de Pommevic. 2 Lalande, lieu-dit à 3 km au nord-nord-ouest de Pommevic. 3 Louis VII le Gros, roi de France de 1108 à 1137; Alphonse Jourdain, comte de Toulouse de 1108 à 1147; Guillaume III, évêque de Cahors de 1113 à Lieux de provenance des témoins: Pommevic (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Valence); Durfort-Lacapelette (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Lauzerte); Esmes, lieu-dit sur la commune de Montesquieu (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Moissac-II); Touffailles (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Bourg-de-Visa). 319
320 231. [1129 ou peu avant] Engagement du four banal à Armand de Mora, pour 90 sols. A. Original: ADTG, G 556 (marqué: n 639). Copie servant de reliure au manuscrit dit Sacramentaire de Figeac : Paris, BN, ms.lat A. Mention dorsale ancienne: QVALITER REDDIDIT ARMANNVS FVRNVM SENIORIBVS Sciendum est quod Armannus de Mora, sponte et sine vi, reddidit Deo et Beato Petro et domni abbati R[ogerio] et omnibus senioribus, ac reddendo dimisit furnum quem fevaliter ab eis tenebat, ut numquam amplius quicquam in eo fevaliter requireret. Et domnus abbas et seniores convenerunt se reddituros ipsi Armanno nongentos solidos Caturcensis monetę, vel si interim moneta mutaretur, pro quadraginta solidis argenti marcam. Pro his denariis vel argento misit predictus abbas et seniores eundem furnum in pignore sine omni retentu predicto Armanno et omni ordinio suo, donec eos fideliter reddant. Interim, non faciet furnum domnus abbas vel aliquis per eum in tota villa Mysiacensi. Condonavit ei domnus abbas et seniores quicquid fori fecerat eis in omnibus, et ipse eis preter debita. Hoc factum est consilio et voluntate Willelmi prioris, et Siguini sacristę, Willelmi cellararii, Willelmi prioris Tolose, Oddonis Coquinarum, et aliorum multorum. S. Raimundi del Poget, Bernardi Raimundi baptizati, Arnaldi Guillelmi de claustro, Arnaldi <m> 1 anenti, Petri Vitalis peregrini, Willelmi de Castillo, Brunonis Daide, et aliorum multorum. 2 Grimaldus scripsit. [en bas, à droite, autre encre, autre main:] undepanuter (?) 1 Trou dans le parchemin: leçon hypothétique. 2 Eléments de datation: Armand de Mora est mentionné dans les chartes de Moissac de 1125 à 1155; Guillaume était prieur de Moissac en 1129 et vers 1135; Séguin est mentionné comme sacriste vers 1130; Guillaume, prieur de Toulouse, et Willelmus de Castillo figurent dans l acte du 1 er mai 1129; Arnaud Guillaume de claustro, identique à Arnaud Guillaume de opera figurant dans l acte du 1 er mai 1129, n est plus operarius après cette date. Le 1 er mai est alors le terminus ante quem. 320
321 (style pisan), mercredi 1 er mai Plaid tenu par Alphonse-Jourdain, comte de Toulouse, dans un conflit opposant Bertrand de Montanceix, abbé séculier de Moissac, à Roger, abbé régulier, à propos de la possession de l église et des clochers. A. Original: ADTG, G 596 (Andurandy 1888).* Notice: Dufour 1972, p Notation ancienne au dos (encre effacée, difficilement lisible): QUOD... CLOCARIA ABBATI SECULARI NON REDDANTVR. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 4r-4v. C. Mentionné XIV e siècle: Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 161vb. D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Editions: HGL 5, col ; Lagrèze-Fossat, 1, p Note. La date est donnée en style pisan: Damien Garrigues, Les styles du commencement de l année dans le Midi. L emploi de l année pisane en pays toulousain et Languedoc, in: Annales du Midi 53 (1941), p A. Sciendum est quod dompnus Rotgerius, abbas Moysiacensis, et omnes burgenses de Moysiaco habuerint placitum cum Bertranno de Monte Incensi, dicto seculari abbate, in manu comitis Ildefonsi. 1 Volebat enim ut redderent sibi ęcclesiam et clocaria, quod dompnus abbas et burgenses penitus contradicebant. Unde post multa mala inde facta ad judicium predicti comitis et aliorum bonorum virorum utrique Tolosam venerint. Producti sunt per judicium comitis et suę curię quattuor idonei testes, electione dompni Rotgerii abbatis et predicti Bertranni de Monte Incensi, quorum nomina hec sunt: 2 Raimundus Arnaldi de Liciaco, Raimundus de Pojeto, 3 Stephanus Guilaranni, 4 et Bego. 5 Juraverunt super IIII evangelia in presentia comitis et omnium virorum qui ibi aderant se dicturos veritatem super hac discordia, qualiter vidissent et audissent per dictos abbates seculares milites tenuisse et habuisse villam Moysiacensem. Quorum testimonio, predictus comes, audita et agnita veritate, cum ceteris judicibus judicavit predictum Bertrannum nichil habere debere in monasterio, neque in clocariis factis vel faciendis, sed semper esse tam ęcclesiam quam ipsa clocaria facta vel facienda in postestate et dispositione dompni Rotgerii abbatis, et omnium successorum suorum abbatum Moysiacensium. Hujus rei testes sunt Armannus vicecomes, 6 Rostannius de Poscarias, Bertrannus de Villamuri, Stephanus Caraborda, Raimundus Baptizati. Arnaldus Guilaberti, Senioretus, Ademarus Caraborda, Petrus Vitalis. Iterum testes: Armannus de Duroforte, et Arnaldus frater ejus, et Willelmus de Osma, 7 Willelmus de Castilo, Poncius Galterius, Stephanus Boneti, 8 Willelmus Lumbardi, et Geraldus Amardi. 1 Bertrand de Montanceix (lieu-dit de la commune de Montrem, dép. Dordogne, arr. Périgueux, canton Saint-Astier) ; Alphonse-Jourdain, comte de Toulouse de 1112 à Ces quatre personnes ont tout l air de former une commission d arbitrage. Serait-elle composée à égalité de deux représentants de l abbé séculier et de deux représentants de l abbé régulier? 3 Pojet (Pouget) est une très ancienne possession de l abbaye de Moissac. Des membres de la famille Pojet figurent régulièrement dans les chartes de Moissac. Raimond d Espoget (ou: du Poget) figure dans les chartes de Moissac de 1107 environ à 1130/31. 4 Des membres de la famille moissagaise Guileran figurent régulièrement dans les actes de Moissac. 5 Un Bégo est cité comme prieur de 1109 à S agit-il ici de cet ancien prieur? 6 Armand, vicomte de Bruniquel, auteur de quelques donations à l abbaye de Moissac. 7 Willelmus II de Osma, cité de 1125 à Voir la généalogie de la famille De Osma chez Müssigbrod, p Willelmus de Oxima figure dans les chartes de Moissac de 1119 à 1135 environ. 8 Des membres de la famille Bonnet figurent régulièrement comme témoins dans les actes de Moissac. 321
322 Iterum de monachis testes: Gillelmus, prior Moysiacensis, et Willelmus, prior de Tolosa, et Gillelmus prior de Monte Corbello, et Raimundus de opere. 1 Facta sunt hec anno ab Incarnatione Domini M.C.XXX., feria. IIII, luna. VIIII, mense madio, Philippo rege Francorum, Ildefonso comite Tolosano, Amelio episcopo ejusdem civitatis. 2 Willelmus monachus scripsit. 1 Il s agit de Raimond de Mala Musca, operarius de l abbaye de Moissac (mentionné ici pour la première fois), successeur dans cette fonction d Arnaud Guillaume, le constructeur du cloître. Raimond de Mala Musca est cité dans les actes jusqu en Voir mon étude : «Arnaud Guillaume, constructeur du cloître de Moissac», BSATG 120 (1995), p Amelius Raimond du Puy, évêque de Toulouse de 1106 à
323 233. [1115/1129] 1 Donation par Amelia Esquiva, à l occasion de sa conversion, de sa maison de Podio Hermer. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 2r. C. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau de parchemin escrit de deux costes (perdu), du milieu du XII e siècle: Doat 129, f. 67r-68r. Sciendum est quod Amelia Esquiva de Lavinqueria, quando se monachavit, dedit Deo et sancto Petro Moysiacensi lo casal de Podio Hermer, id est XII sexteiradas de terra, et in Illo Vernet hoc quod ibi habebat, et ultro Vernet in Terra Fort, triginta sextairadas, et terram de Trial. Hoc donum fecit cum consilio et voluntate filiorum suorum Carbonelli et Raimundi et Arnaldi de Varazag, et Raimundi fratris ejus, nepotum suorum, et Arnaldi Gauzberti de Affinia. Huius rei sunt testes omnes suprascripti et alii multi. Hoc donum factum est in manu domni Rotgerii abbatis, et Arnaldi Willelmi operarii. 1 Les dates extrêmes de cet acte sont déterminées comme suit. Le terminus post quem est l abbatiat de Roger. Le terminus ante quem est l année 1129, première mention de Raimond (de Mala Musca) comme operarius: Arnaud Guillaume, operarius, est antérieur à
324 , 23 mai Lettre du pape Innocent II à Pierre le Vénérable, abbé de Cluny. A. Copie: Paris, BN, ms. lat (manuscrit moissagais contenant des actes transcrits vers le milieu du XII e siècle), f Indiqué: Jaffé
325 Donation par Bernard, Raimond, et Raimond Guillaume de Villemur, de leurs droits sur la chapelle de Villemur. Mentionné XIV e siècle: Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 161va, qui date cet acte en C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy C. L an Donation faite par Bernard, Raimond & autre Raimond de Guillaume de Villemur á L Abbé & Religieux de Moissac de tout le droit qu ils avoint á la Chapelle de Villemur. 325
326 Notice sur l accord intervenu entre l abbé de Moissac et Bertrand [de Montanceix, abbé séculier], à propos des revenus à lever dans les villages autour de Moissac. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Accord entre l Abbé de Moissac & Bertrand pour les rentes de Boudou & de Leyreguet, de Lizac, de Biaroze, Caufour & St Christophle, & St Laurents. L an N
327 283. [vers 1130] 1 Relevé des rentes et des engagements à lever à Boudou, et copies d actes concernant les biens de l abbaye à Boudou. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 4v-6r. Hec est noticia de las oblias de Bodor. Cartas de Butiris. Stephanus de Soias, VIII sesters de civada, et II de froment, et XVIII diners. Naners del Corn, II sesters de civada, et I emina de froment, et II diners. Bernard de la Faurga, II sesters de civada et II diners. Hug de Faurga Viella, IIII sesters de civada, et I de froment, et VIIII diners. Creba Castel, VIII sesters de civada, et II de froment, et XVIII diners. Raimon Gauzfres IIII sesters de civada, et I de froment, et VIIII diners. De Botet, similiter. De la Faia, IIII sesters de civada, et I de froment, et VIIII diners. Grimardus de Brullo, IIII sesters de civada, et I de froment, et VIIII diners. Ramon, similiter. Rapax, similiter. Catlepa, similiter. Daide de las Casas, IIII sesters de civada, et I de froment, et IIII diners. Estrabol, II sesters de civada, et I emina de froment, et II diners. Willelmus de Vinolas, VI diners, et II sesters de civada, a mensura majore. Iohannes de Vinolas, II sesters de civada, I per la casa et alter per la Terra Fenolla. Lumas de Vinolas, IIII sesters de civada, et I de froment, et VIIII diners. La Olmena, similiter. Pan..., similiter. Peire Gareia, IIII sesters de civada, et I de froment, et IIII diners. Tres bordarias de La Garda, XI sesters de civada, et III de froment, et XII diners. Lagaiaria, I sester de froment, et II diners. Peire del Sol, I sester de civada, et emina de froment, et II diners. Ramon Egua, XII diners. Donadeuz del Poig, III sesters de civada, a mensura majore. Peire Gueralt, II sesters de civada. Peire de Paris, I sester. Huc medicus, II diners. Jagbert, III sesters de civada. Ramon Iulia, II sesters de civada, et I emina de froment, et II diners. Daide Guino, similiter. Barbalaura, similiter. Benami, III sesters de civada, et IIII diners, et I emina de froment. Bernard Hug, IIII sesters de civada, et I de froment, et XVIII diners. Guiraud del Tremolet, VIII diners. 1 Didier Panfili, Aristocraties méridionales. Toulousain-Quercy Xie-XIIe siècles (Rennes 2010), propose de dater ce texte vers 1130, le mettant en rapport avec l accord entre l abbé de Moissac et Bertrand de Montanceix, abbé séculier, à propos des revenus à lever à Boudou, en
328 Peire Durant, XII diners. Peire Pellisa, I sester de froment, et I de civada, et VI diners. Grimaud Toneler, I sester de civada, et VI diners. Stephanus Guiraud, II sesters de froment, et VI diners. Stephanus Aldebert, VI diners. Willelmus del Faieg, IIII diners. Bernard Pastel, XV diners, et I sester de froment per la terra del Sm? Ramon Oda, IIII diners. Bernardus Moliner, XII diners. Bonet Benami, VI diners. Stephanus Mafredus, II sesters de froment, a mensura majore, et XII diners. Bernardus Matfres, IIII diners. Bernardus Guiraud, VI diners. Honor d Aiardenga, III sesters de civada, et IIII diners. Gauzbert del Obersana, IIII sesters de civada, et I de froment, et II capones. Daide Guarad, II sesters de sivada, et IIII diners. Gui de Rapa Espig, II sesters de froment, et II de civada, et VI diners. Ramon Canaler, II sesters de civada, et IIII diners. Willelmus de Laiga, IIII diners. Bernardus Fenols, I sester de civada, et IIII diners. Garbert de Destelo, II sesters de froment, et I de civada. Pons Servad, III sesters de froment. Aimars Mirol, I sester de froment. Guiraud Celarer, III sesters de froment. De las Carreras, VI diners. Narbert, VI diners. Daide Pestre, V diners. Lomas del Poi, IIII diners emeala, et II sesters de civada, et I emina de froment. Bernard de la Carrera, I sester de civada. Bernard Iatbert, I sester de civada. Gauzfre Arnaud, II sesters de civada, et I emina de froment, et IIII diners. Esteve Guilabert, VI diners. Ramon Domerg, I sester de civada. Bernard Escacet, III diners. Lomas del Rat, II sesters de civada, et III de froment. Donadeu, II sesters de froment per Picare. Bauduz, XII diners, et I sester de civada. Pascero, I diner. Madfres, I sester de civada, et VII diners. Vidalz Entecaz, III diners. Guiraud de Grillum, VIII diners. Bertran de Vilaga, XII s Petri. Peire d Aud Vilar, XII diners. Bernard de Pug Bonel, VI diners. Guiraud faber, I de civada. Gauzfre, II sesters de civada. Fulco, I sester de civada. Guiraud Celarer, IIII diners. Ramon Iatbert, III diners. Pere de la Garda, similiter. Stephanus Iohannes, I sester de civada. 328
329 Stephanus Ansbert, II capones. Guiraud Bernard, II capones, et I sester de civada. Poncius de l Albespi, I sester de civada. Fors de Moysac, II sesters de civada. Guilulmat, I sester de civada. Duran de las Casas, II sesters de civada, et I de froment, et IIII diners. Gauzfre Arnaud, VI diners per la terra de Lerisol. Willelmus Ortola, IIII diners. Stephanus Ademar, I sester de froment, et I de civada. Escoriaca, III diners cum sociis suis. Arnaud de Gamanel, I sester de froment, a mensura majore. Carta quam rogavit scribere Hugo monacus archiclavus Sancti Petri. De Tilio. De ipso alode qui vocatur Tilium, 1 quem ipse dedit et Deibertus nepos ejus de Oxima, 2 sancto Petro pro anima Dimberti fratris sui, et Hugonis nepotis sui, in presentia bonis hominibus qui ibi aderant. Hoc fecerunt Hugo Iniciaco, 3 Arnaldus de Duroforte, 4 et Ademarus de Calciada. Signum Hugonis qui cartam istam scribere rogavit, et manibus firmavit. Signum Dinberti. Sciendum est quod Madfredus de Badanbile, cum filio fratris sui Raimundi Arnaldi, laudavit pignus quod miserat mater ejus, videlicet XL solidos in honore de Rapaspic, quem tenebat Stephanus Daide et domina de ipso Rapaspic, et viginta solidos in honore Giraldi fabri et in ipso G., et viginti solidos in honore quem tenebat Bernardus Gauzfredus, quinquaginta solidos in honore quem tenet Stephanus Matfredi et Vidalz qui simul fiunt C.XXX solidos Caturceni monete, Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, et Willelmus prior, 5 et Willelmus de la Valeta, obedientiarii Butiris. 6 Et accepit ab eo triginta solidos Galterius monacus. Hic testes: Pontius de Monte Lanard. Similiter Ramundus de las Parra. Arnaldus de Pradela. 7 Si. Ramundus Saumaro. Si. Gauzfre Arnald. Si. Fortius de la Esquirda. Passero. Bernard Girard. Alaman. Somaro. Iohannes de Sanc Salvi. Petrus d Orsos. Garsias presbiter dixit. Noverint tam presentes quam etiam futuri quod ego Stephanus cognomento de Rodonione mitto in pignus Deo et Sancto Petro de Moysiaco et omnibus ejusdem loci monachis presentibus et futuris illum honorem qui vocatur Ad Tilium, videlicet decimum totum et ab integro, sicut ego aut pater meus habuit et tenuit, ita per omnia mitto supradictum pignus per sexaginta quinque solidos, tali scilicet convenientia, ut ab hac festivitate Omnium Sanctorum usque ad duos annos non redimatur ac deinceps a festivitate predicta usque in aliam festivitatem, sicut est lex de pignoribus. Hoc autem totum factum est in manu Helie sacriste, 8 et Arnaldi Gauzberti, et ut semper de obedientia de Bodor sit. Hanc vero inpignationem debet semper guarire predictus Stephanus Deo et Sancto Petro. Et insuper pro hoc dedit fide jussores Teodericum et Moysiaco, et Rainaldum Caprarium, ut firma permaneat. Similiter et ego Rainaldus Caprarius mitto in pignus Sancto Petro et supradictis monachis omnem amministrationem meam sive servientaticum quem in predicto decimo ex jure meo requirebam, eadem 1 Vu les lieux de provenance des témoins (Nazac, Esmes, Durfort), il semble logique de chercher l alleu de Til dans ce contexte géographique. Nous pensons à Plan del Thil, lieu-dit sur la commune de Montesquieu, situé à côté du Bois de la Roque et de Saint-Christophe. 2 Esmes, lieu-dit sur la commune de Montesquieu. Dignebert de Sainte-Thècle figure dans l acte de donation de Moncessou (1003/1031). Un Dignebert d Esmes figure encore dans l acte de donation de Pommevic (1052). 3 Il figure aussi dans l acte de donation de Moncessou (1003/1031). 4 Durfort, sur la commune de Durfort-Lacapelette (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Lauzerte). 5 Des prieurs nommés Guillaume sont mentionnés en 1085, 1097, 1103 et Guillaume de La Valette est obédiencier de Boudou au début du XII e siècle. 7 Arnaud Guillaume de La Pradelle fait une donation en Elie ou Hélie est cité comme sacriste de 1097 à
330 convenientia que supra, per decem solidos. Et insuper dedi fide jussores Gauzbert Garabot, et Santium de la Barta. Et hoc totum feci cum consilio senioris mei supradicti Stephani. Item ego supradictus Stephanus eadem convenientia mitto similiter in pignus Sancto Petro et supradictis monachis totum illum decimum de illa condamina de Malausa, et de propriis condaminis Sancti Petri que sunt apud Gamanel, per XXX ta quinque solidis. Sed et ego supradictus Rainaldus totum servientaticum meum de istis condaminis mitto similiter in pignus Sancto Petro ac suprascriptis monachis, cum consilio predicti senioris mei, per quinque solidos. Noverint omnes qui hec legerint quod ego Arnaldus Guillelmus de Bada Vila mitto in pignus Deo et Sancto Petro Moysiaci et domno Galterio, loci Buturis obedientiario, 1 cunctisque loci illius habitatoribus, aquam de Gamanel, pro XX ti solidis. Huius rei testes et consultores fuerunt Gauzfredus Arnaldi, Donadeus, Durannus presbiter, Baldueius. Hoc pignus miserunt Arnaldus Guillelmi predictus et uxor sua Serena et filii eorum consilio omnium supradictorum. Noverint omnes tam futuri quam presentes quod ego Poncius de Rosed et uxor mea Serena, cum filiis suis filiastris quoque meis, mittimus in pignus Deo et Sancto Petro, tam Moysiaci quam Buturis proprie locis, bordariam de Gamanel, tenentiam scilicet Bernardi Gauzfredi pro XX ti solidis. cujus terre oblie sunt duo sextarii frumenti et totidem avene, et XII nummi, questa vero II solidos. Hoc pignus missum est in manu domni Galterii Buturis obedientiarii, cum consilio Duranni clerici, et Donadei. Notum sit quod Petrus de Rodono et Willelmus frater ejus tenebant honorem des Tilz de monacho Buturensi, et ei reddebant annuas oblias, scilicet IIII solidos Caturcenos dominica ante capud ieiunii, diviso autem honore isto fraterno jure. Petrus suam partem dedit Poncio sacriste, et Ramundo obedientiario Buturensi, 2 nichil in ea retinens, excepta sepultura solius sui corporis in cimiterio Moysiacensi et portione beneficii ejusdem monasterii si ipse dignus sepeliri haberetur. Hoc donum fecit Petrus auctorizantibus suis heredibus Arsuo de Rodono et Willelmo Aiz. Antequam hoc donum fieret, Petrus supradictis senioribus debebat VII solidos Caturcenos, et VI denarios, quod ei absolverunt. Insuper et ei V solidos ejusdem monete dederunt, ut hoc donum in perpetuo firmissimum haberetur. S. Rocabrune. S. Gauzbert de Bel Puig. Pontii Desestrino. Willelmi de Gamanel. Annus Domini erat M us.c us.l us.ii us, mensis erat quartus, feria V, luna X, Eugenius papa. 3 Willelmus Bernardus de Puig Bonel VI diners oblias, et XII de questa. De Calmont. Grimald Moliner, III diners oblias, et III questa. Girbert de Testelo, VI diners oblias, et III questa. Iohannes Gualterius, II diners oblias. Bernardus Guillelmus, VI diners oblias, et II diners questa. 1 Gauthier est obédiencier de Boudou au XII e siècle. 2 Raimond, obédiencier de Boudou, est mentionné en La datation est problématique. Si l on entend par le quatrième mois le mois d avril, le jeudi tombait le 3, le 10, le 17 et le 24, mais la 10e de la lune tombait le 18. Si l on entend par le quatrième mois le mois de juin (dans l hypothèse d une datation d après le style de l Annonciation), le jeudi tombait le 5, le 12, le 19 et le 26, mais la 10e de la lune tombait le
331 237. [vers 1130] Donation par Raimond Belhomme de tous ses biens au prieuré de Duravel. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 131, f. 312r-313r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod, p Sciendum est, quod Raimundus Bellushomme dedit seipsum et omnia quæ habebat et habiturus erat tam in vita sua quam in morte, Deo et beato Petro Moisiacensi, et domno Rotgerio abbati et successoribus ejus, et Gauzberto priori de Duravillo, et beato Ylarioni, ut vivat et agat ibi secundum consilium et bonam voluntatem eorum, et habeat dominium et jussionem super omnem familiam et super omnes homines beati Ylarionis, tam intus quam extra, salvo jure et dominio prioris. Et quod fecerit vel præceperit ibi, faciat consilio prioris, et prior consilio Raimundi, et habeat cellararium Raimundus qualem voluerit, sive laicum sive monachum, salvo dominio prioris. Si qua lis orta fuerit inter Raimundum et monachos, quod absit, prior pacificet et finiat; si non potuerit vel noluerit, domnus abbas finiat vel pacificet. Raimundus providebit domui in cibo et potu et indumentis et in opere, tam de suis quam de his quæ in domo sunt vel fuerint, cum consilio et assensu prioris, sive in dandis sive in accipiendis. Prior agat consilio Raimundi, et Raimundus consilio prioris, et ita fiant omnia in pace. Hujus constitutionis sunt testes Vuillelmus prior Moisiacensis, et Raimundus qui fuit prior Tholosæ, et Geraldus subprior, et Siguinus sacrista, et Vuillelmus cellararius, et Bernardus infirmarius, et Grimoardus presbiter. Grimaldus monachus levita scripsit. 331
332 238. [1129/1130], 9 décembre Donation par Pons et Aimar de Rabin de l église Saint-Martin de Belmont. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Pons & aymar de rabin & tous leurs freres donnerent a Rotger Abbé de Moissac & a son Convent l Eglise de S t. Martin de Belmont 1 & ses appartenances. fait le 5. des ides de Decembre. Regnant Philippe, Ildefonse comte. Guill. Eveque. 2 Cette Eglise semble etre dans le dioceze de Toulouse ou de Montauban. N Il s agit probablement de l église Saint-Martin de Monbel, déjà donnée à Moissac en 1060/ Eléments de datation: Philippe, associé au règne du au ; Guillaume III, évêque de Cahors de 1113 à 1147; Alphonse Jourdain, comte de Toulouse de 1108 à
333 239. [1130/1131], avril Cession de l église de Najac, faite par l abbaye de Moissac aux frères Grimald et Etienne de Montbarla, à la condition de construire une nouvelle église. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 128, f. 321r-322r. C. Analyses XVIII e siècle: Andurandy 3949, 3950 et Edition: Müssigbrod, p Convenientia quam fecerunt abbas Moysiacensis et monachi, cum Grimaldo de Montevalrano et cum fratre suo Stephano, de ecclesia de Enazac, 1 quam dedit eis abbas, et monachi, tali conventu, ut de festo Omnium Sanctorum usque ad decem annos habeant ecclesiam factam de novem archazos. Et ipse Grimardus clericus teneat in vita sua de sancto Petro et de monachis in obedientia, et post mortem illius si frater illius Stephanus tenere voluerit pro eodem conventu, teneat in vita sua, et post mortem illorum remaneat Deo et sancto Petro et ad monachos quidquid ibi habuerint, sive in pignus, sive in pane et vino, sive in domibus, sive in bestiis. Signum domini abbatis Rotgerii. Signum Arnaldi cellararii. Signum Willelmi sacristæ. Signum Gausberti; monachorum. Signum Gausberti de Durfort. Signum Amelii de Thofalas. Signum Raimundi d Espoget; laicorum. Facta carta ista in mense Aprilis, regnante Domino nostro Jesu Christo, et rege Philippo. 2 Cædet fiduciam, et si abbas habuerit querelam de aliqua re pertinente ad ecclesiam, clericus ecclesiæ faciat rectum abbati. 1 Saint-Pierre de Najac, église et lieu-dit sur la commune de Miramont-de-Quercy (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Bourg-de-Visa). 2 Philippe, associé au règne du 14 avril 1129 à sa mort le 13 octobre
334 240. [vers 1129/1135], avril, jeudi Engagement par Pierre de Latour de sa terre, pour un montant de 800 sols caoursins. Copie du XVIII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 131, f. 335r-336r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 613. Noverint omnes tam futuri quam præsentes quod dompnus Rogerius, abbas Moisiacensis, dedit Petro de Lator et filiis ejus octingentos solidos monetæ publicæ Katurcensis, quos habebat in terra Raimundi Arnaldi de Kasluthz. Hac de causa fuit Petrus homo suus, et filii ejus debent fieri homines Moysiacensis abbatis, et accipere de manu ipsius, et si venerit in patria illa debent ei facere hospitium. Super hoc dedit ei præfatus P[etrus de Lator] trecentos quinquaginta solidos, octingenti vero solidi fuerunt monetæ medietatis. Hunc honorem P[etrus] et filii ejus non debent vendere nec impignorare, nisi prius tamen retinere velit interrogaverunt abbatem. Sin autem retinere non voluerit impignorent cui voluerint. Facta carta mense Aprili, feria quinta, Vuillelmo episcopatum Caturcensem procurante. Raimundus monachus Moysiaco scripsit. S. Guntberti præsbiteri. S. Bernardi P. S. Arnaldi Bernardi. S. Raimundi de Malamusca. 1 1 Eléments de datation: Raimond de Mala Musca figure dans les chartes de Moissac de 1129 à 1146; en 1156, il est prieur de Saint-Pierre des Cuisines à Toulouse; Roger, abbé de Moissac de 1115 à 1131/35; Guillaume III, évêque de Cahors de 1113 à
335 241. [vers 1129/1135] Engagements réalisés par différentes personnes, auprès de l abbé Roger et d Arnaud Bernard, moine, de biens situés en Bas-Quercy. A. Original: ADTG, G 571 (Andurandy 3338); parchemin partiellement pourri. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A (charte partiellement pourrie et lacuneuse, linéation marquée par /).... cellar... In primis totus honor que habebat Armannus de Durfort 1 in o... Moysiaco /...unctam, citra et ultra Tarnum, sive in aqua sive in terra, ad caput de Lacalcada, et omnem tenentiam P(?) /...foro (?)... Moysiaco et Petri Gauzberti, et fratris ejus, et fevum Iohannis Poncii. Hęc omnia integre /... solidos Caturcenos sive Arnaldenos. Hoc pignus misit..... arnus supradictus in manu domni R[ogerii] abbatis /... voluntatem suam. Signum Arnaldi Guillelmi. Signum Antonii (?). Signum Bernardi /... de Mala Musca. 2 Signum Willelmi de Sancta Tecla, monachorum. Signum Raimundi del Poget anni Lamonc, et Arnulii (?) de Lamorac, et Deusdet, laicorum. In presencia omnium horum virorum /... supradictis monachis, quod in ęternum huius pignoris esset guirenz contra omnes homi- /... et dedit fidejussores: Poncium de Rosed, a quo habebat, et Arnaldum de Dur- / [fort]... possit. Item in ribeira de la Pollaria, suprascriptus domnus A[rnaldus] cel[lerarius] accepit in /... ei decimos de ambobus Corbionibus et agrarium de uno pro CCC solidos et unam /...nis, et si deteriorati fuerint, morlanos duplenos vel marcum argenti pro XXX /... atem decimi... domnus A[rnaldus]... accepit in pignore de R[aimundo] del Poget et de filio ejus Stephano, pro C solidos. Item de /... et de Amelio de Tofallias et...[guid]one fratre ejus, Grimardum de Manco, et omnem suam tenentiam, et totum decimum de /... pignoris fidejussorem ded... C. de Fumel. Iterum de eisdem supradictis S[tephano] et A[melio] et G[rimardo], medietatem tocius mancoi (?), et /...ard de Mancamal... consilio W[illelmi] d Usma 4 et filii ejus W., pro CL solidis. Item de eodem Willelmo d Usma et de /...[Mon]t Valra et tenentia Esquivati, pro quinquaginta solidis. Item de Raimundo Bernart de Kandalor 5 et filiis ejus impegnave- /...[Sanct]am Liberatam et masum de Laguava, totum ab integro, et fevum cujusdam feminę nomine Martę, totum ab integro. /... cum consilio R[aimundi] de Poget, et R[aimundi] Arnaldi de Lizac, 6 et Armanni de la Mora, 7 et Arnaldi de Varadac, 8 et fratris ejus R.,..on...n...ia, ut numquam pro ullo homine vel femina illud extrære possit, excepto pro se ipso ad propriam mensam. Et si pro semedipso ex /...ere noluerit, quod essent minus X solidi de supradicto precio. 1 Armand de Durfort figure dans l acte du 1 er mais Il s agit probablement de Raimond de Mala Musca, ouvrier de l abbaye de Moissac. Il figure dans les chartes de Moissac de 1129 à En 1156, il est prieur de Saint-Pierre des Cuisines à Toulouse. 3 Raimond d Espoget (ou: du Poget) figure dans les chartes de Moissac de 1107 environ à 1130/31. 4 Willelmus de Oxima figure dans les chartes de Moissac de 1119 à 1135 environ. 5 Raimond Bernard de Gandalou figure dans les chartes de Moissac de 1105 à 1115/20. 6 Raimond Arnaud de Lizac est mentionné dans l acte du 1 er mai Armand de la Mora figure dans les chartes de Moissac de 1125 à Arnaud de Varazad figure dans les chartes de Moissac de 1114 à 1115/
336 Item in decimo Sanctę Liberatę habent monachi Moysiacenses in hereditatem /...ma matris de Mont Esqiu, ac fratrem ejus, quartam partem decimi, et ad radicem podii unam condaminam. Huius doni fidejussores /...ipsimet de Mont Esqihu, et R., et R. de Mondanard, et nepos ejus. Item in hoc ipso decimo de S[ancte] Liberate impignoravit Poncius de / de Montelanard, et uxor ejus, et filii ejus omniam quem habebat ibi in fevum decimarii, ab integro, pro CC solidis, cum consilio ne- / potis sui, quem dedit fidejussorem, quod in ęternum esset guirent de se et de fratribus suis. Item predictus P[oncius] de Mondanard et uxor ejus et fr- /... medietatem in decimo Sancti Amancii, dederunt Deo et Sancto Petro Moysiaco, et in fevo decimarii medietatem, et hoc pro Poncio filio suo /... ipsemed, et R. filius ejus et nepos ejus fidejussores fuerunt, quod in ęternum essent tutores contra omnes homines. Item S[tephanus] de Lavalle- / [ta]... uxor ejus et filii ejus inpignoraverunt terram illam Uncinada 1 Deo et Sancto Petro et domno A[rnaldo], cellerario, ad omnem sui voluntatem, exccepto deci- /... patri ejus Deo et Sancto Petro reliquerat pro CCC solidos. Signum Rai[mundi] Arnaldi de Lizac, qui fuit huius rei fidejussor, et Amelius de Tofallas, 2 et Gui- / [do]...us et Arnaldus de Lacepeda et Arnaldus de Lavalleta, Lavalleta, qui omnes fuerunt fidejussores. Signum Bernardi Stephani de Lizac. Signum Hugonis... ac presbiteri. Signum Bernardi de Vila Nova. Signum Raimundi de Las Fortainas. Item Stephanus de Lavalleta et uxor ejus filiique ejus inpig- /...erunt ecclesiam de Lunell, scilicet presbiteri... et om......ea juste et iniuste possidebat, pro C solidos. Huius rei fidejus- / sores fuerunt ipsemed Stephanus de Lavalleta et Amelius de Tofallas et Guido frater ejus. Signum Petri Matfredi. Signum Bernardi presbiteri, fi- / lii ejus. Item Bernardus de Mont Lanard... W. et Hu. impignoraverunt Deo et Sancto Petro et domno R[ogerio] abbati, et domno / A[rnaldo], cellerario, ceterisque monachis medietatem... Hoc scilicet quod in eadem juste et iniuste, in presbiterio vel in decimo sive in deci- /...is possidebant. Huius rei...jussores fuerunt, et dederunt Poncium de Montlanard fidejussorem, ut in ęternum /...or. (autre main:) Hec sunt pignera de... Ra... Arnaldus filii ejus miserunt in pignus ecclesiam Sancti Cipriani per ducentos solidos /... Petro et Arnaldo......ensibus, et Bernardus et omnes fratres illorum firmaverunt hoc per fidem suam, et super se ipsos /...entium... Item in eadem ecclesia, Bernardus de Sancto Genesio major misit in pignus servicium /... Arnaldo... monachis. Et hoc firmaverunt per fidem suam ipse Bernardus et Guillelmus frater ejus. /... et omnes fratres ei[us] miserunt in pignus... Bernardi......ud, Deo et Sancto Petro, et Arnaldo Bernardi ceterisque monachis Moisiace, per sexa- /... Caturcenos. Et hec firmaverunt per fidem suam omnis qui firmaverunt... ęcclesię......iscardus de la Olmia, et fratres ejus, et mater eorum miserunt in pignus medietatem ecclesie / et medietatem decimę Sancte Marie de Troilo, Deo et Sancto Petro et Arnaldo Bernardi... monachis, et septuaginta solidos Caturcenos. Et dederunt fidejussores Rainaldum / fo... et Guiraldum de Troilo et Raimundum de Narces et Petrum de Noalagis. 1 Uncinada: Saint-Amans de Lurcinade, lieu-dit sur la commune de Moissac. 2 Amelius de Touffailles figure dans un charte de Moissac de 1130/
337 Siguinus de Noalagus et Raimundus frater ejus miserunt in pignus Deo et Sancto Petro et Ar- / naldo Bernardi et ceteris monachis unum rusticum cum tenentia sua in pairochia de Casilag, 1 per septuaginta solidos Caturcenos. Et hec firmaverunt per fidem suam, et dederunt fide- / jussores Ugonem de Bos et Rainaldum Foguet. Item Raimundus de Narces misit in pignus quartam partem ecclesię vel decime Sancte Marie de Casegs 2 Deo et Sancto / Petro et Arnaldo Bernardi et ceteris monachis, per centum solidos Caturcenos. Et hec firmavit ipse per fidem suam, et dedit fidejussores Guillelmum de Narces 3 et Bernardum de / Narces, consobrinos suos. Grimaldus de Marcaud et filii ejus, omnes filii ejus miserunt in pignus Deo et Sancto Petro et Arnaldo Bernardi et ceteris monachis medietatem /... decimarium Sancti Petri de Burgarias, 4 per centum solidos Caturcenos, et dederunt fidejussores Amibertum (?) de Marcaud et Raimundum de Lavaleta, et Gairal- / us de Rosed misit in pignus Deo et Sancto Petro et Arnaldo Bernardi et ceteris monachis Bernardum Cærcinum, cum tota tenencia sua, et medi- /...rmavit per fidem suam, et dedit fidejussores Raimundum de Roset et Poncium de Montelanardo, ut si aliquid per suam malam guirentiam /... did.....sti restaurare faciant. Item Bernardus de Monte Lanardo et omnes fratres ejus miserunt in pignus medietatem ecclesie vel decimę Sancti Martini de Mo- 5 /...o Deo et Sancto Petro et Arnaldo Bernardi et ceteris monachis, et unum mansum quod vocatur de l abadia, per centum quadraginta solidos Caturcenos, pro sepultura fratris sui et omnes /...[firma]verunt per fidem suam, et dederunt fidejussorem Poncium de Monte Lanardo, qui firmavit hec per fidem suam. Stephanus de Lavaleta misit un pignus mansum de Po- / du Fermils (?) Deo et Sancto Petro et Arnaldo Bernardi et ceteris monachis per centum solidos Caturcenos, et firmavit hec per fidem suam. Bernardus de Vilars et filii ejus miserunt in / pignus Deo et Sancto Petro et Arnaldo Bernardi et ceteris monachis Arnaldum de Lavalade et tenentiam quam tenet de ipso et oblias estautoni per quadragin- /... [et fi]rmavit per fidem suam et dedit fidejussorem Stephanum de Lavaleta. Stephanus de Lavaleta et uxor ejus miserunt in pignus Deo et Sancto Petro et Arnaldo / Bernardi et ceteris monachis totum honorem de Uncinada 6 et fevum Petri Matfredi et honorem ecclesiasticum de Lunel et fevum Bernardi del Bosc, per sexcentos solidos /... firmavit per fidem suam, et dedit fidejussores Gauzbertum de Lavaleta et Raimundum de Lavaleta et Bernardum de Lavaleta et Arnaldum de / Lavaleta et Petrum de Maseiras et Siguinum de Maseiras, qui omnes firmaverunt hec per fidem suam, et super istos laudavit et firmavit per fidem suam Ame- / lius de Tofallas. Bernardus Tonduz de Monte Lanardo et omnes fratres ejus miserunt in pignus Deo et Sancto Petro et Arnaldo Bernardi et ceteris monachis quartam partem decime et decimarium Sanctę Liberatę, et firmaverunt hec omnes per fidem suam, et dederunt fidejussores Pontium de Monte Lanardo et Oliverium de Bessegs. 1 Cazillac, église dédiée à Saint-Pierre-ès-Liens, à 2 km au nord-est de Mondenard: Gayne, p L église de Cazes, placée sous le vocable de la Nativité de Notre-Dame, appartenait à l abbaye de Moissac: Gayne, p Guillaume de Narces figure dans un acte de La paroisse de Saint-Pierre de Bruguières appartenait à Moissac: Gayne, p Il s agit ou bien de Saint-Martin de Mondenard, église démolie au XVIII e siècle: Gayne, p. 45, ou bien de Saint-Martin de Montauré. Puisque deux personnes de la famille de Monte Lanardo figurent dans la notice, il doit s agir de Mondenard. 6 Saint-Amans de Lurcinade, lieu-dit sur la commune de Moissac. 337
338 Raimundus Arnaldi de Lizag et filius ejus miserunt in pignus Deo et Sancto Petro et Arnaldo Bernardi et ceteris monachis decimam de majore Corbione et agrarium et /... de Minore, per quingentos sexaginta solidos Caturcenos, et hec firmaverunt per fidem suam, et dederunt fidejussores Petrum de Moysiaco et Durannum Sancti Salvatoris, / Bernardum Stephani de Lizag. Item Raimundus Arnaldi et filius ejus miserunt in pignus unam condaminam a La Polaria Deo et Sancto Petro et Arnaldi Bernardi / et ceteris monachis, per centum quatuordecim solidos Caturcenos, et firmaverunt per fidem suam. Petrus Gauzberti Pontanerius et Bernardus Petri frater ejus miserunt in pignus Deo et Sancto Petro et Ar- / naldo Bernardi et ceteris monachis medietatem quarti de majore Corbione, per centum quinquaginta solidos Caturcenos, et firmaverunt per fidem suam, et dederunt fidejussorem Petrum / de Moysiaco, et laudavit hec Raimundus Arnaldi, dominus eorum. Guillelmus de Pertica 1 misit in pignus Deo et Sancto Petro et Arnaldo Bernardi et ceteris monachis / totam decimam ecclesie Sancti Ansberti, que est in riperia de La Polaria, et decimarium, per ducentos quinquaginta solidos Caturcenos, et ipse Guillelmus et filius ejus Raimundum de Pertica firmaverunt hec per fidem / suam, et dederunt fidejussorem Raimundum de Roset. 2 Guillelmus de Usma et Guillelmus filius ejus miserunt in pignus Deo et Sancto Petro et Arnaldo Bernardi et ceteris mona- / chis medietatem honoris de Mauso, preter honorem Guillelmi Gauzberti, per centum quadraginta solidos Caturcenos, et firmaverunt ipsi per fidem suam, et dederunt fidejusso- / res Petrum de Carcers, et Guillelmum de Pradela, et Guillelmum Ugonis. Engagement de diverses dixmes sans datte, & les lacunes aïant emporté la plus grande partie des mots. N Guillelmus de Pertica est mentionné dans un acte de Comparez la donation faite par Gaubert de Perges en
339 242. [1127/1135], juillet, jeudi Cession par Alphonse-Jourdain, comte de Toulouse, du droit de nommer l abbé séculier. A. Original: ADTG, G 541 (Andurandy 1887). Notice: Dufour 1972, p Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 1887 (avec la datation 1115). Edition: Lagrèze-Fossat, Etudes historiques sur Moissac, t. I (Paris 1870), p ; HGL 5, Preuves, col ; Gallia Christiana, 1, col. 165; Lagrèze-Fossat, t. 1, p. 349; F. Galabert, Album de paléographie et de diplomatique, XIIe siècle, pl. II, n 3. Traduction: Lagrèze-Fossat, t. 1, p Bibliographie: Galabert, Sur la date, p A. Notum sit omnibus hominibus, quod ego Ildefonsus comes Tolosę 1 feci contra fas et contra jus quod facere non debui, quia misi sine consilio domni abbatis Moysiacensis, et sine consilio congregationis illius loci, militem dictum abbatem in villa illa et in honoribus et in castris, que procedunt ad locum sancti PETRI. Et nunc, quia tunc puerilis sensus erat in me, recognosco me culpabilem coram Deo et sanctis apostolis PETRO ET PAVLO, et coram domino meo domno Amelio Tholosano episcopo, 2 et coram domno Rodgerio abbate, qui modo locum prefatum sancti PETRI regit. Et nunc hanc electionem reddo Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo et domno Rodgerio abbati et omnibus monachis qui modo sunt ibi et futuri erunt, ut jam amplius nullus comes Tholosanus ordinet militem dictum abbatem in honore sancti PETRI neque in terra illa neque in castris, sine consilio et consensu domni abbatis monachi et omnium fratrum illius loci. Hanc cartulam jussi facere ego Ildefonsus comes. Et quicumque eam confringere voluerit, de maledictionibus Datan et Abiron particebs fiat. 3 Facta carta ista in mense Julio, sub die feria V, regnante Lodoico rege. Videntes sunt Rodgerius comes Fuxensis, Raimundus de Duno, Jordanus de Rocafort. S. Willelmus abbas Lesatensis, 4 R. prior Sancte Marie. 1 Alphonse-Jourdain, comte de Toulouse de 1112 à Amelius Raimond du Puy, évêque de Toulouse de 1106 à Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres Roger III, comte de Foix de 1124 à 1147/1148. Marié en 1117 à Jimena de Barcelone (Europäische Stammtafeln III/1, Tafel 145); Guillaume Raimond d Espel, abbé de Lézat à partir de juillet
340 243. [1115/1135] Donation par Guillaume de Bruyères des dîmes des églises de Lolmie, de Saint-Martin, de Saint- Cirice et de Vitan Villa. A. Original: ADTG, G 571 (Andurandy 7461). Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. In dorso: Donum BERNARDI GUILLELMI DE BRUGEIRAS Ego Bernardus Guillelmi de Brugeras 1 dono Domino Deo et beato Petro Moysiacensis ęcclesię et domno Rotgerio abbati et omnibus successoribus ejus ibidem Deo servientibus in perpetuum, totam partem meam que michi pertinet vel pertinere videtur in decimis ęcclesię de Olmia, 2 et Sancti Martini prope ei, 3 et Sancti Cirici, et Vitan Ville, pro remedio animę mee et parentum meorum. Hoc facio consilio uxoris mee Rosse et aliorum amicorum meorum. Hoc donum factum est in manu Raimundi prioris Sancte Marie. Et in toto alio meo honore de La Olmia C solidos Caturcenses vel Aginenses, sicut eis magis placuerint. S. Oddonis Quiqumar (? tampon!). S. Raimundi de Brugeras. S. Poncii de Volpeliaco. S. Petri Arnaldi de Tauro (? tampon!). S. Bernardi Raimundi, baptizati. Willelmus monachus scripsit. 1 Bruyère, lieu-dit à 750 m à l ouest de Lolmie. 2 Lolmie, village sur la commune de Saint-Laurent-Lolmie. 3 Saint-Martin, lieu-dit à 1 km au sud de Lolmie. 340
341 244. [1115/1135] Accord entre l abbé Roger et Seguin, obédiencier d Escatalens, et Ponce Oalrig et sa famille, à propos des vignes de Campo Cadrato. A. Original: ADTG, G 698 (N 42). A. Ad finem et concordiam venit Rodgerius abbas et Siguinus hobedientiarius Scatalingis, cum Pontio Oalrig et fratri suo, et Peleto avunculo suo, et Raino d Agro, et Arnaldo. Bonas vineas de Campo Cadrato dimiserunt. Hac reliquerunt Domino Deo et sancto Petro omnia que habebant in allo campo, tam juste cam injuste, pro XV solidis Caturcensis monete. Huius rei testes sunt Willelmus de Bretes et frater ejus Agrinus 1 et fratre Zalairdus et Guiraldus Porces, et Martinus, et Azalbertus et Ugo faber. 1 tampon! 341
342 245. [1115/1135] Donation par Adémar, évêque de Rodez, de l église Saint-Etienne de Meilhas, destinée au prieuré de Saint-Jean-le-Froid. Copie du XVII e siècle d après deux cayers de parchemin cousus ensemble contenant seze feuilles (perdus), du début du XII e siècle: Doat 131, f. 314r-314v. Edition: Müssigbrod, p Ego A[demarus], Ruthenensis ecclesiæ episcopus, 1 assensu clericorum meorum, concedo ecclesiam sancti Stephani de Miliars 2 sancto Petro de Moisiaco, et Rotgerio ejusdem monasterii abbati, suisque successoribus imperpetuum, tali vero ratione ut monachi sancti Johannis 3 prædictam possideant ecclesiam, salva tamen reverentia Ruthenensis ecclesiæ. Istud quoque donum fuit factum in præsentia domni præpositi Belliomontis, et Hugonis ipsius episcopi capellani, cæterorumque clericorum et laicorum. 1 Adémar, évêque de Rodez de 1099 à Saint-Etienne de Meilhas, sur la commune de Viala-du-Tarn (Aveyron, arr. Millau, canton Saint-Bauzély). Cf. Bousquet, p Saint-Jean-le-Froid. 342
343 246. [1115/1135] Notice sur la terre de Galabor que Bernard Escafred et les autres moines de Moissac tiennent en fief de Gauzfred de Ruiniaco. A. Original : ADTG, G 626 (Andurandy 3335). Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 131, f. 310r-311r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod, p. 325 (d après B). A. Terra del Galabor abet Bernardus Escafredus in fenzo, et omnes monachi Moisiacho, de Gauffredo de Ruiniaco et de uxore sua et de filiis, per III solidos acapte [?] et III panes et per III concas de civada, in fendo. Et in terra ista abent Bernardus et ceteri monachi in pignus centum septuaginta et quinque solidos. Et sunt testes Fortus Anerius de Sancti Lupi 1 et filius suus. Et ipse Fortus Anerius est fidei iussor, et Guilelmus de Christiniaco, 2 et Bernardus Vallati visores. Arnaldus de Torna Mola, et Anerius Paba, et Guilelmus de Christiniaco. Et descendens usque Adrat. 3 Et de hoc pignore est testimonium Lordanus de Serra. 4 Egidius scribanus scripsit hoc in diebus Rotgerii abbatis. 5 C. Gauffrede & Sa femme engagerent aux Religieux de Moissac la terre del Ga de Lobor. du tems de L Abbé Roger. N Saint-Loup (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Auvillar). 2 Saint-Martin de Christinac, hameau sur la commune de Saint-Loup (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Auvillar). 3 L Arrats, rivière se jetant dans la Garonne à Saint-Loup. 4 Sur la difficile localisation des honneurs de Botirans et de Serre, voir Mousnier Roger, abbé de Moissac de 1115 à
344 247. [1115/1135] Donation par Atton, vicomte de Bruniquel, d un barrage construit sur l Aveyron, au lieu dit Roca Columbeira. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 131, f. 291r-292r. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Sciendum est quod Atto vicecomes, et Fina uxor Armanni vicecomitis dederunt Domino Deo et beato Petro et Paulo, et dompno Rotgerio et omnibus monachis Moisiacensibus, illam paxeriam 1 quæ est constructa in flumine Avaronis, in loco qui vocatur Roca Columbeira, 2 omnem decimum tam in piscibus quam in nummis vel in annona omnium molendinorum quæ ibi sunt vel aderunt, excepto partem servientum, pro anima prædicti Artmanni vicecomitis, et parentum suorum. Hujus rei sunt testes: Raimundus monachus de Mausiaco, Blavius monachus de Siurag, Bosa Autranus, Arbertus de Deupantala, Vuillelmus de Laval, Hugo de Bruniquel, Poncius de Larca, Petrus de Lavaur, et alii quamplures. Hanc cartam scripsit Vuillelmus <lacune> capellanus dompni abbatis Rotgerii, præsidente Vuillelmo episcopo Caturcensi. 3 1 Une paxeria ou passièra est un barrage en bois, destiné à créer une réserve de poissons dans un cours d eau. 2 Peut-être Al Roc, lieu-dit au bord de l Aveyron, à 1,5 km à l est de Montricoux, face à un lieu-dit Moissac! 3 Eléments de datation: Roger, abbé de Moissac de /35; Guillaume III, évêque de Cahors de 1113 à
345 248. [1115/1135] Lettre de B[runo], abbé d Alet, à R[oger], abbé de Moissac, à propos de l église de Sainte-Marie de Cubières. Copie du XVII e siècle d après loriginal en parchemin : Doat 129, f. 79r-80r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Reverendis in Christo fratribus, R[ogeri] Dei gratia venerabili abbati Moissiacensi, et omni conventui ejusdem monasterii, B[runo] Dei gratia Electensis ecclesiæ 1 abbas, ejusque conventus ejusdem ecclesiæ, salutem cum sincera ac integra dilectione. Ex litterarum tenore quas Brunoni monacho misericorditer tradidistis, scimus vos ei in via sua prioratum ecclesiæ Sanctæ Mariæ de Cuberiis, cum omnibus pertinentiis suis ei dedisse, ita tamen quod nos aut successores nostri propter tenentiam præfati Brunonis mihi in prædicta ecclesia de Cuberiis aut in pertinentiis suis de jure possimus, requirere. Et nos dicimus vobis et testamur quod nunquam propter tenentiam prædicti Brunonis aliquid requiremus in præfata ecclesia de Cuberiis, nec in pertinentiis ejus. Et ut ista quæ superius dicta sunt, rata et firma consistant, sigilli nostri caractera pari voto et voluntate, hanc præsentem cartam facimus sigillari. 1 Alet, aujourd hui Alet-les-Bains (Aude, arr. Limoux, canton Limoux), sur l Aude. 345
346 CHARTES DU XII e SIECLE SANS MENTION D ABBATIAT 249. [deuxième quart du XII e siècle] 1 Relevé des engagements contractés auprès de l abbaye par des habitants d Escatalens et des environs. A. Original: ADTG, G 570 (porté dans l inventaire sous le numéro G 571, porté manquant aux ADTG le ). S agit-il de la pièce numérotée N 26, parchemin, h. 48,5, l. 12,0/14,0 cm..? A. In illis pignoribus quos dimisit Sancto Petro Hugo Pontonarius, partem quam dedit uxori sue, misit postea in pignus Girardus Sancto Petro per VII solidos cum filio ejusdem uxoris sue. In villa de Godor 2 Raimundus cum consilio filii sui Gairaldi misit in pignus Sancto Petro per tres solidos Lemovicanos illum casalem cum vinalibus que habebat ibi, et fidem fecit, ut stabilis permaneat iste pignus Bernardus Estartel, cum consilio filiorum suorum misit in pignus per V solidos totam illam servitutem quam habebat in Dogor, et Gauzfredus filius ejus fidem fecit. Totum illum honorem que Bernardus Willelmi Brunus habebat in Saxias, 3 unde erat serviens Bernardus Faurenes, quem etiam Gauzfredus..anes habebat in pignus per XX solidos. Idem Gauzfredus dedit supradicto Bruno unum cabaldum per centum solidos, et firmavit Sancto Petro cujus ventura et convenientia erat in alodium et dedit manum missorem Arnaldum Bernardi ut semper donatio ista firma permaneat, et insuper per fidem sui corporis promisit ac fratribus suis firmare faciat. Ad finem et concordiam venit Hunaldus abbas et Gauzfredus monacus cum Ainardo de La Junkeira, pro illis honoribus Sancti Petri. Contrapellabat scilicet pro Campo Quadrato, et de Illa Figuaireda, 4 et pro vinea de Bella Facie, 5 et pro illo casale de Sancto Quirino, quem tenet Jordanus, et dedit ei Gauzfredus unum caballum et prestitit ei unum mulum usque in Romam, et uxori sue unas pellas catinas quarum precium sit XII solidorum et dimidium. Et guirpivit coram multis testibus, et cum consilio Wutcardi vicarii et Arnaldi filii sui, omnes honores prenominatos Sancto Petro, et illis et omnibus successoribus, et insuper promisit ei per fidem sui corporis et de fratribus suis et de omnibus hominibus legalem guirenciam omnibus diebus vite sue de ista girpitione faciat. Willelmus frater ejus cognomento Pitacius postea pro hac ista garpitione unum bonum caballum accepit a Gauzfredo monaco, et effectus est homo Hunaldo abbati, et firmavit per fidem sui corporis ut in omni vita sua verus amicus et fidelis permaneat Sancto Petro et illis et omnibus successoribus eorum, et insuper illi fratri qui obedienciam illam tenuerit, et per ipsam conventionem fecit firmare fratri suo Amaneo. Ipse etiam Amaneus accepit ab ipso Gauzfredo unum cabaldum et firmavit in alodium Sancto Petro totum ab integro illum honorem. In ista prefata honore de Campo Quadrato habebat Odolricus de Sallis in pignus LX solidos et unam equam. 1 La datation est très imprécise. Nous avons affaire à des relevés d engagements comportant des textes de documents anciens. 2 Couture, lieu-dit sur la commune d Escatalens. 3 Les Saysses, ou: Saysse, lieu-dit sur la commune d Escatalens. 4 La Figuerade, lieu-dit sur la commune de Saint-Porquier, sur le bord de la Garonne. 5 Belfau, lieu-dit sur la commune d Escatalens. 346
347 Deditque sibi Gauzfredus monachus XXX... et firmavit predictorum honorem Sancto Petro et fecit firmare uxori sue et [filio] suo, in tali conventione ut nullus homo umquam licentiam habeat a potestate neque a tabula Sancti Petri aufferre ullo ingenio. Factus est autem ei conventus ut quando ille obierit, si excommunicatus non fuerit publica excommunicatione, si fecerit se portare ali... anneis vel uxorem suam aut filium cum alia quacumque helemosin... sibi placita apud Sanctum Petrum honorifice sepeliatur in Moisiaco.. interim data est patri suo et matri et sibi et uxori sue et filio so.. et pars in omni bono facto et demosina illius loci Sancti Petri, et d... sorem Hugonem Odalrici ut tenentem faciat honorem Sancto Petro. Hugo de Meissonnes 1 misit in pignus Domino Deo et Sancto Petro et Hunaldo abbati et ceteris fratribus in monasterio Moysiaco, totum suum honorem de Granolliac 2 quantum ipse habebat et tenebat aut ullus homo per eum per LXV solidos Lemovicanos. In tali quidem convenientia ut tamdiu teneat Sanctus Petrus et habitatores loci illius hunc honorem in pignus don... tres formatos blados temporivos colligant. Et hec quidem conven[ientia] facta est inter eos ut per ullum hominem non tradat ipse Hugo istud pignus nisi per se ipsum. Quod si post redemptione necesse sibi fuerit null.. homini alio mittat in pignus nisi Sancto Petro, et ut hec omnia... firma permaneant, ipse Hugo per se ipsum firmavit, et R., filio Bernardi Rainonis, cujus consilio et voluntate facta sunt hec, firmare fecit, et dedit ipse alios fidejussores Geraldum Gauzberti et Bernardum Gauzberti de Agra, 3 ut si aliquid Sanctus Petrus aut sui monachi perderent ipsi totum emendarent manu Geraldi de Monte Betone, 4 ita ut si Gauzfredus monachus ex hac vita migraverit, ipse semper auctor existat et auctorizet. Uxor vero Raimundi Oddonis misit in pignus Sancto Petro in illo honore qui vocatur de Tillols 5 unum casalem cum omni tenentia quem habet de Willelmo Raimundi, suo nepote, per tres solidos Lemovicanos, et ipse Willelmus est fide jussor ut... faciat de missa Omnium Sanctorum usque in aliam missam Omnium Sanctorum. Willelmus Estartel misit in pignus Sancto Petro suum honorem per XV solidos et antequam traderet furatus est unum caballum qui debeliretur (?) G. monacho et ante par..um illum ipsum honorem quousque ipsum predictum redderet caballum et judicatum est ut teneatur ille honor donec reddat unum caballum.. tum solidorum... et XV propter honorem. Arnaldus Gauzberti misit in pignus Sancto Petro suam condaminam de Illo Casse, quam Sancius tenet per V solidos, a festivitate Omnium Sanctorum in aliam, cum consilio Willelmi Adilii monachi Bernardi filii. Arnaldus Bernardi de Godor 6 misit in pignus G. monacho suam condaminam de Illo Prato 7 per IIII or solidos Bernardi Geraldi. Idem etiam misit in pignus ipsi G. partum illud quod est ad caput condamine... et alios IIII or solidos, tali conventione ut non per alium tradat nisi per se ipsum. Willelmus Estarcel misit totum suum honorem ab integro... jus Sancto Petro, quantum in ea ipse habet de abbate aut de obedientia.. hoc est serviciarium de mercato de Rogonac 8 et serviciarium similiter de decimis de Rogonac et suas indominicaturas, ab integro...mpignoratum, similiter de aliis suis serviciariis que habet de honore Sancti Petri, serviciarium per XV solidos, in tali convenien[tia]... per 1 Maissonnié, lieu-dit sur la commune de Valence, à 1,5 km au nord-est de Valence. Hugo de Meissonnes figure dans un acte de Garnouillac, lieu-dit au nord de Castelsarrasin. 3 Agre, nom d une forêt à l est d Escatalens. 4 Montbeton (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Montech). 5 Le lieu-dit de Tilloleto se trouve près de Gandalou: voir acte de Couture, lieu-dit sur la commune d Escatalens. 7 Pradasses, lieu-dit situé à l est de Couture. 8 Rogonac ou Roselaygues, lieu-dit sur la commune d Escatalens. 347
348 aliquem hominem initiat nisi per se. Et ipse Willelmus per fidem suam spopondit et ut frater suus Gauzfredus id ipsum... rogavit. Quidam homo de Corduba 1 misit in pignus...a..pennem de vinea et monachis ibidem abitantibus, per V solidos Lemovicanos, de missa Omnium Sanctorum ad V annos, et deinceps de missa Omnium Sanctorum usque ad aliam missam Omnium Sanctorum. Et fidejussores fuerunt Dato et Bernardus de Illa Roca. 1 Cordes-Tolosannes (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Saint-Nicolas-de-la-Grave). 348
349 250. [XII e siècle] Donation par Diutrand de Corbeira, fils de Frotard, du tiers du dîmaire de Saint-Germain de Livron. Donation d une terre par Bergarius. A. ADTG, G 633 (Andurandy 5227).* Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. Breve memoriale quod fecit facere Diutrandus de Corbeira, filius Frotardi Empossevol. Ego Dutrandus dono terciam partem decimi de Livro Deo et Beato Petro et monachis de Moisiac, et sancto Germano de Livro, et Poncio de Calciada monacho, et Gausberto. Et propter hoc relinqunt mihi XL solidos Lemovicensium, et ex alia parte donant michi L solidos Caturcensium, tali convenientia quod si ullus homo vel femina hunc decimum amparabat, debeo ęssę de his guirents, sine enganno. Et si non potero ęssę, laudo istos omnes denarios in tota facenda Arnaldi Dutran de Cornuzo. 1 Hoc fuit donum factum testimonio Petri Austorg, et Toseit, et Grimaldi de Livro, et Bernardi Petri, et Isarni capellani, et Raini de Livro, et consilio Aldoini de Paris 2 et Lucie uxoris ejus. Et Vierna soror mea laudavit hoc donum. Et ut istius doni possit ęssę firmior stabilitas, obtuli etiam istud donum in hac carta scriptum <super altare> 3, que signaculo cuiudam corr[i]gii signata denotatur. [autre main:] Noverint tam presentes quam futuri quo ego [... a ] Bergarius dono Deo et sancto Petro de Moysiaco et Sancto Germano de Livro, Poncio de Calciata monacho, Gauberto, duos sextaradas de terra, ab udil superiori a la vaxera, pro anima Ramundi Atonis consobrini mei. Hoc donum ladavit et lauda donavit Vierna mater ejus, et uxor ejus Guilema. Uius doni sunt testes Stesire Beral frater ejus, Bernar de La Mota et P. Ramundi, et P. Austorgus et alii milites. Izarnus capella, Amelius capella. Duran sub. Beatro Petro. Sans date et est fort ancien. Duitrand de Corbeira fils de Frotard donna au convent de Moissac le tiers de la dixme de Liourou. N a. Quelques lettres illisibles à cause d un tampon portant la mention ARCHIVES DEPARTEMENTALES TARN-&- GARONNE. PROPRIETE PUBLIQUE. 1 Cornusson, église et lieu-dit à 6 km à l est de Caylus. 2 On a l embarras du choix : soit Prisou, lieu-dit à 1,5 km à l ouest de Saint-Pierre-Livron., soit Pers, ***, soit Paris??????***** 3 Suscription sans renvoi. 349
350 251. [XII e siècle] Notice sur la donation par Heina de Frozet de l honneur d Auzon, sis sous Saint-Germain de Livron, et l usurpation de ce bien par Rainald de Cayriech. A. Original: ADTG, G 633 (Andurandy 5250).* Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. Mention dorsale ancienne: carta deauso. Noverint tam presentes quam futuri, quod ego Heina de Frozet dedi Domino Deo et sanctis apostolis Petro et Paulo, et loci Cluniaci necnon et Moysiaco [... a ] monachis ibidem degentibus alodum totum de Auso, 1 terras scilicet hac vineas, cuncta scilicet quę mei juris erat, pro salute animę meę ob remissionem omnium peccatorum meorum, talia etiam conventione ut quando de hac vita migravero, honorifice monachi supradicti me sepelirent apud Sanctum Germanum de Livrono, ad cujus possessionem memoratus pertinet honor. Post mortem supradicte mulieris, 2 Rainaldus de Caraiga 3 qui cognominatus Bellus Homo violenter abstulit, et postmodum accepto precio sex solidorum a Bernardo Vitale, monacho de Livrono, cuncta reliquit [... b ] hereditate perpetua denuo possidenda firmiter stabilivit. Grimaldus vero Bernardus de Parasius 4 similiter dereliquit. Testes vero fuerunt Raimundus Durantius, et Raimundus Grimardus, atque Deusdet capellanus. a. Quelques lettres illisibles à cause d un tampon portant la mention ARCHIVES DEPART ES TARN & GARONNE - PROPRIETE PUBLIQUE. b. Quelques lettres illisibles. 1 Pech-d Auson, Puy-d Auzon ou Puidanson, lieu-dit à 2,5 km au nord-est de Lacapelle-Livron. Les dîmes de Pech d Auson passent en 1242 à la Commanderie de Lacapelle-Livron.: Moulencq, t. 2, p Qui est donc l épouse anonyme, qui n est pas mentionnée dans le texte de l acte? 3 Cayriech (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Caussade). 4 Prisou, lieu-dit à 1,5 km à l ouest de Saint-Pierre-Livron., ou : Paris, entre Livron et Puylagarde??????? 350
351 ABBATIAT DE GUILLAUME (1131/35-vers 1140) , 2 mars Confirmation par le pape Innocent II de tous les privilèges de l ordre de Cluny. A. Original dans les archives de Cluny. Copie du XII e siècle, parchemin, h. 473/479 mm, l. 325/334 mm: ADTG, G 763 (Andurandy 318). C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 318. Edition: Bibliotheca Cluniacensis, p. 1380; Migne, PL 179, col ? (d après Bibliotheca Clunacensis); Lagrèze-Fossat, t. 3, p. 515 (version amputée). Indiqué: Jaffé 7548 (5405); Bernard-Bruel, t. 5, n INNOCENTIUS EPISCOPUS, SERVUS SERVORUM DEI, DILECTO FILIO PETRO, Cluniacensi abbati ejusque successoribus regulariter substituendis, in perpetuum. Liberalitatis laudabile genus est, ut qui se beato Petro et Sanctę Romanę Ecclesię humili devotione exponunt, majorem familiaritatis prerogativam et digniora beneficia sortiantur. Quam gratum Deo Cluniacense monasterium famulatum impendat, et quantum apud homines nitore religionis fulgeat, ęcclesia Dei novit et vehementer exultat. Equitatis igitur postulat ratio, ut idem locus apostolicę dilectionis privilegio gaudeat, et tam in capite quam in membris libertatem optineat. Nos siquidem monasterium ipsum, quod specialiter ad jus beati PETRI et Sanctę Romanę spectat ęcclesię, per nos ipsos visitavimus, et eodem die quo, revolutis multorum annorum spatiis, predecessor noster felicis memorię papa URBANUS ibidem majus altare consecraverat, cum archiepiscopis et episcopis qui nobiscum convenerant, cooperante Spiritus Sancti gratia, idem monasterium solempniter dedicavimus. Devotioni quoque et humilitati fidelium qui pro amore Dei et ipsius loci reverentia, in anniversario dedicationis illuc convenerint prospicientes, ipsis quadraginta dies pęnitentię sibi injunctę de gratia Dei confisi, beatorum apostolorum PETRI et PAULI auctoritate remisimus. Statuimus etiam ut inmunitas ejusdem cenobii inviolata et integra futuris temporibus conservetur. Et si quis infra terminos banni, qui ab eodem predecessore nostro circa Cluniacum constituti sunt, scienter hominem capere, vulnerare vel res ejus auferre presumpserit, excommunicationis sententia percellatur, quousque ablata restituat vobis et Cluniacensibus monachis congrue de illata injuria satisfaciat. Ad hęc adicientes decrevimus ut quicumque Cluniacenses monachos vel eorum socios cęperint, aut ea quę portaverint vel conduxerint, excommunicationi subjaceant. Si vero aliqui absque ipsorum monachorum presentia ea quę ad victum vel vestitum fratrum in Cluniacensi cenobio Deo servientium pertinent, alicubi dependati fuerint, nisi infra XL dies commoniti ablata restituerint, eos anathemati subjacere precipimus et in terra eorum divina prohibemus officia celebrari. Loca quoque in quibus se recęperint, donec presentes fuerint, a divinis obsequiis, preter infantum baptisma et morientium pęnitantias, cessare jubemus, et nullus eorundem presumptorum, nisi a Romano Pontifice absolvatur. Porro quisquis prefatis fratribus ubicumque manentibus quęlibet alia preter ea quę superius enumeravimus abstulerit, nisi infra XL dies commonitus ablata restituerit, excommunicationi subjaceat nec absolvatur, donec capitale reddat, et congrue satisfaciat. Sane archiepiscopis et episcopis, in quorum 351
352 parrochiis hoc perpetratum fuerit, auctoritate beati PETRI et nostra precipimus ut postquam clamor ad aures eorum pervenerit vel male factum innotuerit prescriptam sententiam tepiditate seposita faciant observari. Ego INNOCENTIUS catholicę ęcclesię episcopus subscripsi. [un blanc de 7 cm] Data Vienne per manum Aimerici, Sanctę Romanę Ęcclesię diaconus cardinalis et cancellarius, Incarnationis Dominicę anno M C XXX II, indictione X ma, pontificatus domni INNOCENTII pape Secundi anno III, VI Noni Martii. 352
353 , mai 23 Lettre du pape Innocent II à Pierre le Vénérable, abbé de Cluny. A. Original clunisien. Copie... siècle: Paris, BN, ms. lat (manuscrit moissagais contenant des actes transcrits vers le milieu du XII e siècle), f. 119r. Indiqué: JL
354 , juin Diplome de Lothaire III. Encyclique émise pour la condamnation de l antipape Anaclet. A. Copie du XII e siècle: Paris, BN, ms. lat (manuscrit moissagais contenant des actes transcrits vers le milieu du XII e siècle), f Edition: MGH, Legum Sectio IV, Constitutiones, t. 1, p (d après B). Indiqué: MGH, Diplomata, VIII, p. 79, n. 48. A. Lotharius Dei gratia Romanorum rex, regibus, archiepiscopis, episcopis, principibus, et universis Dei fidelibus, ad quos litteræ istæ pervenerint, salutem. Maiestatis divinæ dispensationi et consilio placuit, nos patronum ac defensorem sanctæ eclesiæ Romanæ statuere. Ideoque necesse habuimus pro ipsius liberatione propensius laborare. Cum igitur, ascitis nobis archiepiscopis, episcopis, abbatibus, principibus, ducibus, comitibus, marchionibus regni nostri, episcopos etiam, comites et alios barones Italiæ nobiscum ducentes, bellico apparatu stipati ad Urbem proficisceremur, nuncios scismatici illius Petri Leonis frequenter habuimus. Qui nimirum ex parte illius justiciam prætendentes, ipsi in jus ire parato non debere audientiam denegari nec hostilibus impugnationibus molestari, publicis clamoribus asserebant. Diutinis ergo eorum interpellationibus provocati, idipsum episcopis et cardinalibus, qui cum domno Innocentio erant, significare coacti sumus. Ipsi vero tamquam canonicarum sanctionum et institutionum ecclesiasticarum non ignari, universam Dei eclesiam jam super hoc promulgasse sententiam, Petrum Leonis ac complices suos dampnasse asserentes, quod erat universitatis non debere privatum fieri responderunt. Nos autem idipsum cum patientia supportantes, et patrem nostrum papam Innocentium ad Urbem cum gloria duximus et Lateranensi cathedre restituimus atque in monte Aventino castrametati sumus. Ibique Petrus Leonis aures nostras et principum nostrorum per Petrum olim Portuensem episcopum et per alios fautores suos prætendendo justiciam sollicitare non destitit. Qui eciam, obsides et munitiones se nobis daturos ad sufficientiam pro servando judicio, et viva voce et litteris promiserunt. Pacem igitur in Dei ecclesia sine sanguinis effusione reformare cupientes, que nobis illi dixerant, fratribus qui cum domno papa Innocentio erant per nos ipsos significavimus. Ceterum ipsi, ut pacis amatores, de justicia confidentes, tam personas suas, quam Leonis et filiorum suorum necnon Centii, Petri Fraiapanis et Petri Latronis et munitiones in manu nostra libere obtulerunt. Adversa vero pars dies redimere cupiens, sub velamine fraudulentarum promissionum nos aliquanto tempore a nostra intentione retraxit. Tandem quia ipsi sepe commoniti, implere quod promiserant noluerunt, tamquam fallaces et perfidi et tam divine quam regie maigestatis rei cum Petro Leonis, ejusque complicibus damnatis, et hostes a principibus nostræ curie judicati, videlicet Norberto Madeburgensi cancellario nostro et A[dalberone] Bremensi archiepiscopis et Osemburgensi, Padelbronnensi, An[selmo] Brandeneburgensi, et Be[rnardo] Parmensi, R[oboaldo] Albensi, O[ttone] Astensi, O[berto] Cremonensi, G[uidone] Yporiensi, et abbatibus Henrico Fuldensi, Alberone Noemburgensi et Luneburgensi; proceribus Alb[erto] et Henrico marchionibus, Ottone, Sigifredo vexillifero, Herimanno, Guillelmo de Lomello, Goithone de Martinningo, Ildebranno et Tancredo de Prato comitibus et Alberto de Castello. 354
355 , samedi 2 novembre Donation par Seguin de Volvène de ses biens à Pommevic. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 12v. C. Copie par une autre main dans le même fragment de cartulaire: ADTG, G 569 II, f. 14v-15r. Edition: Müssigbrod, p Notum sit cunctis presentibus atque futuris, quod Siguinus de Volveno donavit et dimisit Domino Deo et sancto Petro de Moysiaco et monachis semper ibi Deo servientibus quicquid juste vel injuste requirebat vel requirere poterat in terris vel in honoribus quę sunt in villa vel in parrochia de Pomerio Vico, ut habeant et possideant ipsi et successores eorum in perpetuum. Hanc autem donationem sive guirpitionem fecit pro redemptione animarum patris et matris suę et parentum suorum defunctorum. Et debet esse guirens et defensor huius donationis de se et cunctis parentibus suis, sine omni malo ingenio in vita sua. Quod si quilibet parentum suorum ad honorem de Volveno pertinentium post mortem Siguini in supradicto honore aliquid ullo modo requirere voluerit, mille trecentos solidos monete de medietate prius monachis reddat, et postea monachi stent ei in directum de supradicto honore. Propter hoc domnus abbas Wilelmus et omnes monachi dederunt eidem Siguino et patri et matri suę ac parentibus suis, vivis et defunctis, ad honorem de Volveno pertinentibus, in generali capitulo, partem et societatem in omnibus beneficiis Moysiacensis monasterii, missis, elemosinis, offitiis divinis et ceteris bonis, cum tali ętiam convenientia ut si ipse Siguinus, vel frater ejus, vel filius, vel consobrinus germanus, vel secundus, vel nepos ex fratrę vel sorore, monacum se facere voluerit, cum peccunia et absque pecunia, si ita voluerit, honeste recipiatur, ad mortem similiter cum pecunia et sine pecunia honorifice sepeliatur, et abbas pro eo proprię missam cantet. Facta carta anno Domini Christi M.C.XXX.V., IIII Nonas Novembris, feria VII, epacta XV a, concurrente III, luna XX a.iii a. Hec donatio sive guirpitio facta est in manu domni Willelmi abbatis, et domni Willelmi prioris, in capitulo de Moysiaco, in presentia totius conventus. Testes huius donationis vel guirpitionis: Bernardus de Montesquiu, Bernardus de Castanerio, Stephanus del Poget, vicarius, et Bernardus avunculus ejus, Willelmus Sicherii, Armannus de la Mora, Durannus de la Mora, Guillelmus de Castilone, Stephanus Deusdet, Bernardus de Caturco. Petrus monachus atque sacerdos die et anno supranominato scripsit. 355
356 256. [vers 1135] Charte de coutumes, concédée par l abbé Guillaume et le vicomte Saxet et Ratier, à Saint-Nicolasde-la-Grave. Avec une confirmation par Oddon, successeur de Saxet, du temps de l abbé Gérald. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 13r-14v. C. Mentionné fin XIV e siècle: Chronique d Aymeric de Peyrac, f. 163rb-va. Bibliographie, édition et traduction: Georges Passerat, Les chartes de coutumes de Saint-Nicolas, in: BSATG 120 (1995), p HEC EST CARTA DE CONSTITUCIONE VILLE SANCTI NICHOLAI. Notum sit presentibus et futuris, quod Willelmus, prior Moysiacensis, cum consilio et mandato et voluntate Willelmi, abbatis Moysiacensis, atque conventus monasterii Moysiacensis, et cum consilio et mandato et voluntate Saxeti vicecomitis, et Raterii, et Sibille vicecomitisse, stabilivit villam <Sancti Nicolai>, a) simul cum Raterio et Sibilla vicecomitissa, tali modo ut esset libera villa intra clausuram, secundum mores et consuetudines ville Altivilaris, excepto quod abbas Moysiacensis et monachi nominati retinuerunt sibi in unoquoque casali qui est intra clausuram acapte XII denarios et VI denarios obliarum, et furnos, et sepulturam mortuorum, secundum voluntatem et secundum ordinationem ipsorum morientium, et per consilium capellani et trium proborum hominum ejusdem ville. Et similiter abbas et monachi retinuerunt justiciam, secundum consuetudinem ville Altivilaris, in ipsa villa Sancti Nicholay. Abbas vero et prior predicti concesserunt vicecomiti Saxeto et successoribus ejus, quod quisque homo manens in eadem villa qui unum par boum habuerit, unum sextarium frumenti et alium sextarium civate, ad mensuram ville Altivilaris, donet predicto vicecomiti et successoribus ejus, et non plus quam unum sextarium frumenti et alium civate, etiam si plures boves habuerit. Set ille qui unum solum boum habuerit, unam eminam frumenti et aliam eminam civate donabit vicecomiti ad predictam mensuram. Ille vero qui cum fossorio laboraverit, si bovem non habuerit, donabit unam cartariam frumenti et aliam cartariam civate vicecomiti, ad eandem mensuram. Qui vero nec cum bove nec cum fossorio laboraverit, ille nec frumentum nec civatam vicecomiti dabit. Servientes autem vicecomitis, qui hanc frumentatam et civadatam coadunaverint, debent esse soli tres, et monachus ejusdem ville debet eis interim dare comedere vel debet eis facere dari, et in octo diebus ad plus predicta civadata et frumentata debet congregari. Preterea concesserunt vicecomiti abbas et prior et monachi et homines SANCTI NICHOLAY XXIIII solidos Caturcene monete pro porcata in eadem villa, quoque anno in Natale Domini, et XVI solidos ejusdem monete pro vacata quoque anno in festo Pentecostes, et in omnibus leddis medietatem, et in omnibus justiciis tocius diei mercati medietatem. Si vicecomes vel servientes ipsius querelam de aliquo homine ejusdem ville habuerint, non accipiant ipsi sibi justiciam, sed clament se monacho, et monachus faciat fieri de predictis hominibus quod justum fuerit vicecomiti vel servientibus ejus. Istos vero usus predictos abbas et monachi et homines ipsius ville concesserunt vicecomiti ut manuteneat et defendat monachos et homines Sancti Nicholay et omnes illorum substantias. Hoc totum stabilimentum, sicut scriptum est in hac carta, fuit factum, videntibus et audientibus istis: Willelmo de Valleta sacrista, Arnaldo Arveui cellarario, Raimundo Saumaironi prefate ville obedientiario, Willelmo de Usma, Raimundo Seguini de Manso Vila, Willelmo de Legmont, Fortanerio de Vinear, Duranno de Beorgas, Geraldo Arveui, Petro de Altovilari, Bernardo Carle, Saumairono, Petro d Orsos, Arnaldo d Orsos, Raimundi donati, Raimundo de Bosco Cairal, Willelmo de Tholosa, Willelmo Bestoc et aliis multis. 356
357 Hoc stabilimentum et ipsam villam et castellum Sancti Nicholay juravit Saxetus super altare Sancti Nicholay abbati et monachis ac hominibus Sancti Nicholay, se sic observare et custodire sicut juravit bona fide et sine omni dolo. Abbas vero et monachi mandaverunt vicecomiti se fideliter observare et custodire similiter predictam villam et stabilimentum ipsius ville. Et idem fecerunt jurare homines Sancti Nicholay vicecomiti super altare Sancti Nicholay, quod ipsi homines observarent et custodirent fideliter predictum stabilimentum et ipsam villam et castellum similiter bona fide et absque omni dolo. Istius sacramenti fuerunt testes: Willelmus prior Moysiacensis, et Poncius de Monte Lanardo, et Raimundus Saumaironi, et Raimundus Siguini, et Peitavinus de La Guarda, et Fortanerius de Juncars, et Durannus de Beorgas, et Saumaironus, et Bernardus Donati, Sancius de Sancto Nicholao, Arnaldus d Orsos, Amardus b) de Mont Peiros, et alii multi. Sacramentum istorum usuum et huius ville et castelli tale est: juravit vicecomes Saxetus abbati et monachis et hominibus Sancti Nicholay, ut villam et castellum Sancti Nicholay numquam auferret abbati vel monachis vel hominibus Sancti Nicholay, neque ipse neque aliquis homo, voluntate vel ingenio vel consilio ejus. Si vero forte, quod absit, aliquis homo villam sepedictam, et castellum supradictis auferret, ipse vicecomes bona fide cum abbate et monachis et hominibus ipsius ville semper se firmiter teneret, donec abbas et monachi et homines villam et castellum recuperarent. Eodem modo quo vicecomes juravit per se, mandaverunt abbas et monachi per se vicecomiti et fecerunt homines Sancti Nicholay jurare ut servent et custodiant, sicut juratum est a vicecomite, bona fide et sine omni dolo. Supradicti autem usus ville Altivillaris, tales sunt: Dominus ville nullam fiduciam exiget ab alico nisi clamantem de illo habuerit, salvo jure de terris feodalibus. Si quis fiducias diffugerit, amparabit dominus res diffugientis, ubicumque illas reppererit et commendabit duobus melioribus ville, et secundum juditium illorum respectabit et terminabit. Si autem res preter se solum non habuerit, capiet eum dominus, donec quod judicatum fuerit exsequatur. Si quis habitatorum ville alias habitaturus ire voluerit, paccatis clamantibus et facto jure domino, venditis rebus mobilibus et immobilibus, ibit securus quantum domini posse durat. Nullus habitatorum vel venientium ad mercatum propter forfactum domini sui a quoquam pignerabitur, nec res suas amittet nisi sit debitor aut fidejussor. Si quis burgensium suum debitorem vel fidejussorem vel fide mentitum viderit in villa, pignerabit eum, si pignerare potest; sin autem ducet illum ad judicem, et ab eo exiget sibi rectum fieri. Si aliqua lis in villa emerserit, et aliquis gladium traxerit, <vel lapidem levaverit>, c) dabit LX solidos vel truncabitur manum. Si autem ictum fecerit, erit incursus ad voluntatem domini. <Si vero deforis sanguinem fuderit, V solidos.> d) Dominus ville manulevabit de vendentibus XV ci dies cum pignere, vel fidejussore, quibus peractis inpignerabitur ad lucrum pignus domini voluntate; fidejussor autem pignerabitur. [En marge:] SACRAMENTUM ODDONIS VICECOMITIS. Post mortem Saxeti, Oddo qui post predictum Saxetum fuit vicecomes, juravit sacramentum stabilimenti castelli et ville Sancti Nycholai, Geraldo abbati Moysiacensi et monachis et hominibus Sancti Nicholai, sicut juraverat Saxetus antecessor ejus predicto abbati et monachis Moysiacensibus et hominibus Sancti Nycholai, videntibus Willelmo priore Moysiacensi, et Raimundo de Mala Musca operario, Poncio de Monte Lanardo sacrista, Grimaldo, Raimundo Saumairono, Willelmo de Cuneo, Peitavino de La Garda, Garsia Arnaldi fratre ejus, Petro de Carcerellas, Bruno d Aide, Stephano de Castillo, Bruno baptizati, Duranno de Figiaco, et Oddone de Curols. a. Interpolation en interligne. b. On peut lire aussi: Ainardus. c. Interpolation en marge. d. Interpolation en marge. 357
358 257. [vers 1135] Accord conclu entre Vivien, évêque de Lectoure, et Guillaume, abbé de Moissac, sur le condominium de Saint-Clar. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 10v-11r. Hec est concordia de ecclesia et villa Sancti Clari, quam fecit Willelmus archiepiscopus Auxiensis 1 et Raimundus Sanctę Marię de Aurate prior, inter Vivianum episcopum Lectorensem, 2 et Willelmum abbatem Moysiacensem. Debent habere episcopus et abbas ecclesiam et villam et quicquid ad eas pertinet per medium, preter capellanum et capellaniam et quę ad eam pertinent, quę tantum abbatis sunt et monachorum. Omnis obatio monacorum est et capellani qui per eos ibi erit. Candelas quę ibi oblatę fuerint, habebunt per medium, et ecclesiam per medium illuminabant. Si episcopus ibi missam cantaverit, quę ei oblata fuerint sua erunt, preter quod voluntarie monachis dare voluerit, excepto Natale Domini et Pascha et Pentecosten et Omnium Sanctorum et festivitate Beati Clari. Si in his festis ibi episcopus fuerit et missam cantaverit, ea quę oblata fuerint per medium erunt. Denarii qui pro refectione dantur in die Sancti Clari per medium erunt. Locaria que habent ad domos vel officinas factas vel faciendas dividant bona fide per medium. In qua divisione monachi electionem habeant et partem quam elegerint teneant, alteram vero clericis relinquant. Nec dent clerici de illa parte nec vendant nec inpignerent nisi monachis, vel monachi de sua nisi clericis. Si fędarios ibi miserint sive monachi sive clerici quicquid tamen exierit, tam de censu quam de justicia, per medium erit. Vineę quas plantaverunt clerici, eorum erunt, et monachi habeant tantundem ibidem de terra equę bona ubi plantent si eis placuerit. Si qua oblata vel dimissa fuerint ęcclesię sive in villa sive extra villam, tam pro cimiterio quam pro redemptione animarum, per medium erit. Nec vendentur nec alienabuntur, set perpetuo ęcclesię erunt ut melioretur. Si quis de his quę ibi oblata sunt vel offerenda quicquid auferre vel diminuere voluerit, tam clericis quam monachis, episcopus proposse suo tuebitur et defendet. Molendinum et molendinarius abbatis est tantum, set clericus episcopi vel qui pro eo erit molet ibi suam annonam sine pugnaria. Si clamor de molendinario exortus fuerit, ab hominibus illius ville et justicia inde exierit, per medium erit. Si monachi ipsi de suo molendinario se clamaverint, justicia et emendatio eorum erit. Terra versus molendinum est per medium in longum dividetur. Partem versus aquam ad molendina facienda vel ascendenda vel descendenda, monachi retinebunt. Reliquam autem clericis relinquent. Set si via eundi vel redeundi ad molendina necessaria fuerit, clerici per suam terram non prohibebunt. Si super his vel aliis lis inter monachos et clericos orta fuerit, episcopo et abbate mediantibus fide bona oportet determinari, si inter abbatem et episcopum, ab archiepiscopo debet terminari. Huius rei sunt testes: Willelmus prior Moysiacensis, Bernardus prior Sancti Genii, Stephanus Senaldi, Vitalis prior Alairiaci. Clerici vero: Raimundus de Plumassa, Petrus de Vico Novo, Raimundus de Cairaco, Raimundus Arnaldi. Milites: Petrus de Insula, Gultrannus de Vulpibus, et alii quamplures. Petrus scripsit. 1 Guillaume, archevêque d Auch de 1126 à 1166/ Vivien, évêque de Lectoure de 1126 à
359 258. [vers 1135] Donation par Jean et Sancia, sa femme, d un bien dans la viguerie de Saint-Jean de Compendio. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 35 et & 36. Jean & Sancia sa femme donnent a qui dessus une piece de terre dans le Dioceze de Caors viguerie de S. t Jean dit de Compendio. Sous L Abbé Guillaume. 359
360 259. [vers 1135] Vente par Etienne et Uglends de deux vignes à Bragairag, viguerie de Saint-Jean. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle, dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 603, n 55. Vente faite a Guillaume Abbé de Moissac par Etienne & Uglends de deux dinaradas de vigne dans le Querci au terroir de Bragairag vicairie de S. t Jean. 360
361 , 22 novembre Donation par Cornelana, faite à Sainte-Marie de Sallèles-d Aude, d un jardin situé aux Oliviers. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 129, f. 9r-10r. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Müssigbrod, p In nomine Domini. Est manifestum, quod ego Cornelana femina, cum consilio et voluntate omnibus infantibus meis, id est Berengarius Guillelmus et Ugo, donatrix sum Domino Deo et beatæ Mariæ ecclesiæ de Salella propter remedium animæ meæ, et de animæ viro meo Petro Raimundi, atque omnium parentum meorum, totum quantum habeo et ulla voce habere debeo in hortum, quem laborat Raymundus Bonus Pediis, quod vocant ad Olivarius. 1 Sicut superius scriptum est, sic dono et dimitto et laudo, ego iamdicta Cornelana, ad ecclesiam sanctæ Mariæ per proprium alodem, sine omni enganno, omni tempore. Quod factum est hoc decimo Kalendas Decembris anno Domini millesimo centesimo tricesimo septimo, tempore Ludovico rege. Sig+num ego Cornelana, et filias meas Berengarius atque Guillelmo et Ugo, qui hoc donum laudavimus et firmavimus, a testibus firmare rogavimus. Sig+num Raimundus Bonus Podiis. Sig+num Poncio Isarni. Sig+num Bernardo Scoti. Bonafos rogatus scripsit. 1 Les Oliviers, lieu-dit à 7 km à l est de Salèlles-d Aude, sur la commune de Coursan (Aude, arr. Narbonne, ch.l.c.). 361
362 261. [1103/1137] Donation par Arveus de Plalone, faite au prieuré de Masquières, d un mas. Copie du XVII e siècle d après une feuille de parchemin contenant d autres actes ( cartulaire de Masquières): Doat 129, f. 24r-25r. Edition: Müssigbrod, p Notum sit omnibus quod Alveus de Plalone, 1 pro salute suæ animæ et parentum suorum ac pro sepultura sua, necnon pro Arnaldo monacho, filio suo, dedit Deo et sancto Petro de Moysiaco et sancto Vincentio, unum masum in manu Bernardi, prioris de Mascheriis, cum consilio filiorum suorum Gauzberti, Guillelmi Reveilla, et Arvei, et sororis eorum Bernardæ, et consilio Guillelmi de Ante, et Bernardi de Ante, et Gauzberti et Bernardi de Monpila, et fratrum eorum; tali conventu, ut si quis hoc donum irritum facere præsumpserit, cum Pharaone in profundum infernum præcipitandum se noverit. Factum est autem hoc donum Ludovico regnante, 2 et Geraldo episcopo. 3 1 La Roque de Plalong, lieu-dit situé au-dessus de Saint-Matré (Lot, arr Louis VI le Gros, roi de France de 1108 à Gérald, évêque d Agen vers Gérald II, évêque de Cahors de 1080 à Masquières se trouvait au diocèse d Agen. 362
363 , 4 avril Donation faite par Raimond Bérenger, comte de Barcelone et de Besalú, à Saint-Pierre de Camprodón, de plusieurs biens appartenant jusque-là à Bernard de Miliars. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 129, f. 28r-29v. Sit cunctis fidelibus notum, tam præsentibus quam futuris, quod ego Raymundus Berengarii, comes Barchinonensis Bisuldunensis, et Marchio et Aragonensium princeps, dono Domino Deo Omnipotenti et Sancto Petro Campi Rotundi, cum consilio nobilium baronum meorum, pro remedio animæ meæ et patris ac matris, in præsentia et in evidentia multorum hominum, ipsam baiuliam quam tenebat Bernardus de Miliars, et mansum de Saleles, atque molendinos et ipsum vinum de Boloss et de Taulad, et domos villæ Campi Rotundi, et omnia quæ tenuerat vel habere debuerat, nisi fori fecisset de Sancto Petro, ut nec ipse, nec aliquis homo vel fæmina ex ejus progenie audeat vel valeat ulterius ibi requirere aliquid vel aclamare. Et hoc facio pro baudia ac traditione et captione, quam ipse Bernardus de Muars fecit in dominis suis monachis, pro qua culpa apellatus et vocatus in judicium Gerundensis episcopi non potuit se expurgare vel excusare de supradicta traditione vel captione, qua de causa ut sacrilegus habeo excomunicatus est, et hoc præcipio, ut nullus abbas vel monachus deinceps habeat potestatem reddere aut dare vel concedere hæc Bernardo de Muars nec alicui ejus proli, sed abbas et monachi teneant, habeant, et potestatem inde habeant omni tempore. Si quis hoc disrumpere ausus fuerit, nihil proficiat, sed a comite facta justitia et vindicta, hæc donatio inconvulsa permaneat. Quod est actum quarto nonas Aprilis, anno Dominicæ Incarnationis centesimo trigesimo nono post millesimum. Sig:+:num Raymundi comes. Sig:+:num Arnaldi de Lort. Sig:+:num Berengarii de Lort. Sig:+:num Raymundi de Vila Damuls. Signum Perela. Sig:+:num Arnaldi baiuli de Mulione. Wuillelmus modo 1 qui istam cartam donationis rogatus scripsi, sub die et anno quo supra. 1 Lisez: monachus. 363
364 ABBATIAT DE GÉRAUD (vers /51) , 16 mars Donation par Arnaud Arvei, cellérier, à Pierre de Bartella. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau de parchemin escrit des deux costes contenant dautres actes (perdu), du milieu du XII e siècle: Doat 129, f. 30r-31r. Sciendum est quod domnus Arnaldus Arvei cellararius, consilio et voluntate domni Vuillelmi prioris, et Willelmi sacristæ, et aliorum majorum Petro de Bartella facienti donum de se ipso et de omnibus rebus suis, quas habebat et habiturus erat, Deo et sancto Petro Moisiacensi, et cellarario dedit servientelam de Tapiis, quamdiu sine uxore vixerit, atque jus et rectum de servientela suo domino facere potuerit. Hoc autem donum ad vitam suam accepit. Si autem uxorem acceperit amissa servientela inde serviens est donum, quod de ipso et de omnibus rebus suis fecerat cellararius meo retinebit. Huius rei sunt testes suprascripti prior et sacrista, Constantinus camerarius, et Raimundus operarius. Laici: Willelmus de Tholosa, Willelmus Bestoes, Petrus Boteht, Petrus Canta Merle. Facta carta ista anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo quadragesimo, decimo octavo Kalendas Aprilis, regnante Lodovico rege Francorum. Petrus monachus scripsit hoc, et Geraldus abbas laudavit. 364
365 , janvier, vendredi Donation par Arnaud de Cornu de ses biens au terroir d Estil. Copie du XVII e siècle d après un grand rouleau en parchemin escrit des deux costes contenant dautres actes (perdu), du milieu du XII e siècle: Doat 129, f. 32r-33r. Ego Arnaldus de Cornu et filius meus Arnaldus, et Siguinus de Rodocho, gener meus, relinquimus atque diffinimus omnia quæcumque in manso d Estil habere vel requirere quoquomodo videbamur, Domino Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, in loco Moissiaco, et monachis ibidem Deo in perpetuum servientibus, tali modo ut neque nos, neque aliqua persona de posteritate nostri generis deinceps audeat aliquid exigere in manso illo vel in pertinentiis ejusdem mansi. Nos enim injuste exigebamus, quod dimisimus et per violentiam quod ideo notum fecimus, ut nemo nostri generis in justitiam illam de cætero imitari velit, quod quicumque facere præsumpserit, cum Datan et Abiron æternas paciantur poenas. 1 Facta carta diffinitionis hujus in manu Raymundi de Malamusca tunc temporis operarii, et Stephani prioris Sancti Genii, anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo quadragesimo secundo, mense Januario, feria sexta, regnante in Francia Lodovico rege, videntibus et audientibus quamplurimis hominibus. S. Rotberti monachi de Albaroca. S. Raymundi monachi cognomento Saumairo. S. Bernardi de Montesquivo. S. Raymundi Siguini de Manso Villa. S. Pictavini de Laguarda. S. Bernardi Amelii Moysiacensi vicarii. S. Petri de Rodoio. S. Vuillelmi fratris ejus. Arnaldus scripsit. 1 Allusion, fréquente dans les chartes de cette époque, au châtiment de Coré, Datân en Abiram, engloutis vivants par la terre qui s ouvrit: Nombres
366 Donation par Hugues de Roquefort de revenus à Meauzac et à Lavilledieu. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Hugues de Roquefort & autres donnerent au Monastere de Moissac la dixme du vin de la paroisse de Mauzac & le tiers de la Moisson & les artigues dues par les hauts de la villedieu. L an N
367 , décembre, mercredi Donation par Arnaud de Gabausse et autres, faite à Moissac et au Ségur, de leurs droits sur la dîme de l église de Gabausse, en Albigeois. Confirmation par Pons, prieur du Ségur. A. Originaux: ADTG, G 680 (Andurandy 5516), deux exemplaires transfigés, dont un en grande partie effacé. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 129, f. 34r-35v. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. In nomine Domini nostri Jesu Christi, anno ab Incarnaęione ejusdem M.C.XL.IIII, regnante Ludovico rege Francorum, in mense Decembri, sub die feria IIII, nos infrascripti videlicet At de Gavauzas, Petrus Guidonis, Amblardus, Petrus Amblardi, Deusde Grimal, et Petrus Grimal, pariter concedimus, remitimus, alsolvimus Domino Deo et sancto Petro et ad locum Moyciacensi et monacis, tam presentibus quam futuris, et Ponęio priori del Segur, et monachis qui modo ibi sunt, vel antea, futuri sunt, totum illud quod petebamus in deęima vel de decima æcclesię de Gavaozas, 1 ita quod nec nos neque aliquis homo de nostro genere quicquam in ea vel de ea exigat, excepto eo quod retinemus actoritate domni Rigaldi Albiensis episcopi, en Poncii prioris del Segur, quod quale vel quanta sint sequencia declarabunt. Ego igitur Poncius, prior del Segur, auctoritate et consilio domni Rigaldi Albiensis episcopi concedo, dono vobis prenominatis ad mensuram Albiensem, de prefata decima ecclesie de Gavaozas, in uno quoque anno unum modium tantum a fevum francum, ita quod VIII to sestarii sint de frumento, et VIII to de mistura, et quod neque de ipso carnal, neque de ipsa lana de duabus domibus umquam decimam detis. S. Rigaldi episcopi Albiensis. S. Willelmi prepositi Sancte Cęcilię. S. Willelmi de Sancto Joanne. S. Guillelmus Begoni. S. Guillelmus del Soig. S. Arnaldi Dembe. a Eodem modo nos ipsi absolvimus Domino Deo, et Poncio, priori del Segur, ipsum presbiterum, et fevum presbiteralem ejusdem ecclesie, et ego prior concedo vobis ipsos airals, sicut melius abetis, et quod iniuriam vobis non faciam promitto. S. Guidonis de Puig b Autene. S. Guillelmi del Soig. S. Bernart Peiro capella del Segur. a. Le deuxième exemplaire ajoute: qui hanc cartam scripsit, et multis aliis. Ä b. Deuxième exemplaire: Poi. 1 Labastide-Gabausse (Tarn, arr. Albi, canton Carmaux-sud). 367
368 267. [1099/1144] Privilège par lequel Adémar, évêque de Rodez, confirme le prieuré de Villeneuve dans tous ses droits. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit petites feuilles de parchemin (perdu): Doat 131, f. 300r-301r. C. Copie du XVII e siècle par Estiennot: BN, ms. lat , p. 3. D. Analyse du XVIII e siècle, d après une copie du début du XII e siècle dans un fragment de cartulaire perdu: Andurandy 605. Edition: Müssigbrod, p A., 1 gratia Dei Ruthenensium cathedræ episcopus, Deodato Villanovæ priori, et cunctis fratribus, salutem et benedictionem. Manifeste cognoscitur antecessores meos omnes fundatores et œdificatores loci Villænovæ esse ex <lacune> Petrus Berenguarii cathedram adeptus est nostram <lacune> omnium primum posuit petram in constructione, et ditavit absolutionis munere, et quoniam abundante iniquitate refrigescit multorum caritas, 2 oportet nos bonorum eorum vestigia sequi, quorum consecuti sumus, et officia enim quidem velut ipsi communias ad eorum opere explenda ipsius loci habitatoribus dedere, sic nos quoque dompni Deodati prece et interventu ea qua pontificatus arcem consecuti sumus authoritate absolutionem eorum confratribus confraternitatis monasterii ubique morantibus atque cohabitatoribus donamus, nisi propria excommunicati fuerint culpa, ea vero juditio atque consilio prioris vel seniorum ejusdem loci, et presbiterorum sub quorum præsbiteratu deguerit emendata sepulturæ debita in præfato percipiant monasterio, et si maluerint digni honoris vel ordinis efficiant, ac missarum solemnia ab eisdem apud eos audiant. Facta est hæc absolutio atque summata præsentibus his quos subnominamus, scilicet Frotardo Belli Castelli, et Begone Foram[unz] atque Bernardo archidiacono, et Hugone <lacune> multisque aliis quos nominari longissimum esset. 1 Adémar, évêque de Rodez de 1099 à D après Matthieu 24,
369 268. [été 1145] 1 Copies de lettres écrites par l évêque d Agen et par Albéric d Ostie, légat du pape, à propos de l élection irrégulière de Bertrand comme abbé d Eysses. A. Originaux perdus. Copie du XII e siecle: G 744 (Andurandy 6826). C. Copie du XVII e siècle: Doat 128, f. 218r-220v. R[aimundus], Dei gratia Aginensis episcopus. 2 Exiensis ecclesie monachis. A justicie semita non deviare. Miramur per maxime quod contra monasticam professionem et vestri ordinis religionem Moysiacensi ecclesie rebelles et inobedientes existatis, et religiosorum virorum sententiam in vobis promulgatam necnon a nobis confirmatam videlicet domni legati abbatis Cluniacensis et abbatis Moysiacensis minime observetis. Unde episcopali auctoritate ubi precipimus ut predictorum patrum sentenciam irrefragabiliter teneatis, et quod contra interdictum eorum cantare presumpsistis presenti dominica quod curia nostra laudaverit et agenni nobis faciatis. Parati insuper secundum vestre et ecclesie nostre consuetudinem ad eligendum abbatem et de Moysiacensi capitulo suscipiendum, aliter a die illa vos et ecclesias vestras et terram vestram excommunicationis vinculo innodamus. A[lbericus], Dei gratia Ostiensis episcopus, sancte sedis apostolice legatus, 3 monachis Exiensibus et clero et populo, salutem. Superbia et contumacia B[ertranni] monachi rebelli et excommunicati, sicut ad aures multorum pervenit, ita et nobis innotuit. Et quia noluit intelligere ut bene ageret, noluit respicere ut ad cor rediret noluit humiliari ne superbiret, mandamus vobis et ex auctoritate sedis apostolice precipimus ne ei pro sua superbia et contumacia excommunicato, deinceps communicetis ne cum eo pereunte et vos de via justa pereatis, apostolica igitur auctoritate nobis tradit animos ab ejus obedientia et subiectione absolvimus, et ne ei consentiatis modis omnibus prohibemus. Facientes enim et consentientes pari pena puniendi sunt. Omnibus autem ei consentientibus anima interdicimus, et debita anathematis sententia usque ad dignam satisfactionem a liminibus sancte matris ecclesie sequestramus. A[lbericus], Dei gratia Ostiensis episcopus, apostolice sedis legatus, fratri Bertranno ut dicitur Exiensi monacho. Gravem de te per domnum abbatem Moysiacensem querelam nuper accepimus, quod videlicet cum monachus ejus professus fueris, sine ejus licentia et consensu te pro electo in abbatem geris, et tamquam rebellis, contumax et inobediens ecclesiam Exiensem invaseris, et ab eodem abbate excommunicatus sis. Ex auctoritate namque sedis apostolice nobis commissa, te mandamus mandantesque precipimus, ut a tanta presumptione citius recedas et sceleribus resipiscas, et tam persone abbatis Moysiacensis quam ecclesie digne pro tanto excessu satisfacias. Quod si non feceris, per presentium susceptionem litterarum te XXX a dierum spacio misericorditer indulto omnium ecclesiarum introitum prohibemus. Etsi nec sic a perversitate omnia conversus fueris, manum nostram condigna et a debita anathematis sententia super te aggravamus. A[lbericus], Dei gratia Ostiensis episcopus, apostolice sedis legatus, dilecto fratri nostro R[aimundo], venerabili Aginensium episcopo, salutem et dilectionem. 1 Datation d après: Wilhelm Janssen, Die päpstlichen Legaten in Frankreich vom Schisma Anaklets II. bis zum Tode Coelestins III. ( ) (Köln-Graz 1961 = Kölner Historische Abhandlungen, 6), p Raimond-Bernard, évêque d Agen de 1130 à Alberic, évêque d Ostie de 1138 à Cf. W. Janssen, o.c., p
370 Scripsimus Bertrannum, Moysiacensi monacho, ut sua...ntatem et presumptuosam rebellionem adversus abbatem et fratres suos desereret, et ad monasterium suum satisfaciendi gratia infra XXX dies post nostrarum susceptionem litterarum citius reddiret. Quod si contempserit, sicut interdiximus, ita a vobis ei omnium ecclesiarum introitum interdici volumus. Quod si nec sic corrigi voluerit, sed in errore suo pertinaciter perdurare...hite exinde eum pro excommicato habeatis et in fautores suos nichilominus dignam anathematis sententiam proferatis. 370
371 , lundi 4 février Oblation par Guillaume de Marenz, et donation de la moitié de l église Saint-Maurice, sur l Aveyron, et de son dîmaire. A. Original: ADTG, G 663 (Andurandy 5214). A. Sciendum est quod ego Willelmus de Marenz dono memetipsum Deo et beatis apostolis Petro et Paulo Moysiaci et monachis ibidem Deo servientibus. Dono etiam ejus pro redemtione anime meę vel parentum meorum medietatem ęcclesię Sancti Mauricii, que est in pago Caturcensi prope fluvium Avarionis, cum medietate decimi et juris ęcclesiastici, cum omnibus ad me in eadem ęcclesia pertinentibus, sicut melius habeo et integre possideo. Hanc donationem in manu domni Raimundi operarii de Mala Musca factam. Ego <.. blanc..> filii ejus, et ego Gauzbertus de Pertiga, gener ipsius, <.. blanc..> uxor mea, firmamus atque in perpetuum monachis Moysiacensibus tenendam concedimus. Huius donationis testes sunt predictus Raimundus operarius, et alii quorum nomina subscripta sunt: Gauzbertus de Varazag presbiter, Stephanus Fortonis, Raimundus de Castro Novo, et Gauzbertus frater ejus, Willelmus de Pertica, et alii multi. Facta carta anno ab Incarnatione Domini M.C.XL.VI., II nonas Februarii, feria II, luna I a, 1 regnante Ludovico Francorum rege, Willelmo Caturcense episcopo. Ademarus monachus scripsit. 1 L indication de la lune (luna prima) est inexacte. 371
372 270. [1146], 6 mars Bulle du pape Eugène III, confirmant l excommunication de l abbé irrégulièrement élu d Eysses. Copie du XVII e siècle d après des copies escrites en parchemin lune ensuite de lautre : Doat 128, f. 229r-230v. Indiqué: Jaffé n (avec la date du 6 mars 1146). Eugenius episcopus, servus servorum Dei, monachis Exiensibus, quod nos de Beati Petri et nostra gratia minime salutamus, nequaquam nostræ severitati, sed præsumptioni vestræ potius deputetis. Sicut enim venerabilis fratris nostri A[lberici] Ostiensis episcopi 1 attestatione, et fratrum Moisiacensis monasterii relatione cognovimus, Exiensis ecclesia ex dono et concessione Romanorum pontificum regimini et ordinationi Cluniacensis monasterii subdita est, nec absque Cluniacensis abbatis providentia et consilio abbas ibidem est eligendus. Quo contra sicut eorumdem fratrum querimonia didicimus, monachus quidam B[ertrannus] nomine professus Moysiacensis monasterii per quorumdam insipientium electionem nomen abbatis subnituntur usurpare, et Exiensem ecclesiam a subjectione Cluniacensis monasterii, et Moysiacensis omnino subtrahere unde <.. lacune..> contemnent ab eodem fratre nostro Ostiensi episcopo, et abbatibus suis, Cluniacensi videlicet et Moysiacensi, excommunicationis est vinculo innodatus, vos autem eidem excommunicato prout nobis significatum est communicare præsumitis, atque ipsius excommunicationis et nequitiæ vos ipsos constituitus, quia igitur nostri officii est male acta corrigere et fratrum nostrorum bene gesta firmare eandem excommunicationem in ipsum B[ertrannum] et complices suos canonice promulgatum sedis apostolicæ auctoritate firmamus, et ratam manere censemus. Vobis autem præcipiendo mandamus ut infra diem quem Cluniacensis abbas seu Moisiacensis vobis præfixerint, juxta antiquam consuetudinem et privilegiorum Sedis Apostolicæ tenorem, de Moisiacensi conventu vobis abbatem concorditer eligatis. Datum Transtiberin, secundo nonas Martii. 1 Alberic, évêque d Ostie de 1138 à Cf. W. Janssen, o.c., p
373 271. [après 1146] Notice sur les droits sur le marché de Villeneuve, à lever par le prieur de Villeneuve. Copie du XVII e siècle d après un cayer de huit petites feuilles de parchemin (perdu): Doat 131, f. 287r-288v. Edition: Gallia Christiana, t. 1, Instrumenta, acte IV, p. 50. Notum sit omnibus Christi fidelibus et præcipue monachis præsentibus et futuris, quod Petrus Berenguarii, Ruthenensis episcopus, 1 ædificator et custos monasterii Villænovæ, quod est constructum in honore Dei et Sancti Sepulcri sui, ac positum sub regimine Moysiacensis coenobii, in diebus... Post ædificationem supradicti monasterii constituit... fieri mercatum in eodem loco causa meliorationis et augmentationis; in quo etiam supradictus episcopus sibi retinuit medietatem thelonii, tali convenientia, ut habere posset, si requirere vellet, quod nec postea habuit, quia nec adeo requisivit. Prior tamen ejusdem loci, nomine Deodatus, evocatis amicis et familiaribus suis, non tam illius quam pro successorum timore suorum, multis precibus obtinuit, ut totum quod sibi retinuerat, redderet et relinqueret eidem ecclesiæ, ac prefato priori cunctisque successoribus suis. Quo facto, concessit etiam jamdicto monasterio ac priori memorato, ut qualicumque tempore episcopus Ruthenensis vellet communias facere, secundum consuetudinem patriæ, tunc prior congregatis agricolis vel habitatoribus sui honoris retinendi licentiam haberet ad opera sua explenda, scilicet ad constructionem ecclesiæ, et aliorum ejusdem loci ædificiorum, ut tamdiu faceret illos ibi operari, quandiu cognoverit alios in communia demorari... rei gratia jam præfatus prior dedit illi centum solidos et fidei scutum, videlicet ut illud fidei scutum foret hujus largitionis signum. Et ad confirmationem hujus scripturæ et memoriale sempiternum huius rei, testes sunt... et prior Deodatus, Rigualdus de Maurlon, et... de Pradinas, et multi alii clerici et laici.... Sicut hic scriptum est tenuit prior Deodatus, et possedit in pace huius acquisitionis donum valde sibi necessarium, cum P[etro] episcopo, et bonæ recordationis Pontio successore suo. Similiter Raimundus episcopus et gloriosæ memoriæ Ademarus successor et consanguineus ejus laudaverunt, et condonantes incommutabiliter firmando corroboraverunt. 2 Testes sunt Bernardus archidiaconus, Frotardus de Bel Castel, Bego Foramunz, et multi alii. 1 Pierre I er Bérenger, évêque de Rodez de 1053 à Pons, évêque de Rodez de 1079 à 1090; Raimond, évêque de Rodez en 1095; Adémar, évêque de Rodez de 1099 à 1144; Pierre II, évêque de Rodez de 1146 à
374 , décembre, mercredi Donation par Alphonse-Jourdain, comte de Toulouse, de la seigneurie d Escatalens. A. Original: ADTG, G 698 (Andurandy 5949). Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. In nomine Domini nostri Ihesu Christi. Manifestum sit cunctis presentibus et futuris, quod ego Ildefonsus, Dei gratia comes Tolose et dux Narbone et marchio Provincie, 1 dono Domino et sancto monasterio monachi sancti Petri de Moisaco et vobis, frater Geraldus abbas, et ceteris fratribus monachis dicti monasterii de Moisaco presentibus et futuris, meam villam de Scatalenx, cum terra in qua est et pertinenciis. Et dono et concedo totum mixtum... <tampon> inperium in villa et in pertinenciis dicti loci in qua est et pertinenciis, ut melius ibi habeo vel habere debeo vel teneo aut ullus homo aut femina per me vel de me dono in qua ut superius expressum est, et ut melius intelligi <? tampon!> et in pertinenciis justum et rationem quam ibi habeo vel habere debeo, pro Dei amore et redemptione anime mee et omnium parentum meorum. Villam de Scatalenx que ibi est quomodo, dono francam sine questas et sino ullos usos malos, pro toto tempore, in villa supradictum est et in pertinenciis. Et ego Ildefonsus, Dei gratia comes Tolose, dono et concedo totam donationem et omnes conquestas et totum mixtum meri imperium et omnia, ut supra dictum est, et pro toto tempore. Et dono et concedo post istam supra dictam donationem omnes conquestas et acaptus, omnes domos fratribus monachis Sancti Petri supra dicti, qualicumque modo fecerint vel facere potuerint, sive emptione, sive dono, per totam meam terram quam modo habeo vel habuero, ita quod ego inde michi (?) eis vel successores mei requiramus. Actum est hoc anno Dominice Incarnationis millesimo C X LVII, regnante Lodovico rege Francorum, dompno Raymundo episcopo Tolosanam sedem regnante, in mense Decimbro, feria IIII a. Testes et videntes sunt isti: Armandus de ipsa Mora. Willelmus de Tolosa, burgensis de Moisacco. Iohannes Veiriars atque Bruno Rainaldus. Y. Potinellus. R. Ratis. R. de Gaure. Et ego Raimundus sacerdos hanc cartam scripsi, et hoc signum propria manu feci. 1 Alphonse-Jourdain, comte de Toulouse de 1112 à
375 273. [1113/1147] Donation par Gausbert Borrell de Orgoill et son fils Arnaud, faite au prieuré de Masquières, de tous leurs biens, à l occasion de la sépulture d Aimeric. Copie du XVII e siècle d après une feuille de parchemin contenant d autres actes ( cartulaire de Masquières): Doat 129, f. 26r-27r. Edition: Müssigbrod, p Gauzbertus Borrell del Orgoill et Arnaldus filius ejus dederunt et in perpetuum concesserunt Deo et sancto Petro de Moissiaco et sancto Vincentio, Stephanum del Poj et fratrem suum Gairaldum et omnia quæ habebant, tenebant et possidebant, pro sepultura Aimerici, filii ipsius Gausberti, et pro remedio animæ ejus, in manu Bernardi, prioris de Mascheriis. Qui hoc donum infringerit, in inferno damnandum se noverit. Factum est hoc donum Ludovico regnante, et Guillelmo Caturci episcopante. 1 S. Geraldi Abaro. S. Bernardi de Castello Novo. S. Bernardi del Auquj. 1 Louis VI le Gros, roi de France de 1108 à 1137, Louis VII le Jeune, roi de France de 1137 à 1180; Guillaume III, évêque de Cahors de 1113 à
376 274. [vers 1113/vers 1147] Donation par Gauzbert Arveus, faite au prieuré de Masquières, de la terre del Fossar et d une vigne. Copie du XVII e siècle d après un feuilet de parchemin contenant dautres actes ( cartulaire de Masquières): Doat 131, f. 284r-285r. Edition: Müssigbrod, p Clareat omnibus hominibus, quod Gauzbertus Arveus, ad obitum suum monachus, dedit pro remedio animæ suæ et parentum suorum, Domino Deo et sancto Petro de Moissiaco, et sancti Vincentio, illam terram quæ dicitur del Fossar, et vineam, scilicet duas denariadas a fellis, totum sicut ille habebat, tenebat et possidebat, sic dedit et concessit, nunc et in perpetuum, cum consilio fratrum suorum Guillelmi de Reveilla et Arvei, et sororis eorum Bernardæ, in manu Bernardi prioris de Mascheriis. S. Geraldi Abaro. S. Gauzberti Capdezoch. S. Petri de Fonsalada. 1 1 Acte difficile à dater. La présence du témoin Geraldus Abaro fait penser à une datation très proche du précédent acte. 376
377 275. [1140/1147] Notice sur la donation par Guillaume III, évêque de Cahors, de l église de Saint-Rémy. A. Original: ADTG, G 663 (Andurandy 5217). Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. Notum sit omnibus tam presentibus quam futuris quod Guillelmus, Caturscensis episcopus, 1 ecclesie Sancti Petri de Moysiaco, et Geraldo ejusdem monasterii abbati, et sacro conventui, ecclesiam Sancti Remigii dono concessit in perpetuum. Preterea G. Lutrandi in predicto monasterio de Moysiaco Lutrandum filium suum in monacum obtulit, et decimarum medietatem predicte ecclesie Sancti Remigii et unam bordariam et pratum et domum quandam necnon donationem et cetera quecumque in illa ecclesia exigebat, quocumque jure exigeret monasterio de Moysiaco, et Geraldo abbati et successoribus suis perpetua donatione concessit atque dimisit. Predictorum vero testes sunt: Ademarus archidianus, et P. del Poit, et G. de Corberio, et P. de Cuseiras. 1 Guillaume III, évêque de Cahors de 1113 à
378 Arbitrage rendu par Raymond, évêque de Périgueux, en faveur de Seguin, prieur de Cénac, à propos de la chapellenie de Domme. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 6v. Raimundus Dei gratia Petragoricensis æcclesie licet indigne dictus episcopus, Seguino priori ecclesie Beate Marie de Sennac et monachis ibidem Deo servientibus in perpetuum. Veniens ad nos dilectus filius noster Seguinus, prior ecclesie Beate Marie de Senaco, graviter conquestus est super capellania de Doma, dicens illam predicte ecclesie a domino Willelmo de Alba Roca bone memorie predecessore nostro fuisse donatam. cujus verbum cum credere noluissemus, Geraldus prior Sancti Aviti illius terre archidiaconus, hoc verum esse et donationem per eum factam fuisse, nobis presentibus affirmavit. cujus testimontio nos refragari nolentes, hoc donum a predecessore nostro factum, salvo jure episcopali confirmavimus. Et ut hec confirmatio firma et rata habeatur, sigillo nostro corroboravimus. Confirmationem vero istam consilio nostrorum archidiaconorum et clericorum fecimus, scilicet Willelmi Iordani archidiaconi, et Geraldi prioris Sancti Aviti, predicte ecclesie archidiaconi, et Ramundi de Marzac, et Petri Grimoardi, canonicorum Sancti Frontonis, et Mauricii notarii nostri, anno ab Incarnatione Domini M.C.XL.VIIII, in urbe Roma Eugenio papa II, in Frantia Lodovico regnante, in Petragorica civitate Bosone comite. 378
379 277. [milieu XII e siècle] Donation, faite au prieuré de Masquières, par Arsendis, moniale, d un mas. Copie du XVII e siècle d après un feuilet de parchemin contenant dautres actes (cartulaire de Masquières): Doat 131, f. 286r-286v. Edition: Müssigbrod, p Notum sit omnibus hominibus, quod Arsendis sanctimonialis, derelinquens sæculum pro salute sua et parentum suorum, dedit Deo et sancto Petro de Moissiaco et sancto Vincentio, 1 illum masum quem tenebat Petrus Gaucelinus ad Carridam Rocam, totum et ab integro, cum consilio filii sui Guillelmi et filiæ suæ Austris. Et debet servire ad dominum suum priorem octodecim denarios restalatgue e un cestier de fromen e un de civada de ces, e doutse denier a Nadal, et totum aliud servicium. 1 Saint-Vincent est le vocable de Masquières. 379
380 278. [milieu XIIe siècle] Coutumes de Moissac. 380
381 279. [milieu XII e siècle] Leudes de Moissac. Copie du XVIIe siècle: Doat 131, f. 341r-349v. 381
382 Engagement par Raimond de Cos de ses droits sur l église de Cos. A. Original: ADTG, G 669 (Andurandy 5222). Analyse du XVIII e siècle: Andurandy A. Bernardus de Born scripsit. Raimond de Cos bailla en engagement a Sicard Moine de l Eglise de Cos tout le service & acaptes qu il avoit sur lad. Eglise de Cos pour 100 s. caorsins. L an N
383 281. [1135/1151] Vente d un casal par Guillaume Siquier. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 7v. Edition: Müssigbrod, p Guillelmus Siquerii dedit et vendidit illud casale, quod est juxta murum siminterii quod tenuit Stephanus Viviani, totum ab integro, sicuti est a porta vicarii usque in viam publicam, que tendit ad plana, Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo, necnon et domno G. 1 abbati Moysiacensi, atque W. priori et ceteris monachis, tam presentibus quam futuris, et accepit ab eis C.L. solidos Caturcensis. Hoc fecit consilio et voluntate fratrum suorum, videlicet Stephani del Poget, Raimundi Guilelmi, Siquerii, Bernardi Amelii, Petri. 2 Similiter Bernardi Amelii dedit hac vendidit la largament de domo infirmorum, sicut extremitas muri domus abbatis recte tendit ad vallum et ipsum vallum, accepit quoque a prefatis senioribus unam mulam precio.cl. solidorum, consilio et voluntate omnium supradictorum fratrum, et Bernardi Montis Esquivi, atque Ricardis matris supradicti Bernardi Amelii. Jam dicti vero venditores de omnibus hominibus debent facere guirentiam. Videntibus et audientibus W. de Relias. Petrus de Colongas. Costantinus camararius. Stephanus de Castilo. Segur. Giloni medico. 1 Il peut s agir aussi bien de Guillaume ( ), que de Géraud ( ), d où la datation 1135/ Voir le schéma généalogique des Siquier : Didier Panfili, Aristocraties méridionales. Toulousain-Quercy XI e -XII e siècles (Rennes 2010), p
384 282. [1140/1151] Cession de l église de Saint-Martin de Meauzac, faite par l abbé de Moissac, à Bernard, moine. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Geraud Abbé de Moissac & son Convent donnerent l Eglise de Saint Martin de Melzac a Bernard Moine de pardines sa vie durant, sans date. N
385 ABBATIAT D ETIENNE DE ROQUEFORT (v v. 1160) Vente de la maison de l oeuvre, par l abbé Etienne de Roquefort, à Pierre Cantamerle. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 6v. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy [Ai]zo es karta de remembrament que Esteve d Airocafort l abas a vendud lo casal e la maio de la obra, per cossel dels seniors a n Peire Cantamerle, e a son orden, per M. e C.XXX a solidos d Arnaldencs, que l n a donad Peire Cantamerles, e per casal e per la maio. De la primera compra que compred d Arnald Capel, en que mudaran los forn. Aquest casal e aquesta maio de la obra a donat a feus Estephe de Rocafort l abbas, per cossel dels seniors a n Peirro Cantamerle e a sos enfantz, e a tot son orden, per fe, senes enguan, ab V solidos d acapte, e ab XII diners d oblias a Nadal franca mentz. Aisi com eil meils la teina in la aina, e n Peire Cantamerles deune esser om per aquest feus al senior de la obra. Daizo sun testimoni: Ponz de Mont Lenard, Costantins al mosners, Martis, Brus Daide, Artman de La Mora, Ponz Fortaiz, Guillem de Paratge, Beroacer, Guirald de Mont Valran, Esteve Daide. E naquest forn que desubre anen mentagud aura Peire Canta Merles un plen gradal de brasa, a cada dia aia semper, e il etotz sos ordens, quel fors cozera, ab VI diners elacabert tres doble. Willelmus scripsit, anno ab Incarnatione Domini M.C.L.V., regnante rege Ludovico, et G. Caturcense episcopo. 1 1 Gérald III, évêque de Cahors de (1155) à (1200). 385
386 (style d Annonciation), 10 février Confirmation, par Raimond de Lautrec, évêque de Toulouse, de la donation à l abbaye de Moissac de l église Saint-Sauveur de Castelsarrasin, faite par son prédécesseur Amélius Raimond du Puy. A. Original: ADTG, G 692 (sceau perdu). A. In nomine Sancte et Individue Trinitatis. Ego Raimundus, Dei nutu Tholosanus episcopus, 1 solo intuitu Christi qui gratis dedit et gratis dare precepit, 2 dono et concedo ecclesiam Sancti Salvatoris, que fundata est in Castro Sarraceno, venerabili Moysiacensi abbati Stephano, 3 et omnibus fratribus in predicto monasterio degentibus eorumque successoribus, perenni jure et quieto, salvo jure episcopali, in perpetuum. Prefatam enim ecclesiam antedictum monasterium ex dono predecessoris nostri dompni Amelii, Tholosani episcopi, 4 antiquitus possederat, sicut plurium religiosorum relatu cognovimus. Ut autem nostre auctoritatis donum quod ęx radice pure caritatis descendit, ratum et inviolabile permaneat, presens scriptum impressione sigilli nostri munivimus. Sane quidem quatinus nostra donatio inconvulsa et stabilis per omnia tempora maneat, nomina illorum quibus presentibus firmata hec donatio fore dinoscitur, subter annotare decrevimus. Signum Willelmi, prioris Sancte Marie. 5 Signum Arnaldi, subprioris. Signum Raimundi de Mala Musca, prioris Coquinarum. 6 Signum Simonis, prioris Gardelle. 7 Signum Petri de Maurencs, cellararii Sancte Marie. Signum Willelmi de Verdu, unius de fratribus Templi. S. Arnaldi Bertranni. S. Romevi de Ponte. S. Petri d Ausunla. Hoc totum factum est in capitulo Sancte Marie Tholose, 8 anno ab Incarnatione Domini M.C.L.V., mense Februarii, decima die ipsius mensis, luna XV a, epacta XX.VI a, 9 regnante Ludovico Ludovico Francorum rege, 10 Raimundo Tholosano comite. 11 Willelmus SCRIPSIT. 1 Raimond de Lautrec, évêque de Toulouse de 1140 à Matthieu 10,8: gratis accepistis, gratis date. 3 Etienne de Roquefort, abbé de Moissac de v à v Amélius Raimond du Puy, évêque de Toulouse de 1106 à Notre-Dame de La Daurade, à Toulouse. 6 Raimond de Mala Musca, prieur de Saint-Pierre des Cuisines, à Toulouse. Auparavant, ce moine était operarius de l abbaye de Moissac: Régis de la Haye, Arnaud Guillaume, constructeur du cloître de Moissac, in : BSATG 120 (1995), p Lagardelle, sur la commune de Muret (Haute-Garonne, ch.l.arr.), fut donné en 1073 à l abbaye de Cluny. 8 Salle capitulaire de Notre-Dame de La Daurade, à Toulouse. 9 En 1156, le 10 e jour de la lune correspond au 10 février. L épacte 26 était celle de l année Il faut donc dater l acte en 1156, et conclure à l utilisation du style d Annonciation. 10 Louis VII le Jeune, roi de France de 1137 à Raimond V, comte de Toulouse de 1148 à
387 ABBATIAT DE ROBERT D AUBEROCHE (v ) , juillet Bulle du pape Alexandre II, confirmant la donation de Raymond de Pierre. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 22. Bulle du Pape Alexandre 3 e. donnée a Montpelier le 3 e des Calendes d Août 1160, confirmant la donation de Raimond de Pierre. Lad. Bulle est adressée à Etienne Abbé de Cluny & aux freres de son Convent. N
388 Accord conclu entre l abbé Robert de Gérald Dertelans à propos d une vigne située devant la porte Guileran. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 15v. Sciendum est quod hec est concordia quam domnus Rotbertus, abbas Moysiacensis, fecit cum Geraldo Dertelans, de terra et vinea que est ante portam de Guilaran, juxta vallum, in qua ecclesia Moysiacensis decimam habebat, ut datis XL solidis predictus Geraldus in predicta terra vel vinea ortum faceret, sine prestatione decime. Sed si aliquid aliud ibi faceret, decimam de aliis omnibus fructibus persolvere debet, sicut antea persolvebat ecclesie predicte. Hec concordia facta fuit anno Domini M.C.LXIIII. Huius concordie testes sunt Petrus de Maurencs, 1 Geraldus Boneti, Petrus de Taniers, Durannus Mercers, Rainaldus Passa Joglar, Johannes de Caors. 1 Petrus de Maurencs figure dans l acte de donation de Castelsarrasin (1156) comme cellérier de Notre-Dame de La Daurade. 388
389 288. [1165], 30 juillet Confirmation, par le pape Alexandre III, de la donation de l église de Sallèles-d Aude. Avec une copie de l acte de donation de 1087, une confirmation du dimanche 17 juillet 1166, et une confirmation d un mercredi d août. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin trouvée aux archives de labaye de Moissac : Doat 128, f. 200r-204r. C. Copie du XVII e siècle d après loriginal en parchemin trouvé aux archives de labaye de Moissac : Doat 129, f. 40r-41r (ne donne que la confirmation papale). Indiqué: Jaffé Alexander episcopus, servus servorum Dei, 1 dilectis filiis Estephano abbati 2 et fratribus Cluniacensibus, salutem et apostolicam benedictionem. Iustis petentium desideriis dignum est nos facilem præbere consensum, et vota quæ a rationis tramite non discordant effectu sunt prosequente complenda, ea propter dilecti in Domino filii vestris justis petitionibus grato concurrentes assensu donationem quam Raimundus Petri, pro redemptione peccatorum suorum, de assensu et voluntate bonæ memoriæ Dalmatii quondam Narbonensis archiepiscopi, monasterio vestro rationabiliter fecit, sicut in autentico scripto exinde facto continetur, vobis authoritate apostolica confirmamus et præsentis scripti patrocinio comunimus, statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostræ confirmationis infringere, vel ei aliquatenus contravenire. Si quis autem id attemptare præsumpserit, indignationem Omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum eis se noverit incursurum. Datum apud Montempessulanum tertio Kalendas augusti. Donation. Notum sit omnibus hominibus ubique in Christo credentibus, tam futuris quam et præsentibus, donationem quam ego Raymundus Petri facio, simul cum filiis Petri et Berengario et uxore mea nomine Adalaicis, propter remedium animæ meæ et remissionem peccatorum meorum. Igitur ad honorem Domini nostri Jesu Christi et ejus Genitricis Mariæ, ego Bernardus 3 Petri, cum filiis meis supradictis, necnon cum consilio et voluntate simul et præcepto domini Dalmatii Narbonensis archiepiscopi, 4 dono et laudo Domino Deo et semper Virgini Mariæ, sanctissimisque ejus apostolis Petro et Paulo, et ad coenobium Cluniacense in proprio alode, ecclesia de Illa Sallela, quæ est in Narbonensi pago, cum ecclesiastica subsidia, et tertiam partem de illum decimum, cum totis primiciis de ipsa vila Salella, de molendinis vero quæ sunt et quæ erunt in fluvium Cesser, 5 in territorio ipsius villæ totum decimum ex certo 6 unum, cujus castellanus duas partes habet, ab integrum dono similiter, et de spiculariis, qui in ipsa villa sunt et erunt ad luminaria concinanda ipsius ecclesiæ, dono totum et ab integro, istos vero honores cum supradicta ecclesia, et quidquid habitatores loci illius juste acquirere amplius potuerint totum et ab integro, sicut jam supradictum est, in proprio alode absque ulla reservatione, cum terris et vineis, molendinis et molendinariis cultis et incultis, et omne quidquid dici et nominari potest, ego Raymundus Petri cum filiis supradictis concedo et dono libenti animo, et plena memoria supradicto Cluniacensi loco, 1 Alexandre III, pape de 1159 à Etienne I er, abbé de Cluny de 1161 à Lisez: Raymundus. 4 Dalmace, évêque de Narbonne de 1081 à La Cesse. 6 Lisez: excepto. 389
390 et ejus habitatoribus abbatibus et monachis istis, et cunctis eorum successoribus, ut habeant absque ulla contradictione in proprio alode, ut possideant in perpetuum. Sane si aliquis, quod absit, diabolico spiritu captus, huius cessionis vel descriptionis donationem in aliquo violare aut dirumpere voluerit, non habeat potestatem, sed sit in inferno ejus hereditas cum Juda traditore et aliis diabolis in æternum damnatus, insuper et in præsentia Romani Pontificis et aliorum fidelium christianorum quasi tirannus et sacrilegus quousque satisfaciat diiudicetur. Facta autem huius cessionis descriptio Dominicæ Incarnationis anno millesimo octuagesimo septimo, Dalmatii archiepiscopi Narbonæ pontificatus archæ sublimato, Francorum regnante Philippo rege. 1 Nomina vero illorum qui hæc affirmant et corroborant ita esse ista tenenda sunt. Signum Raymundi Petri, qui hæc firmat et ita signat: +. Signum + Petri Ramundi. Signum + Berengarii Ramundi. Signum + Bernardi Guillelmi de Solague. 2 Signum + Bernardi Guillelmi de ipsa Salela castellani. Signum + Pontii Guillelmi. Sig+num Beguoni monachi qui hæc rogatus scripsit. Confirmation de la dite donation. In nomine Domini nostri Jesu Christi, ego Berengarius de Salella, cum filio meo Petro Ramundi et omnibus aliis infantibus meis, nostra bona, gratuita et spontanea voluntate, cum consilio et voluntate domini Pontii Narbonensis archiepiscopi, et Raymundi Arulensis abbatis, et Raymundi de Poihsurigs, 3 et Raimundi de Quaranta, et aliorum villæ Salellæ nobilium et bonorum hominum, illam donationem, quam Raymundus Petri avus meus, et Petrus Raymundi pater meus fecerunt Deo et Cluniacensi monasterio, laudamus, concedimus et confirmamus, sicut in carta donationis earumdem scriptum est, et promittimus Deo et Beatæ Mariæ et prædicti loci Sallelæ monachis, et aliis omnibus habitatoribus qui in prædictæ donationis honore vel rebus nullam amodo forciam vel toltam faciamus, sed benigne amenius vel manuteneamus. Facta carta anno Domini millesimo centesimo sexagesimo sexto, decimo sexto kalendas Augusti, feria prima, regnante rege Ludovico. 4 Sig:+:num Berengarii de Sallela. Sig:+:num Petri Ramundi, filii ejus, qui hanc cartam fieri jussimus, firmavimus, firmarique rogavimus atque præcepimus. Sig:+:num domini Ramundi abbatis de Arulis. Sig:+:num Ramundi Berengarii de Oviliano. 5 Sig:+:num Ramundi de Poihfurigs. Signum Ramundi de Quaranta. 6 Sig:+:num Arnaldi Isarns. Signum Petri Romeu. Raimundus monachus et sacerdos scripsit, dictante Ramundo abbate de Arullis. Hæc autem carta fuit confirmata et a supradicto Berengario de Sallela laudata in capella de Capitestagni, 7 feria quarta, mense Augusti, in præsentia domini Poncii Narbonensis archiepiscopi, et Poncii Carcassensis episcopi, et Guillelmi Agatensis episcopi, et Joannis Magalonensis episcopi, 8 et Rotgerii et Petri Narbonensium archidiaconorum, et Fulcranni Magalonensis, et Petri Ramundi sacristæ Agatensis, et Odonis sacristæ Carcassensis, et Guillelmi abbatis Sancti Amandi. Et ut hæc carta nostris futurisque temporibus firma et inconcussa permaneat, sigillo domini Poncii Narbonensis archiepiscopi signata et impressa fuit. 1 Philippe I er, roi de France de (1059) 1060 à Soulatge (Aude, arr. Carcassonne, canton Mouthounet). 3 Puisserguier (Hérault, arr. Béziers, canton Capestang). 4 Louis VII le Jeune, roi de France de (1131) Ouveillan (Aude, arr. Narbonne, canton Ginestas). 6 Quarante (Hérault, arr. Béziers, canton Capestang). 7 Capestang (Hérault, arr. Béziers, ch.l.c.). 8 Pons d Arsace, archevêque de Narbonne de 1162 à 1181; Pons II de Brugal, évêque de Carcassonne de 1159 à 1170; Guillaume II, évêque d Agde de (1165) à 1173; Jean de Montlaur, évêque de Maguelonne de 1159 à
391 , 21 janvier Bulle du pape Alexandre III, adressée à l évêque de Cahors, obligeant les habitants de Moissac de rendre à l abbaye les biens qu ils retenaient. Copie du XVII e siècle d après loriginal en parchemin : Doat 129, f. 38r-39r. Indiqué: Jaffé (7808). Alexander episcopus servorum Dei, venerabili fatri Caturcensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem. Quantum sit onere debitorum monasterium Moysiacense gravatum, et qualiter inopiæ et cegestati subiaceat, tua discretio non debet aliquatenus ignorare. Quia vero ad onera et necessitates monasterii alleniandas toto studio debemus intendere, et ejus gravamina in quantum possumus alleniare discretioni tuæ per apostolica scripta mandamus, quatinus burgenses Moysiacenses monere studeas et attentius exhortari, ut terras, redditus et honores præfati monasterii, quod nomine pignoris detinent, sive fructibus perceptis sortem suam in duplum receperunt eidem occasione postposita resignent et deinceps sine communi consensu abbatis et capituli vel sanioris partis thesaurum vel possessiones aut honores seu redditus monasterii in pignus recipere nulla ratione attentent, terras vero et redditus quos occuparunt eisdem fratribus restituere non morentur, vel in præsentia tua plenam exinde justitiam exhibere. Si autem monitis tuis acquiescere forte noluerint, tu eos ad hac efficiendum autoritate nostra compellas et etiam ecclesiastica censura percellas, et terram interdicto supponas. Datum Beneventiæ, duodecimo kalendas Februarii. 391
392 290. jeudi 9 mars 1166 (lisez : 1167) Donation en fief au chapelain de Bioule, par le vigneron Gérald, d une vigne à Pech Cavalier. Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 6r. De biolo. Notum sit omnibus hominibus presentibus et futuris quod Geraldus vinearius, et Geraldus filius ejus, et Gauzberga soror Geraldi, dederunt ad fevum Willelmo capellano, et ecclesie de Biule quam ipse prefatus Willelmus tenebat, cilicet II as dinairadas de vinea in Podio Cavallario, et pro isto fevo Willelmus sacerdos Sancti Salvatoris supradictus et succesores ipsius qui tenebunt ecclesiam de Biule debent dare in uno quoque anno Quadragesima intrante XII denarios obliis et reacapte alios XII denarios, quando evennerit. Hoc predictum totum debent facere guirenciam semper predicti donatores, et Ramundus Bellannus et Poncius Bellannus et genus eorum ac omnibus emparatoribus ecclesie Sancti Salvatoris de Biole et omnibus habitatoribus ejusdem loci. Huius doni testes sunt: Hugo del Brul, et Ramon Raterius, et Ramon Bellans, et Poncius Bellans, qui fuerunt domini et antea debent esse guirentes. Facta carta ista VII idus Marcii, luna XV, feria V, anno ab Incarnatione Domini M.C.LX.VI., 1 regnante Ludovico rege Francorum, et Raimundi comite, et Geraldo episcopo Caturcense. 2 Arnaldus scripsit. 1 Il y a une erreur dans la date. Étant donné qu il s agit d une copie, il s agit probablement d une erreur de copiste. Le 7 des Ides de mars est le 9 mars, luna XV donne l âge de la lune, 15 jours, feria V est le jeudi, et l année est donnée en chiffres romains, source bien connu d erreurs. Le 9 mars 1166 ne tombe pas un jeudi, mais un mercredi, en l occurence le Mercredi des Cendres. L âge de la lune n y est pas de 15, mais de 4 jours (nombre d or 8). Par contre, tous les éléments de datation concordent pour l année 1167 (nombre d or 9) : le 9 mars 1167 est un jeudi, et l âge de la lune est de 15 jours. Le copiste a donc oublié un I à l indication de l année en chiffres romains. 2 Louis VII le Jeune, roi de France de 1137 à 1180 ; Gérald III, évêque de Cahors de 1151 à
393 Accord entre Géraud de Montbarla et l abbé Robert d Auberoche, à propos des revenus sur les cabeths. A. Original: ADTG, G 604 (Andurandy 1972). Parchemin abîmé, texte effacé par endroit, h. 122/128 mm, l. 235/239 mm. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Brunel, n A.... rament que Guiraud de Mon Valra... venguz a fi, e az acordet ab l abat... d Alba Roca e ab los senors en l almoina davant los pros omes d esta vila de DCCCC sol. de Caorcenc[s], que Guirautz avia el cabez 1 de la obra em pengs... Guillem de Paratge, e de las paiseiras e del cabez de Guilaran, a per nom dels condersers, e de las paiseiras que l abas fazia el feus de Guilaran, e en aquel de Guirau de Mon Valra, per que dizia Guiraud que l abas... deseretava e fasia paiseiras e so feu on afar no avia. E fo paraula conoguda, e jutgada que Guirau de Mon Valra e sos ordengs agues toz sos feus e... dregs en las paiseiras, e en las agas, e en las ilas, per bona fe, senes engan, aisi co anc melgs Esteves Guilaran ni Bernard Guilarans, ni sei ancensor, o ago ni o tengo. E apernom fo dig e conogud que om cerques lo plus sotira pal de la paiseira de Guilaran quant las agas serio paucas, e aqui at(?)eires om IIII molis a cab val, si pusco anar e ribar avant e areire, largament. E aitant reconoc li abas Rotbert e li senor monge per son feu. E conogo li pro ome, e li jutge per dreg, que se l abas ni om per lui avia fag conderser el feus de Guiraud de Montvalra ni de Guilaran, que no desfezes, e fo conogud e jutgat que l abas no fezes conderser en la sua endomergadura per quel feus de Guiraud afoles, mas enaisi cum li ancessor de l abat o avien tengud ab los ancessors de Guiraud de Mon Valra, per fe a senes engan. E per aquesta fi, e per aquest acorder laiset, Guiraud de Monvalra a l abat Rotbert, e als senors monges DCCCC sol. de bos Caorcencs, que avia el cabez, e en las agas de la obra per CCC sol. de Morlas. E l abas Rotbert autrejet e mandet an Guiraud de Mon Valra e a son ordeng la fi, e l acorder, aisi cum parlat e escriout es, e l en bajet en la boca. E d aizo fo jutges e testimonis Pont de Mon Lanart, en Guiraud Bonetz, en Boacers, en Bernart Ugoles, en Reinaud Pasa Joglars, en Pons de la Mora, en Esteves Ugoles. E testimoni Guillem Bernart escriva, en Ramon de la Mora, e Arnaut escriva, qui scripsit hanc cartam anno ab Incarnatione Domini M.C.LXX, regnante Lodovico rege Francorum, et Geraldo Caturcensi episcopo. 2 Accord entre Robert d Albe Roque, abbé de Moissac, & son convent d une part, & Geraud de Montvalra pour raison du cabez de l obre & de la paissiere & du cabez de Guilaran, et led. Montvalra quitte tout son droit pour trois cens sols morlas. L an N Frédéric Mistral, Lou Tresor dou Felibrige ou Dictonnaire Provençal-Français: Cabès, Cabet (Var), Chabet (Lim.), Chabé (Auv.), chevet, traversin. Mais aussi: sommet, la partie la plus élevée d une chaussée: au cabés de la peissiero = au chevet de la chaussée. 2 Louis VII le Jeune, roi de France de 1137 à 1180 ; Gérald III, évêque de Cahors de 1151 à
394 Engagement des dîmes de Livron, faite par le prieur de Caussade au monastère de Beaulieu. A. Original: charte partie (classée à tort dans le fonds de Beaulieu): ADTG, H 1 (Andurandy 5229).* Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Bibliographie: Moulencq, t. 2, p Edition et traduction : Régis de la Haye, Pour une édition des chartes de Moissac, in : BSAHTG 132, 2007, p A. Notum sit omnibus hominibus presentibus et futuris, quod Pontius, prior de Caussada et de Livro, consilio et voluntate Giraldi monachi qui tunc habitabat cum eo, et consilio parrochianorum ecclesię de Livro, misit in pignus pro C solidis de Mergoires, et si mergoires empeioravan pro duabus marcis argenti, fratribus Belli Loci presentibus et futuris tres sextarios frumenti, et tres annone, quos ei fratres Belli Loci singulis annis censualiter debebant. Insuper et in hoc pignore misit duas partes decimę que juri ecclesię de Livro pertinebant, de illis duabus terris quas fratres Belli Loci ultimo a Willelmo Vassal 1 acquisierant, quas duas terras Petrus de Lavernia monstravit, in presentia Pontii de Tolosa vicecomitis. 2 Sciendum vero quod Pontius, prior de Caussada, et de Livro, pro his omnibus guirentiam facere debet. Et ut hec omnia rata teneantur, Pontius, prior de Caussada et de Livro, fidejussores debet a Grimaldum de Livro, Giraldum 3 et Pontium, ejus filios. Bernardus Petri hujus rei testes rogati sunt. Montania. Arnaldus del Montat. Bernardus Ostalir. Grimaldus Raine. Bernardus Sabus. Petrus de Noic. Hec carta facta est anno ab Incarnatione Domini m.c.lxx.i. Tempus quo hoc pignus redimi poterit est de Martror en Martror. A B C D E F a. Leçon incertaine: debet ou debat. 1 Vassal peut désigner un vassal, mais peut être aussi un nom propre. 2 Pons, fils d Alphonse Jourdain, vicomte de Toulouse. On ne connaît de lui que son épitaphe. Sa mention dans cet acte est donc le deuxième texte que le mentionne. 3 Guiral semble bien être un nom de Livron. 394
395 Donation par Géraud Raganfredi, du lieu de de Lériet. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy L an Donation faite á l Abbé & Couvent de Moissac par Geraud Ragafredi, du lieu de Leriguet & de ce qu il y possedoit. N
396 ***. [après 1174] Catalogue des reliques en possession de l abbaye de Moissac. A. Copie du XIII e siècle: ADTG, G 585 (Andurandy 1581). Copie du XVIII e siècle: Andurandy Note sur la datation de ce texte. Dans le texte figurent les reliques de saint Cyprien, dont les reliques ont été transférées à l abbaye de Moissac en Y figure également saint Bernard, abbé, canonisé en Le texte est donc postérieur à A. Aucho son las cauzas dejos escrichas aychi quoma sen seguon. Seguon que dit en una carta ques el relequiari estycha l an M.C.II., al tems del Rey Carles. Breve memoria de reliquias que dedit Rex Karolus al mostie de Sant Peire de Moyssiac. Sibusis terra craturina Rarro mundi... a Ihesus Christus. Bursa sancti Petri apostoli. Antiquum memoriale reliquiarum datarum a Carolo Regi abbatia Moysiaci. In primis, de illo presepio ubi Dominus natus fuit; item de galeas Fili Dei et de illa columna ubi flagellatus fuit; item deinde de cruce Domini et de vestimento ejus et de sepulcro ipsius et de palma quam Dominus tenuit et de Monte Calvario ubi Dominus cruxifixus fuit; item deinde de capillis de beate Marie Virginis et de vestimento ejus; item de capillis beati Joannis Babtiste et de vestimento ejus; item de lapide beati Arcangeli Michaeli; item cum maxillis beati Petri apostoli et de quinque digitis ejus et brachium ejus et de aliis reliquis ejus; item reliquie espatula beati Pauli et de vestimento ejus; item duo dens de sancti Andreo apostoli et de vestimento ejus; item de capillis beati Johannis evangeliste et de vestimento ejus; reliquie sancti Thome apostoli et de veste ejus; item de vestimento beati Marci evangeliste; reliquie beati Philipi apostoli; item beati Iacobi et de vestimento ejus; reliquie beati Bartolomei apostoli; item de dente beati Iacobi apostoli; item caput sancti Juliani martir Brivatensis; item caput sancti Fereoli martir; item corpus et caput sancti Cipriani martir; reliquie sancti Cornelii; item maxillam sancti Antoni abbatis et de caput et de vestimento ejus; item brachium sancti Sebastiani; item brachium sancti Valentini; item una costa de brachium sancti Georgii; item reliquie sancti Esteffani martir et de lapide ejus; item reliquie sancti Eutropii et de vestimento ejus; reliquie sancti Ellegii; reliquie sancti Leonardii; item de collo sancti Blasii et de brachium ejus; item una costa sancti Alpiniani; reliquie sancti Marsialis; reliquie sancti Vinsencii; reliquie sancti Laurencius et de vestimento ejus; reliquie sancti Benedicti abbatis; reliquie sancti Filiberti abbatis; reliquie sancti Bernardi abbatis; reliquie sancti Geraldi; reliquie de las XI. M. Verges; item III Innosens; reliquie sancti Petrii et eremite; reliquie sanctorum Dionisii; reliquie sancti Eleuterii; item III dentes de Sen Martini episcopi; reliquie sancti Pacrantii; reliquie sancti Christofori; reliquie sancti Petronille; reliquie sancti Firmini; reliquie sancti Eulalie; reliquie sancti Crispini; reliquie sancti Candide; reliquie Trium Puerorum; reliquie sancti Bonifacii pape; reliquie sancti Basilisse; reliquie sanctorum Romani et Rustici; item una dens sancti Jacobi apostoli; reliquie sancti Saturnini; reliquie sanctorum Primi et Feliciani; reliquie sancti Caprasii; reliquie sancti Quirini; reliquie sancti Pancracii; reliquie sanctorum Cyrici et Julite; reliquie sancti Sernini; reliquie sancti Remigii; reliquie sancti Victoris; reliquie sancti Firmini; reliquie sanctorum Crispini et Crispiniani; reliquie sancti Candidi; reliquie sancti Romaani; reliquie sancti Rusticii; reliquie sancti Simphoriani; reliquie sancti Leodeguarii; reliquie sancti 396
397 Sulpicii; reliquie sancti Liberati; reliquie sancti Grisoguoni; reliquie sancti Nazarii; reliquie sancti Corcotinii; reliquie sancti Gorgoni; reliquie sancti Jovini; reliquie sancti Maxtrami; reliquie sancti Alexandri; reliquie sancti Avitti; reliquie sancti Alexandri et de vestimento ejus; reliquie sancti Gervasi et Protasi; reliquie sancti Remegii; reliquie sancta Redaguondis; reliquie sancta Appolonia; reliquie sancta Raffina; reliquie sancti Mercuri; reliquie sancti Genesii; reliquie sancti Silvogai (?); reliquie sancti Jheronimi; reliquie sancti Pelagii; reliquie sancti Salvii; reliquie sancti Amandi; reliquie sancti Sacerdotis; reliquie sancti Aredii; reliquie sancti Eusebii; reliquie sancti Licerii; reliquie sancti Macuti; reliquie sancti Ysici; reliquie sancte Fidis; reliquie sancte Anastasie; reliquie sancte Marguarite; reliquie sancte Lucie; reliquie sancte Basilisse; reliquie sancte Aredelde; reliquie sancte Confide; reliquie sancte Rose; reliquie sancte Eugeni; reliquie sancte Elene; reliquie sancti Mathei apostoli; reliquie sancti Ursini episcopi; reliquie sancti Gili abbati; reliquie sancti Lupi; item I a costa del bras de sancta Maria Magdalena; item de loli de sancta Katalina; reliquie sancti Ansberti; reliquie sancti Oriencis; reliquie sancti Silvestri; reliquie sancti Iacobi minor; reliquie sancti Gregori; reliquie sancti Barlabe; reliquie sancti Abdon et Sennen martyrorum; reliquie sancte Quitterie; reliquie sancti Fabiani martir; reliquie sancti Clarii; reliquie sancti Frontoni; reliquie sancti Simonis et Jude apostolorum; reliquie sancti Pachasii; reliquie sanctæ Menne martir; reliquie sancte Martre; reliquie Panteleonis; reliquie unum os de brachia sancti Andre apostoli; reliquie sancti Felicii; reliquie sancti Gericii abbatis; reliquie Trium Puerorum; reliquie de ligno quod fuit jactatus...um ad Jhesum; reliquie sancti Germarii episcopi et confessoris; reliquie sancti Sixti pape; reliquie de la mag en que Nostra Dona prestit; reliquie sancti Condivindi (?) confessoris; reliquie sancti Mayoli abbatis, lo dit ejus ipsius; reliquie de lapide ubi Dominus asendit in selum; reliquie sancti Nicolaii confessoris; reliquie sancti Germani episcopi; reliquie sancti Blavii; reliquie sancti Chave; reliquie de vestimentis in quibus sepultus fuit beatus Edmundus; reliquie sancti Geronimi presbyteris et aliorum sanctorum; reliquie sancta Ilarie, Jalonis et Nairareo; reliquie sanctorum Papiæ Mauri martyrum; reliquie particularum martyrum; reliquie de Nativitate Domini; reliquie de sepulcro Domini; reliquie de presepe Domini; reliquie in predicto (?); reliquie sancti Brictii, Nicolai episcopi et de oleo quod de ejus tumba licatur; cum reliquis Laurencii, Sidrac, Misac et Abdenaguo, et sanctorum Gerici et Belici confessorum; de sepulcro Domini; de mensa ubi coenavit cum discipulis; de lapidibus sancti Stephani martir; de lapidibus Campi Floridi; reliquie sancti Rennii martir; reliquie sancte Johanna; reliquie Johannis et Paulis. (au dos:) Breve de illas reliquias qui sunt in altario sancti Petri apostoli: in primis de... deinde de sancto Petro, item de sancto Paulo; item de sancto Ansberto; item... de sancto Martino; item de sancto Avitto et ex ligno sancte Crucis; reliquie sanct... Diligent... (suit une notice sur la réparation de la croix de Saint-Sauveur en 1231). 397
398 , juillet, mardi Confirmation, par Grimald de Gaujac, de la donation de l église de Gaujac. A. Original: ADTG, G 571 (Andurandy 5241). Parchemin, h. 10,0/10,3 cm, l. 40,3/41,8 cm. Edition: Brunel, Les plus anciennes chartes, n A. Sciendum est quod Grimaldz de Gaujac doneg per si e per tot so orden a Deo et ad Sancto Petro e a l abad Rotger de Moisag et domo de Moisag et ad omnibus ejusdem loci habitatoribus presentibus et futuris, bonament, la gleisa de Gaujag els gleisiasgues el delme e tot quant e la gleisa apertę, so qu ęl i avia, bonament, ab convenenza que i reteg per si e per so orden quę, quant se morio, c on los sebelis a Moisag e los receubes al port a Escorsag e los morgues ab aver, si n avio, o senes aver, si no n avio. Tot per eissa covenenza quę Grimaldz de Gaujac doneg aquęst predit do, o doneg Bernadz Tagiers, sos fraire, per si e per tot so orden, bonament, tot aquo qu ęl i avia e la gleisa de Gaujag ni els gleisiasgues ni el delme, tot a la conoisenza de l abad Roger ni dels morgues de Moisag, bonament. Sciendum est quod Ramons Bernadz e Olivers, sos fraire, tot aquęst do sobredit au lauzad e autrejad e donad bonament per lor e per lor orden e mandada bona guirentia de totas senoirias e aun o lauzad en tota lor terra e lor honor als seinors de Moisag, aqui on eli mels tornar s en volrio. E sobre tot aizo aun o fermad per Peira de Gaujag e per Guallard, so fraire, e aun o lauzad a lor e a lors effanz en tota lor terra e lor honor, aqui on mels tornar s en volrio, bonament. E ambidoi fraire Peire de Gaujag e Guallardz, sos fraire, de tot aquest do sobredit au mandada guirentia per lor et per tot lor orden als senors de Moisag de totas senoirias e aun o fermad e lauzad en tota lor terra e lor honor als senors de Moisag, aqui on mels tornar s en volrio, tot a la lor conoisenza dels senors de Moisag. Aquest dos sobreditz de Ramon Bernad e d Oliver, so fraire, e la fermanza Peiro de Gaujag e de Guallard, so fraire, fo faitz e la ma de Ugo Durant, lo morgue de Sancti Leofarii. Testes sunt W. Bernadz e W. Berles e Guiraudz Ramons e Arnaldz de Cabanas e Azemars del Guarig. Facta carta in mense Julii, sub die feria III a, luna XIIII a, anno Incarnationis Christi M.C.LXX.V, regnante Lodovico rege Francorum, et Ramondo Tolosano comitę, et Ugo ępiscopus. W. scripsit. 398
399 , août Engagement par Guillem Arnaud à Guillem Bernard, d une vigne et d une terre près de Castelsarrasin. Engagement par Bernart Fabre à Guillem Bernart, d une vigne et d un casal aux Tapies. A. Original: ADTG, G 692 (N 12); parchemin. Edition: Brunel, n A. Sciendum est quod anno ab Incarnatione Domini M.C.LXX.V, r[egnante] Lud[ovico] rege Francorum, R[aimundo] Tol[osano] comite, G[eraldo] Caturcensi episcopo, mense Augusti, Guillelmus Bernardi accepit in pignus pro se et ordinio suo, de Guillelmo Arnaudi, vineam et terram de Carsigas que est juxta motam de Paratge, et terram que est deforis, usque in via publica de Castello Serraceno, et casalem qui est juxta vineam de Raimondo Arnaudi, per C sol[idos] de Morlanis. Et debet illi ęssę bonus garens de omnibus amparatoribus. Tamen si Guillelmus Bernardi vel heres ejus vellet recuperare pecuniam suam, deu li redre, ab que lo fasa asabent per unum mensem. Hoc pignus laudavit et concessit Arnaudus de Monte Lanardo, Guillelmo [un nom rayé] et omni ordinio suo cum II sol[idis] de obliis annuatim. E l pengs devom solvere de Martror e Martror. Hujus rei testes sunt Arnaudus Pais Mainada, Arnaudus Mazelers, Poncius de Paratge, Bernardus Johannis, Bernardus de la Mora, Raimundus de Castilo, et Guillems de Castilo, en Raters. ARNAVDUS, communis notarius de Moysiaco, scripsit. * * * Sciendum est quod anno ab Incarnatione Domini M.C.LXXV, r[egnante] Ludov[ico] rege Francorum, R[aimundo] Tolosano comite, G[eraldo] Caturcensi episcopo, Bernardus Faber et uxor sua et filii eorum miserunt in pignus Guillelmo Bernardi et ordinio suo, vineam et casalem da las Tapias et omnes terras laorativas quas habent et tenent de monachis apud predictas Tapias, per LX sol[idos] de Morl[anis]. Et per missiones quas bona fide pro hoc pignore faciet. Hoc pignus suprascriptum laudavit et concessit Poncius de Monte Lanardo, cum VIII sol[idis] de obliis annuatim Guillelmo Bernardi et ordinio suo. Et pignus debent solvere de Martror e Martro. Et debent illi esse boni garentes de omnibus amparatoribus. Hujus rei testes sunt: Arnaudus Pais Mainada, Arnaudus Mazelerius, Guillelmus de Berencs, Bernardus Martini, Bego monachus, Boquerius. ARNAVDUS, communis notarius de Moysiaco, scripsit. <suivent quelques actes plus récents> * * * 399
400 , 24 novembre Donation par Arnaud de Viarose des dîmes de Viarose. Copie du XVII e siècle d après une copie en parchemin : Doat 129, f. 36r-37v. Sciendum est quod anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo septuagesimo quinto, regnante Ludovico rege Francorum, R[aimundo] Tolosano comite, 1 G[eraldo] Caturcensi episcopo, 2 octavo kalendas Decembris, Arnaudus de Biaroze, et Raymundus frater ejus dimiserunt in perpetuum spontanea voluntate sua adunationem decimæ ecclesiæ de Biarose, in manu Gausberti de Monte Valrano, archipresbiteri, videlicet quidquid in ea adunatione juste vel iniuste petebant vel petere poterant, tenebant vel tenere poterant. Insuper juraverunt super sacrosancta evangelia, quod nunquam eam adunationem deinceps peterent vel adunarent, nec per se neque per aliquam interpositam personam, sed nec aliquis eorum consilio vel auxilio seu interventu contra voluntatem Gausberti de Mont Valrano, archipresbiteri, vel successorum ejus sive sacerdotum ecclesiæ. Huius dimissionis et juramenti sunt testes Petrus de Monte Valrano, diaconus; Stephanus de Sancto Jacobo, sacerdos; Geraldus de Sancto Jacobo, sacerdos et subcapellanus; Geraldus del Castlar, sacerdos; Stephanus Augerii, diaconus; Gausbertus de Salvanac, filius Gaufridi de l Escout; Petrus Eliæ de Castilo; Bernardus Bros; Vuillelmus Stephani; Arnaudus Negredos; Petrus del Castlar; Stephanus Gaufridi; Gausbertus Gaufridi. Arnaudus, communis notarius de Moysiaco, scripsit. 1 Raymond V, comte de Toulouse de 1134 à Gérald III, évêque de Cahors de 1151 à
401 297. [vers 1160/1175] Notice sur plusieurs donations en faveur de l église de Bioule, faites du temps de dom Robert d Auberoche. A. Original: ADTG, G 668 (Andurandy 5233). Parchemin partiellement arraché sur le côté droit. Copie du XVII e siècle d après des copies escrites lune ensuite de lautre en un rouleau de parchemin en langage gascon trouvé aux archives delabaye de Moissac : Doat 129, f. 80r-96v. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy D. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Edition: Brunel, n. 95. A. Carta de remembrament que na Guillelma la vescomtessa deg lo dreg e l tort que avia el deime de Pug Cavaler, 1 dec a Deu e a San Salvador e als abitadors de la gleisa de Biule, e ma de Guillem lo capela. Testimoni: Esteve de Vilars, en Hug de Cantamerle, 2 ee [sic] Huc del Broll. 3 Per aquest do li deu far so anniversari a leis, e an Ugo de Larroca, so marit, a la festa Crispini e Crispiniani. 4 Conoguda causa sia que na Peironela la vescomtessa, dec lo deime de tota sa terra, e de tota sa honor que avia en la parrochia de la gleisa de Biule, ab amor e am voluntat de tots sos homes. Aquest do autregec n Arnaus Bernats, sos fils, e sa filla na Braida a De<u> e a la gleisa de Biule, e a la maiso de Moyssac. Per aquest do la om receuta e la maiso de Moyssac per morga, e donat, e autrejat sa part... que sera faits ni dits, e la maiso de Moyssac. E l abas Rotberts d Alba Roca l an receup e n Guillems lo morgues, e n Guillems lo... D aquest do fo testimonis: n Uc del Broll, en Arnauts Gauters, en Bernats de Monbo, en Audiarts de La Verna, 5 en Aroauca, en Au del Castell, 6 e dels autres gran massa. Per sa voluntat volc mai dar, la terra que na Grossa tenia de leis, aquesta terra del Poh e de la Golbertia, e la terra de la Baireira, e l feus que tenia na Vinareira ni n Bernats, sos fraire, de leis. Conoguda causa sia qu en Bernats de la Riba deg e autregec los dos casals que avia a la Barta a la Riba, a Deu e a la gleisa de Biule, per sa arma salvar, e ma d en Guillem lo capela. Testimoni: S. de Vilars, en Huc de Cantamerle, e dels autres gran massa. Conoguda causa sia qu en Bernats de Biule dec lo deime de tota sa terra a Deu e a la gleisa de Biule, e ma d en Guillem lo capela. Testimoni: Ramon Salvatge, Arnaud Gauter, en Ponso Baudi, en Huc de Cantamerle. Conoguda causa sia qu en Ratairets e sa ssor na Maenssa dero e autregero lo deime de tota lor terra e de tota lor honor, a Deu e a San Salvador e als abitadors de la gleisa de Biule. Testimoni: Guillem lo capela, en Huc de Cantamerle, en Guillem de la Penha, 1 e dels autres gran massa. 1 La Cavalerie ou Cabalario, lieu-dit sur la commune de Bruniquel, à 1,5 km au sud-est de Montricoux. 2 Le ruisseau de Cante-Merle contourne Bioule par le nord. 3 Breil Bas, lieu-dit à 1,5 km au sud de Bioule. Breil Haut, lieu-dit à 8 km au sud-est de Bioule. 4 Le 25 octobre. 5 La Vergne, lieu-dit à 3,5 km au sud-est de Bioule. 6 Les Castels, lieu-dit à 6 km au sud-est de Bioule. 401
402 Conoguda causa sia qu en Bernats de Batpalmas, e na Ricarts, sa moler, dero lo deime de tota lor terra e de tota lor honor a Deu e a San Salvador e als habitadors de la gleisa de Biule, per lor arma salvar, e ma d en Guillem lo capela, en Guillems lo capelas, aculic los ne en tot lo be fah de la gleisa. Testimoni: S. de Vilars, en Bernat de Roilac, en Arnauda del Broll. Conoguda causa sia que n Audiarts de La Verna deg a Deu e a la gleisa de Biule lo feus que na Caercina del Gres ni sos marits teniu de leis, locals es l airals del Barri 2 e l orts de la Broa del valat e l casal d aqui meteis detras lo castell, a sa fi, per Deu e per s arma, e ma d en Guillem lo capela. Aquest do autregec Guillems, sos fils. Testimoni: Ramons Salvatges, e Esteves de Vilars, en Ramons Julias, en Huc de Cantamerle, en Ramon Verroll, e dels autres gran massa. Conoguda causa sia que n Amels Sicfres dec a Deu e a la gleisa de Biule III casals e l casal del Pesquer, lonc la Nausa, 3 a sa fi. Per aquests casals li deu om far so anniversari a la festa de San Nicholau. 4 Aquest do receup Guillem lo capelas. Testimoni: S. de Vilars, en Ramon Verroll, en Arnauda del Broll, e dels autres gran massa. Conoguda causa sia qu en Audiarts de La Verna dec lo dreg el tort que avia e la parrochia de la gleisa de Biule, locals es lo deimes. Per eis caps lo dec Guillems, sos fils, el profergo a l autar de San Salvador, e a la crots, ab voluntat d en Guillem de Boisset, so marit, que y autrejec so que podia. Aquest do fes ab voluntat de sos homes del castell. [A]quest do fes e ma d en Guillem lo capela. Testimoni: Julia, en Borssacoll, en Ramons Salvatge, e ls cavaers, e las donas del castell, a per nom n Uc del Broll, en Pons Baudi, en Amel Sicfre, en Arnauda del Broll. Per aquest do es receuta en tot lo be fah de la maiso de Moyssac assenespart de tots homes, que no au re que far el deime, que ela avia, e la terra ni en la honor de la gleisa de Biule. Conoguda causa sia qu en Audiarts del Castell, en Guillems, sos fils, dero lo deime que aviu en la parrochia de la gleisa de Biule, a Deu e a la gleisa de Biule. Testimoni: Guillem lo capela, en Bernat Guiral, e S. de Vilars, en Ramon Verroll, e dels autres gran massa. Per aquest do los aom aculits en tot lo be fah de la gleisa. Dix donations faites en faveur de l eglise de Biule, et de Robert d Albaroca, abé de Moissac, par les personnes nommees aux titres particuliers. Donation de Guillelme vicomtesse du droit qu elle avoit au decimaire de Pug Cavaler. En langage gascon avec la traduction. Carta de remembrament que na Guillelma la vescomtessa deg lo dreg e l tort que avia el deime de Pug Cavaler dec a Deu et a San Salvador et als abitadors de la gleisa de Biule, et ma de Guillem lo capela. Testimoni: Esteve de Vilars, en Hug de Cantamerle, et Huc del Broll. Per aquest do li deu far om so anniversari a leis et a n Ugo de Larroca, so marit, a la festa Crispini et Crispiniani. Traduction 1 Penne (Tarn, arr. Albi, canton Vaour), sur l Aveyron. 2 Pech du Barry, lieu-dit à 4 km au nord-est de Bioule. 3 Clots de las Nauzes, lieu-dit à 3,5 km à l est de Bioule, sur le bord de l Aveyron. 4 Le 6 décembre. 402
403 Carta de ressouvenir que na Guillelme la viscomtesse donne le droit et le tort qu elle avoit au decimaire de Pug Cavaler a Dieu et a Son Sauveur et aux habitans de l eglise de Biule, en main de Guillaume le Prestre. Tesmoins: Estiene de Vilars, Hugues de Cantamerle, et Hugues du Broll Et pour ce don on luy doit faire son anniversaire a elle et a Hugues de la Roque, son mari, a la feste Crispini et Crispiniani. Donation de Peyronelle vicomtesse du consentement d Arnaud son fils et de Braida sa fille de la disme qu elle avoit sur l honneur de la parroisse de Biule pour estre Religieuse du monastere de Moissac. Conoguda causa sia que na Poironela la viescomtessa dec lo deime de tota sa terra, et de tota sa honor que avia en la parrochia de la gleisa de Biule, ab amor et ab voluntat de tots sos homes. Aquest du autregec n Arnaus Bernats, sos fils, et sa filla na Braida a Deu et a la gleisa de Biule, et a la maiso de Moissac. Per aquest do la om receuta et la maiso de Moissac per morga et donat, et autrejat sa part... que sera faits ni dits, et a la maiso de Moissac e l abas Rotberts d Alba Roca l an receup en Guillems lo Morgues, en Guillems lo... D aquest do fo testimonis: Huc de Broll, en Arnauts Gauters, et Bernats de Monbo, en Audiars de Laverna, en Aro auca, en... del Castell, et dels autres gran massa. Per sa voluntat volt mai dar la terra que na grossa tenia de leis aquesta terra del Poh et de la Golbertia, et la terra de la Baireira, et feus que tenia lla vinareira ni Bernats sos fraire de leis. Traduction Soit chose conneüe que na Peyronille la vicomtesse donna la disme de toute la terre, et de tout l honneur qu elle avoit en la parroisse de l eglise de Biule, et ce du vouloir et consentement de tous ses hommes. Ce don octroya Arnaud Bernard, son fils, et sa fille na Braide, a Dieu et a l eglise de Biule et a la maison de Moissac, et pour ce don Robert d Alba Roca, abé, Guillaume, le moine, et Guillaume le... l ont receue pour religieuse en la maison de Moissac, et luy ont donné et octroyé sa part de tout ce qui sera fait et dit a la maison de Moissac. De ce don sont tesmoins: Hugues de Broll, Arnaud Gauters, Bernard de Monbo, Audiarz de Laverne, en Acoauca, en... de Castell, et plusieurs autres. Plus de sa bonne volonté elle vouleut donner la terre que grosse tenoit d elle la terre du Poh, et de la Golbertia, et la terre de Baireiro, et le fief que tenoit llavinereire, et Bernad son frere. Donation de Bernard de la Riba de deux casals, qu il avoit a la barta de la Riba pour le salut de son ame. Conoguda causa sia qu en Bernats de la Riba deg et autrejet los dos casals que avia a la barta a la Riba, a Deu et a la gleisa de Biule, per sa arma a salvar, et ma d en Guillem lo capela. Testimoni: S. de Vilars, en Huc de Cantamerle, et dels autres gran massa. Traduction Soit chose conneue que Bernard de la Riba donna et octroya les deux casals qu il avoit a la barta de la Riba, a Dieu et a l eglise de Biule, pour le salut de son ame, en main de Guillaume le prestre. Tesmoins: S. de Vilars, Hugues de Cantamerle, et grand nombre d autres. Donation de Bernard de Biule de la disme de toute sa terre. Conoguda causa sia qu en Bernats de Biule dec lo deime de tota sa terra a Deu et a la gleisa de Biule, e ma d en Guillem lo capela. Testimoni: Ramon Salvatge, Arnaud Gauter, en Ponso Baudi, en Huc de Cantamerle. 403
404 Traduction Soit chose conneue que Bernard de Biule donna la disme de toute sa terre a Dieu et a l eglise, en main de Guillaume le prestre. Tesmoins: Raymond Salvatge, Arnaud Gauter, Ponso Baudi, et Hugues de Cantamerle. Donation de Ratayrets et de Maenssa sa soeur de la disme de toute leur terre. Conoguda causa sia qu en Ratairets et sa sor na Maenssa dero et autregero lo deime de tota lor terra et de tota lor honor, a Deu et a San Salvador et als habitadors de la gleisa de Biule. Testimoni: Guillem lo capela, en Huc de Cantamerle, en Guillem de la Penha, et dels autres gran massa. Traduction Soit choses conneue que Ratairets et sa soeur Maenssa donnerent et octroyerent la disme de toute leur terre et de toute leur honneur a Dieu et a Saint Sauveur et aux habitans de l eglise de Biule. Tesmoins: Guillaume le prestre, Hugues de Cantamerle, Guillaume de la Penha, et plusieurs autres. Donation de Bernard de Batpalmas et de Richarde sa femme de la disme de tout leur honneur. Conoguda causa sia qu en Bernats de Batpalmas, en Arricarts sa moler dero lo deime de tota lor terra et de tota lor honor a Deu et a San Salvador et als habitadors de la gleisa de Biule, per lor arma salvar, e ma d en Guillem lo capela, en Guillems la capelas, acu lo losne en tot lo befah de la gleisa. Testimoni: S. de Vilars, en Bernat de Roilac, en Arnauda del Broll. Traduction Soit chose conneue que Bernard de Batpalmas et Richarde sa femme donnerent la disme de toute leur terre et de toute leur honneur a Dieu et a Saint Sauveur et aux habitans de l eglise de Biule pour le salut de leurs ames, en main de Guillaume le prestre, lequel les receut dans tout le bienfait de l eglise. Tesmoins: S. de Vilars, Bernard de Roilac, Arnaude du Broll. Donation d Audiarts de Laverna du fief que Caercina del gres tenoit de luy. Conoguda causa sia que n Audiarts de Laverna deg a Deu et a la gleisa de Biule lo feus que na Ercina del Gres ni sos marits teniu de leis locals es lairals del Barri et lorts de la Broa del vabat el casal daqui meteis de tras lo Castell a sa fi per Deu et per sa arma, et ma d en Guillem lo capela. Aquest do autreget Guillems sos fils. Testimoni: Ramons Salvatges, et Esteves de Vilars, en Ramons Julias, en Huc de Cantamerle, en Ramon Veirol, et dels autres gran massa. Traduction Soit chose conneue qu Audiars de Laverna donna a Dieu et a l eglise de Biule le fief que Ercina del Gres et son mari tenoient d elle, qui est le domaine du Barri, et le jardin de la Broa du fossé, et le casal du mesme lieu, qui est derriere le Chateau, et ce a la fin de ses jours pour Dieu et pour son ame, en main de Guillaume le prestre. Ce don octroya Guillaume son fils. Tesmoins: Ramond Sauvage, Estiene de Vilars, Ramond Julian, Hugues de Cantamerle, Ramond Veirol, et plusieurs autres. Donation d Amals Sicfres de trois casals al casal del Pesquer. 404
405 Conoguda causa sia qu en Amels Sicfres dec a Deu et a la gleisa de Biule tres casals el casal del Pesquer, lonc la Nausa a sa fi per aquests casals li Deu om far son anniversari a la festa de San Nicholau. Aquest do recep Guillem lo capelas. Testimoni: S. de Vilars, en Ramon Verroll, en Arnauda del Broll, et dels autres gras massa. Traduction Soit choses conneu qu Amels Sicfres donna a Dieu et a l eglise de Biule trois casals et le casal du Pesquer, le long de la Nausa, et ce a la fin de ses jours. Et pour ces casals on luy doit faire son anniversaire a la feste de Saint Nicolas. Ce don receut Guillaume le prestre. Tesmoins: S. de Vilars, Ramond Verroll, Arnauda du Brol, et plusieurs autres. Donation d Audiarts de Laverna des dismes qu il avoit en la paroisse de Biule. Conoguda causa sia qu en Audiarts de Laverna dec lo dreg e l tort que avia e la parrochia de la gleisa de Biule locals es lo deimes Pereis caps lo dec Guillems sos fils et pro fergo a l autar de San Salvador et a la crots ab voluntat d en Guillem de Boisset so marit, que y autrejet so que podia. Aquest do fes ab voluntat de sos homes del castell. Aquest do fes e ma d en Guillem lo capela. Testimoni: Julia en Borssacoll, en Ramons Salvatge els Cavaers, et las donas dell castell a per nom n Uc del Broll, en Pons Baudi, en Amel Sicfre, en Arnauda del Broll. Per aquest do es receuta en tot lo befah de la maiso de Moissac assenespart de tots homes, que non aur que far el deime, que ela avia, et la terra ni en la honor de la gleisa de Biule. Traduction Soit chose conneue qu Audiars de Laverna donna le droit et le tort qu elle avoit en la parroisse de l eglise de Biule, qui est la disme, et en outre elle donna et offrit Guillaume son fils a l autel, et a la Croix de Saint Sauveur, du vouloir de Guillaume de Boisset, son mari, qui y octroya ce qu il pouvoit. Ce don fut fait du vouloir de ses hommes du chateau en main de Guillaume le prestre. Tesmoins: Julian en Borssacol, Ramond Sauvage le Cavier, et la dame du chateau a pour nom Nui du Brol, Pons Baudi, Amel Sicfre, et Arnaude du Brol. Et pour ce don elle est receue dans tout le bienfait de la maison de Moissac, sans qu aucuns hommes ayent aucune part ni rien a voir dans la disme qu elle avoit dans la terre et honneur de l eglise de Biule. Donation d Audiarts de Castel et de Guillaume son fils de la disme qu ils avoient en la parroisse de Biule. Conoguda causa sia qu en Naudiarts del Castell, en Guillem sos fils, dero la deime que aviu en la parrochia de la gleisa de Biule, a Deu et a la gleisa de Biule. Testimoni: Guillem lo capela, en Bernat Guiral, et S. de Vilarts, en Ramon Verroll, et dels autres gras massa. Per aquest do los a am aculits en tot lo befah de la gleisa. Traduction Soit chose conneue qu Audiars de Castel, et Guillaume son fils donnerent la disme qu ils avoient dans la parroisse de l eglise de Biule, a Dieu et a l eglise de Biule. Tesmoins: Guillaume le prestre, Bernard Guiral, S. de Vilarts, Ramond Verrol, et plusieurs autres. Et pour ce don on les a receus dans tout le bien fait de l eglise. C. 405
406 Sans date. Guillemete Vicomtesse donna à l Eglise de Bieulé le droit qu elle avoit a la dixme de Pech Cavalier, cette piece est un memoire ancien de cette donation & de plusieurs autres en faveur de l Eglise de Bieulé des pretentions qu ils avoint sur la dixme. N D. Hugues Laroque & sa femme donnerent á l Eglise de Bieulé la dixme qu il avoint, & autres particuliers donnerent de meme. Sans date. N
407 ABBATIAT DE BERTRAND ( ) Donation d un bien par Raimond de Marcaut , 15 mai Copie dans un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 15r. Sciendum est quod Raimundus de Marcaut in presencia Bertranni, abbatis Moysiacensis, et domni Petri Sancti Andree, prioris Tolose, dimisit ac solvit et reliquit integre batham de borriana quam tenebat, in manu jam dicti abbatis et in manu Seguini de Marcaissag, prioris ecclesie Sancti Salvatoris, in omni vita sua. Hujus absolucionis sunt testes Seguinus de Sancto Cirico, Bertrannus Sancti Andree, Unald de Meissones, Willelmus del Bosqued, Bernardus de Lavaur, et Gros, et alii multi. Facta carta idus Madii, anno Domini M.C.LXXVI, Lodoyco rege Francorum regnante, R. comite Tolosano. Petrus scripsit. 407
408 Donation par Gausbert de Perges de l église Saint-Ansbert et oblation de ses fils Bernard et Guillaume. A. Original: ADTG, G 612. A. Mention dorsale ancienne: Emptio ecclesie Sancti Ansberti anno Domini M CLXXVI. Sciendum est quod Gauzbertus de Pertica dedit jure hereditario Bernardo filio suo et Willelmo fratri ejus, totum illud jus quod habebat in ecclesia Sancti Ansberti et in decimis et in obliis et in omnibus denique dominacionibus suis, cis Tarnum et ultra Tarnum, in omni scilicet honore Sancti Ansberti. Et predictos filios cum omni supradicta hereditate sua obtulit et donavit monacos Domino Deo et beatis apostolis ejus Petro et Paulo et æcclesie Moysiacensi, in perpetuum, in manu domni Bertranni Moysiacensis abbatis. Tali scilicet pacto quod, si predictus Guillelmus monacatum recusaverit, unus de aliis fratribus cum vestibus suis et cum lecto suo, pro hac supradicta donacione, in æcclesia Moysiacensi monacus recipiatur. Quod si omnes alii fratres monacatum recusaverint, predictus Gauzbertus cum vestibus quoque suis pro recusante filio monacus recipiatur. Set et si ipse Gauzbertus monacus fieri vel noluerit vel non potuerit, tota predicta hereditas erit suprascripti Bernardi et per eum Moysiacensis æcclesie in perpetuum. Et sit notum presentibus et futuris hominibus quod omnis hec suprascripta hereditas erat in pignus pro XXV marchis argenti et ecclesia Moysiacensis solvit et deliberavit et reddidit XXV marchas argenti Geraldo probo homini, qui predicta hereditatem habebat in pignus. Huius rei testes sunt Amblardus, prior claustrensis; Petrus de Conorgas, camararius; Petrus de Maurencs; 1 Raimundus de Fezilgs; Petrus de Taner; Geraldus de la Capela; Geraldus de Pescadoiras; Costantinus; Raimondus Bos; Raimondus de Tolosa; Bernardus Raimondu. Laici: Durannus Mercers; Poncius Fortaiz; Boacerius; Reinaudus Pasa Joglars; Willelmus Bernardi, scriba; Bernardus de Lantars iuvenis; Willelmus de Castilo; Raimondus de Castilo; Ugo de la Valeta; Durannus de Bodor. Arnaudus communis notarius de Moysiaco scripsit. Anno ab Incarnatione Domini M. C. LXXVI, regnante Ludovico rege Francorum, Raimondo Tolosano comite, G. Caturcensi episcopo. 2 1 Petrus de Maurencs figure dans l acte de donation de Castelsarrasin (1156) comme cellérier de Notre-Dame de La Daurade. 2 Gérald III, évêque de Cahors de (1151) à (1200). 408
409 Donation par Seguin de Marcaissag de l honneur de La Poularie. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy
410 Lettre adressée aux fidèles du diocèse de Cahors au nom de l évêque Géraud IV Hector, concernant l excommunication d après les décrets du pape Alexandre III. Copie du XII e siècle: Paris, BN, ms. lat (manuscrit moissagais contenant des actes transcrits vers le milieu du XII e siècle), f. 117v
411 , 17 septembre Le bailli et les consuls de Moissac se mettent sous la protection du roi Philippe III. Copie du XVII e siècle d après l original en parchemin trouvé aux archives de l abaye de Moissac : Doat 127, f. 79r-80v. Illustrussimo domino suo, domino Philippo, Dei gratia serenissimo regi Francorum, humiles ejus subditi, bajulus et consules villæ Moissiaci, diocesis Caturcensis, se ipsos ad voluntatis suæ beneplacita, cum omni promptitudine famulatus, quoniam inclitæ famæ celebritas et evidens rei veritas per orbem terrarum longé lateque difusa regnum Francorum et dominium super alia regna fidelium tanquam nobilissimum justissimum ac clementissimum merito præfert, prædicat et extollit et tam nos quam nostra comunitas uti corpus sine capite, populus sine principe, oves sine pastore, pupilli absque patre simus amisso domino nobis pro his omnibus respondente ad vestræ regiæ majestatis celsitudinem totis desideriis et conatibus tanquam ad tutum refugium accurrentes eidem quanto valemus affectuosius vobis et humilius suplicamus, quatinus tam nos quam communitatem nostram et villam in vestræ ditionis potestatem, protectionem et regimen dignemini recipere et in perpetuum regnare, recordantes dicti domini nostri comitis Alfonsi mellifluæ memoriæ de stirpe regia Francorum progeniti clementiam, justitiam bonificientiam et honorem nullius alterius juventis dominium volumus nisi nostrum speramus siquidem de misericordia Dei nostri, quod sicut sub præ dicto domino nostro avunculo nobis omnia prospere successerunt, sic subjectis nobis vestro dominio eveniet divina clementia feciliter annuente, quod cum indubitanter credamus villam nostram ad vestrum dominium pertinere iterato nos prædicti Omnipotentis misericordia observamus, ut nullomodo permittatis, quod villa ad alicuius alterius clerici vel laixi regularis, vel secularis dominium tranferatur optimê, et in perpetuum populo vobis comisso vos conservet dominus Jesus Christus. Datum Moyssiaci decimo quinto kalendas octobris anno Domini millesimo ducentesimo septuagesimo primo. 411
412 ACTES SANS DATE 316. Donation par Hugues d une borde à Pech Loubal, sous Tissac, et une vigne à Pech Auriol dans la paroisse de Saint-Martin. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte hugues donne au Monastere susd. une borde qui est a pech Loubal 1 dans la vicairie de tissac aux conditions y exprimées. plus quatre dinerades de vigne a pech auriol paroisse de S. t Martin Donation par Arnauld de Canves de l alleu de Tessonières. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Arnauld de Canves donne Son alode de Taissonieres. 2 Donation par Vassallus du mas de Marnac Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt quatre feuilles de parchemin : Doat 131, f C. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte 68. Ego in Christi nomine Vassallus 3 dono Domino Deo et Sancto Petro in monasterio Moysiaco illum meum mansum de Marnag, quem ego comparavi de Servado de Frida Costa triginta solidis de denariis, sicut ego aut ullus homo per me tenet, totum et ab integro, dono predictum ad locum et cunctis ibidem 1 Peut-être Pech Clavel, au nord de Tissac. 2 Tessonniers, à l est de Réalville, sur la commune de Cayrac (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Caussade). Cf. acte 90 (ci-dessous). 3 De toute évidence, le mot Vassallus ne désigne pas un vassal, mais est un nom propre. 412
413 Deo servientibus, ut perhenniter habeant, teneant, possideant, pro anima mea et pro animabus patris mei et matris meæ seu omnium parentum meorum. C. 68. Donation du mas de Marnac acheté 80 sols de deniers par Vassallus qui le donne a qui dessus Donation par Boson et sa femme de l aleu de Cayrono et d une vigne à Castlarou, et oblation de leur fils Seguin. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Boson & sa femme donnent au Monastere susd. leur fils Seguin avec l alode dite de Cayrono, quatre dinerades de vigne a Castlarou Donation par Ramnulfe de biens à Basseville, dans la paroisse de Saint-Vincent. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Ramnulfe donne Son honneur de Basseville & de terres & de vignes, dans la paroisse de S. t Vincent Donation par Guillaume de Bernard du mas d Estravol. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Guill. de Bernard vend a Geraude son mas dit d Estravol pour le prix de cinq Sols qu elle lui a payé. 1 La Cayrone doit se trouver dans la viguerie de Saint-Aureil: voir ci-dessous, acte Il s agit peut-être de Caubranes. Castlarou pourrait être Le Coustal, à 1 km au nord-est de Saint-Aureil. 413
414 322. Donation par Aimeric de Bossad d un pré et d une albarède. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Aimeric de Bossad donne un pré & albarede Donation par Isarn de Raimond et Adelaïde, sa femme, de vignes et terres dans l alleu de Tremoledo, paroisse de Saint-Genès. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte isarn de Raimond & Adelaide sa femme donnent a qui dessus trois dinerades de vigne & deux sesterées de terre dans l alode de tremoledo paroisse de S. t Geniez. 1 Diverses donations Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte diverses donations de vignes, terres, jardins, droit de peche dans le tarn a la poularie, autre droit de peche, Borde d Estravol cydessus nommée, Plus achat d un mas a S. t Laurent fait par le Monastere, & de la vicairie de Aondanse, cet article contient un grand nombre de donations ventes achat & echanges la pluspart & tous memes inconnus pour n etre fixes par les confronts & s il y a quelque confr. elle est fort obscure partant inutile. 1 Saint-Genès, sur la commune de Castelferrus (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Saint-Nicolas-de-la-Grave), sur l ancien confluent de la Garonne et de la Gimone, aujourd hui sur la Gimone; ou: Saint-Géniès, lieu-dit et cimetière à 2,5 km à l est de Montcuq. 414
415 325. Notice sur la donation par Oddo de Sainte-Marie, de la terre de La Poularie, et d une autre terre par Raimond de Durfort. Copie du XVII e siècle d après un cayer de vingt quatre feuilles : Doat 131, f Ad illam Pullariam. Oddo de Sancta Maria, pro sepultura Raimundi fratris sui, dedit Sancto Petro in monasterio Moissiaco et habitatoribus ejus, illam terram quæ est inter ripam Tarni et vineas Sancti Petri, et ex alia parte determinatur cum terra illorum de Durfort. Et ipsam terram de Durfort, cum alia terra quæ est subtus vineas Sancti Petri ex parte Garonnæ dedit Raimundus de Durfort Sancto Petro et habitatoribus ejus Moissiaco, ut habeant et teneant in perpetuum, et accepit decem solidos a Stephano cellarario. Arimannus filius ejus laudavit Donation par Bernard de Gairald de son honneur dans la ville de Layrac. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Bernard de Gairald a donné au Monastere aprez sa mort l honneur qu il jouissoit a titre de fief mouvant du monastere, lequel honeur est dans la ville d alairac Etat des cens à lever dans la paroisse de Saint-Laurent. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte C est un memoire ou espece de lieve de ce qui est dû parles redevables ou emphytheotes dans la par. e de S. t Laurents. intitulé census S. Laurentii. Etat des cens à lever à Caufourn
416 Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Cens & oblies de la ville de Caufourn mises en detail Donation par Raimond Raini de sa vigne au-dessus de l église Saint-Michel. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Raimond Raini donne en aumone au Monastere la vigne qui est dans la montagne au dessus de l Eglise de S. t Michel. Donation de la terre de la Poularie Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Donation du terroir de la Poularie 1 a Lizac Donation par Durand d Escaunel de terre et vigne à Lizac. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Donation de la terre de Durand d Escaunel terre & vigne a Lizac. 1 Poulariot, voir acte 78 (ci-dessus). 416
417 332. Etat des rentes à lever. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Etat ou lieve des rentes Donation de l alleu d Assenal, dans la paroisse de Saint-Pierre de Gemilac. Mentionné d après un fragment de cartulaire du milieu du XII e siècle: ADTG, G 569 II, f. 15v. C. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte 89. Honor de Asenal. C. 89. Donation de l alode d assenal paroisse de S. t Pierre de Gemilac. 1 Donation des alleus de Terralis et de Tassonieres Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte alode de terralis & Tassonieres 2 données au Monastere Peut-être Les Azémars, à 4 km au nord-est de Gémil. 2 Peut-être La Treille et Tessonniers, lieux-dits de la commune de Cayrac (Tarn-&-Garonne, arr. Montauban, canton Caussade). 3 cf. acte 65 (ci-dessus). 417
418 Donation des alleus de Lagarde et de Noaillac, dans la viguerie de Saint-Urcisse. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte alode de Lagarde 1 donnée alode de Noaillac 2 dans la vicairie de S. t Urcisse. Donation de l alleu de Valle Orseria Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte donation de l alode dite de Valle orseriâ Donation par Guillaume de Vilarens du mas del Colombier. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Guillaume de Vilarens donna le mas dit del Colombier avec les terres & vignes dependantes d icelui. Donation par Raimond de l alleu de Loupiac Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Raimond donna l alode de Loupiac size dans le dioceze de Caors renfermée Sous les confronts y marquez. 1 Lagarde Haute, lieu-dit à 2 km au nord-est de Saint-Urcisse. 2 Peu-être Aunac, à 1,5 km au sud-est de Saint-Urcisse. 418
419 339. Donation par Guillaume Garsias de sa terre de Brolio. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 602, acte Guillaume Garsias donna toute sa terre de Brolio Donation par Arnaud de Laperge de la Borde de Nogario. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, acte Donation de la Borde de Nogario par Arnaud de Laperge. Donation par Gaubert de l honneur de Val Padern, dans la viguerie de Saint-Nazaire Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, acte Gaubert donne l honneur dite de Valpadern dans la viguerie de S. t Nazaire Donation par Raimond de Narazag de l église de Saint-Genès. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, acte Peut-être Les Pradines, à 1,5 km au sud-est de Saint-Nazaire-de-Valentane. 419
420 20. Raimond de Narazag donne l Eglise de S. t Geniés size dans le Dioceze de Toulouse sur la Garonne. 1 il manque quelques feuillets. Donation de l alleu Comtal Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, acte Donation de l alode Comtal Donation par Guitard, prêtre, de la vigne de Tremulledo. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, acte Guitard Pretre donna la vigne de tremulledo. 2 Donation par Lambert de l alleu de Valver Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, acte Lambert donna l alode de Valver. Donation par Austend et sa femme de la vigne d Anglars, dans la viguerie de Saint-Urcisse Saint-Genès, lieu-dit sur la commune de Castelferrus (Tarn-&-Garonne, arr. Castelsarrasin, canton Saint-Nicolas-de-la- Grave), sur la Gimone, près de son confluent avec la Garonne. Les sarcophages déposés à Moissac proviennent de Saint- Genès. 2 Le Trémoulet, lieu-dit à 1 km au sud-ouest de Castelnau-Montratier; il y a aussi un lieu-dit Tremoledo, dans la paroisse de Saint-Genès. 420
421 Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, acte Austend & sa femme donnent une dinerade de vigne dite de Anglars dans la viguerie de S. t Urcisse. 1 Donation par Amelius Guido de son alleu d Anglars, dans la viguerie de Saint-Urcisse Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, acte Amelius guido donna Son alode d anglars dans la vicairie de S. t Urcisse. Etat des cens à lever dans le Quercy Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, acte Etat des cens que le Monastere de Moissac avoit dans le Querci Donation par Bernard de Roculis du mas de Nagrin et du mas de L Estelou, dans la paroisse de Saint-Marcel. Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, acte Bernard de Roculis donna le mas dit nagrin scavoir le fief & la viguerie qui est dans le dioceze d Alby paroisse de S. t Marcel. plus dans la meme paroisse le mas de L Estelou. Donation de la Borde dels Cazals Peut-être Langlade, à 1,5 km à l ouest de Tréjouls. 421
422 Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, acte Borde dels Cazals donnée a S. t pierre. Donation par Aymar Gausbert, à l occasion de sa conversion au Ségur, de vignes et vignobles Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire perdu, du début du XII e siècle: Andurandy 603, acte Aymar Gausbert se fit Moine au prieuré de Ségur a donne ses vignes & vignobles a S. t pierre de Moissac. Donation par Pons de Pierre et Bégon, faite au prieuré du Ségur, de tous leurs biens. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Pons de Pierre Begon donnent au prieuré del Segur tous leurs biens, bois, hommes & femmes a eux appartenans. Sans date. Nota, l esclavage etoit alors en usage. N Donation par Aimeric de Bozed des mas de Lespinasse et du Bosc, et du capmas de Cannet. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Donation, sans date, du mas de Lespinasse par Aymeric de Bozed & du mas del Bos par led. Aymeric lequel mas du Bos etoit cy devant possedé par pelissier & Raingarde sa femme. Donation encore du capmas de Cannet. N
423 Donation par Pons de Raimond, faite au prieuré de Ségur, d un capmas. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 608. Sans date, Donation d un capmas fait par Pons de Raimond a S. t pierre del Segur lequel capmas etoit tenu par Bernard del Razal. N Oblation par G. Elie et donation de tous ses biens à Raimond, prieur de Duravel et à l église de Moissac. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy 4278 et G. Elie se donna lui meme & tous ses biens a Raimond prieur de Duravel & a l Eglise de Moissac, donna ses biens meubles & immeubles a la charge par led. prieur de faire dans lad. Eglise certains offices en certaines fetes de l année. Sans date. N Et Donation par Gausbert et Raigard, sa femme, du mazage de Montmilice dans la viguerie de Flaugnac. 1 Analyse du XVIII e siècle d après un fragment de cartulaire du début du XII e siècle: Andurandy 603, acte 34. C. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Gausbert & Raigarde sa femme donnerent au Monastere de Moissac tout le mazage dit Montmilice dans la vicairie de flauniac diocese de Caors, conf. d un coté avec l honneur de Raganfroy, d autre coté S. t Pierre de Padern 2 & d autre coté chemins publics. plus une vigne de quatre dinerades. tres vieux sans datte. N Donation par Bolou et sa femme d un alleu dit Lacairone, dans la viguerie de Saint-Aureil Flaugnac (Lot, arr. Cahors, canton Castelnau-Montratier). 2 Probablement Pern, village à 6 km au nord de Flaugnac. 423
424 Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Bolou & sa femme donnent a L Abbaye de Moissac une alode dite Lacairone & trois dinerades de terre & vigne dans la viquerie de S. t Aurel, dans datte. N Donation faite au prieuré de Sallèles-d Aude, par Raimond de Pierre, d un alleu à Sallèles. Analyse du XVIII e siècle: Andurandy Autre donation a lad. Eglise par Raimond de pierre d une alode dans le lieu de Salelle Sans date. N
425 ANNEXE ANALYSE DE QUATRE FRAGMENTS DE CARTULAIRE PAR ANDURANDY (1730) Dans son Répertoire des archives de l abbaye de Moissac, Andurandy analyse les actes contenus dans quatre fragments de cartulaire, aujourd hui perdus. Les deux premiers fragments (N 602 et 603) proviennent d un même volume, démantelé pour des raisons inconnues; ce cartulaire a dû être composé au début du XII e siècle, à la fin de l abbatiat d Ansquitil, l acte le plus récent étant de 1110 (N 602, acte 112). Le troisième fragment (N 604) contient des actes établis entre 1053 et 1087, en général des donations importantes, dont plusieurs faites aux deux monastères, Moissac et Cluny. Le quatrième fragment (N 605) contient deux bulles et deux actes concernant Villeneuve. Trois autres fragments de cartulaire ont été conservés. Le premier, conservé aux Archives Départementales de Tarn-&-Garonne (G 571), compte seulement deux feuilles. Il est de la seconde moitié du XII e siècle. Ensuite, sous la cote G 569 I, les Archives Départementales de Tarn-&-Garonne conservent un fragment du début du XII e siècle, qu Andurandy analyse sous le numéro Enfin, un dernier fragment (G 569 II), qu Andurandy ne connaît pas, remonte à la seconde moitié du XII e. 1 Nous publions ici la transcription de l analyse par Andurandy des numéros 602 à 605. Les analyses qui suivent ont été intégrées dans le Cartulaire. [p. 105] Donations diverses Lapluspart inconnues. Quatre cayers auxquels il manque les premiers & derniers feuillets qui seront cy cottez N contiennent diverses donations & concessions qui y sont transcrites d un caractere tres ancien, Lapluspart des choses données sont inconnues vû qu il n ya pas de confronts & que les Lieux ont pû changer de nom. C est un cayer contenant ces extraits qui suivent er Cayer qui Sera cotté cy aprez N Donation En faveur du Monastere de Moissac faite par Durand Ramond de Manso au mazage qui est dans l alode de Chendoleyras lequel mas S appelle Lacepeda. Sans date. N a. ou il ne sera pas parlé de date cela veut dire que dans le cayer il n y en a pas 62. Donation comme dessus de L alode dite de Lamberodo. 63. Bernard de Narcez donne a qui dessus L alode de Lamberd dans la paroisse de S. t Aurel Dioceze de Caors. Et se donne lui meme pour etre moine du consentement de sa femme & de ses Enfans, Sous hunald abbé. L an hugues donne au Monastere susd. une borde qui est a pech Loubal dans la vicairie de tissac aux conditions y exprimées. plus quatre dinerades de vigne a pech auriol paroisse de S. t Martin 65 Arnauld de Canves donne Son alode de Taissonieres 66. Bernard de Uled & Son frere airaud donnent l alode de Roerias. philippe regnant 67. Guillaume de Bernard de acrofolio fait delaissement au Monastere susd. d une vigne de Tissac 68. Donation du mas de Marnac acheté 80 sols de deniers par Vassallus 2 qui le donne a qui dessus. 69. Matfredus donne quatre dinerades de vigne qu il a dans l alode de Pogent. L an Jean Dufour, La bibliothèque et le scriptorium de Moissac (Genève-Paris 1972), p. 19, n Vassallus est un nom propre, et ne désigne pas un vassal. 425
426 70. Boson & sa femme donnent au Monastere susd. leur fils Seguin avec l alode dite de Cayrono, quatre dinerades de vigne a Castlarou. 71. Remidius & Garlinde Sa femme donnent terre & vigne dans le Dioceze de Caors au lieu appellé de ValleBertmier 72. Arnaud & hugues par leur testament donnent l alode dite Vilabremier avec l Eglise fondée a l honneur de Notre Dame. Sous le regne de Lothaire. 73. Ramnulfe donne Son honneur de Basseville & de terres & de vignes, dans la paroisse de S. t Vincent. 74. Guill. de Bernard vend a Geraude son mas dit d Estravol pour le prix de cinq Sols qu elle lui a payé [p. 106] 75. Ragambert donne aud. Monastere quatre sesterées de terre, plus trois dinerades & meillade de vigne, plus cinq pogesades de vigne. Regnant philippe. 76. Aimeric de Bossad donne un pré & albarede. 77. isarn de Raimond & Adelaide sa femme donnent a qui dessus trois dinerades de vigne & deux sesterées de terre dans l alode de tremoledo paroisse de S. t Geniez 78. diverses donations de vignes, terres, jardins, droit de peche dans le tarn a la poularie, autre droit de peche, Borde d Estravol cydessus nommée, Plus achat d un mas a S. t Laurent fait par le Monastere, & de la vicairie de Aondanse, cet article contient un grand nombre de donations ventes achat & echanges la pluspart & tous memes inconnus pour n etre fixes par les confronts & s il y a quelque confr. elle est fort obscure partant inutile. 79. Bernard de Gairald a donné au Monastere aprez sa mort l honneur qu il jouissoit a titre de fief mouvant du monastere, lequel honeur est dans la ville d alairac. 80. C est un memoire ou espece de lieve de ce qui est dû parles redevables ou emphytheotes dans la par. e de S. t Laurents. intitulé census S. Laurentii. 81. Cens & oblies de la ville de Caufourn mises en detail. 82. Raimond Raini donne en aumone au Monastere la vigne qui est dans la montagne au dessus de l Eglise de S. t Michel. 83. Donation du terroir de la Poularie a Lizac. 84. Donation de la terre de Durand d Escaunel terre & vigne a Lizac. 85. Jean de Belcassé hugues Bernard de Rocafort donna pour cause de Mort au Monastere de Moissac le quart de la dixme de S. t Martin de la ville de Belcasse 86. delaissement de l honneur de S. t Avit sous l Abbé Ansquitil, de S. t Geniez dans l honneur de Bonmont 87. Etat ou lieve des rentes 88. Siguin & Ermesinde sa femme donnent au Monastere de Moissac leur fils imbert pour etre moine Sous L Abbé hugues & donnent leur alode qui est a Lagarde de Baubert par. e de S. t Christophle aux fontanilles (lad. alode est bien confrontée) Lothaire regnant 89. Donation de l alode d assenal paroisse de S. t Pierre de Gemilac 90. alode de terralis & Tassonieres données au Monastere 91. alode de Lagarde donnée alode de Noaillac dans la vicairie de S. t Urcisse 92. donation de l honneur de la Clote sous l Abbé hunald 93. alode du til donnée au Monastere 94. donation de l alode dite de Valle orseriâ 95. LeVicomte Odon donna au Monastere de Moissac l alode de Calmont avec leglise du meme nom avec toutes les appartenances & dependances de lad. Eglise. Plus l alode de Seiras. Philippe regnant 96. Etienne hugues de Castlo donne au Monastere de Moissac terres & vignes dans led. lieu de Castlo. L an Led. Castlo est dans la paroisse de l herme. 97. Delaissement de l alode dite Monssancius, c est Monsessou & de l Eglise qui est fondée en l honneur de S. t Pierre & de toutes Ses appartenances & dependances En faveur du Monastere de Moissac fait par Seguin delalande. au mois de Juin, Regnant le Roy Robert. 426
427 [p. 107] 98. Guillaume de Vilarens donna le mas dit del Colombier avec les terres & vignes dependantes d icelui. 99. Raimond donna l alode de Loupiac size dans le dioceze de Caors renfermée Sous les confronts y marquez 100. Adhemar Vicomte de Toulouse a l article de la mort, pour les insultes & domages qu il avoit fait au Monastere de Moissac outre les cent sols qu il avoit païé au tems de L Abbé Durand donne autres cent sols aud. Monastere, Et decharge l alode de Majuse desd. cent sols qu il y prennoit injustement Guillaume comte de la cité de Toulouse donne a qui dessus & separe de son fisc comtal un jardin de la paroisse de Wandalour avec les fontaines y joignant & le verdier y joingnant les Donne tous entiers, donne encore le cazal ou le garde ou jardinier puisse demeurer & oblige le monastere a celebrer un anniversaire tous les ans pour lui & pour ses parens. L an Philippe Roy de france Donation faite á L Abbé Raimond de Moissac par Rodger Clerc de son alode, dans le Dioceze de Toulouse, appellée ville Castellane avec les terres, bois, vignes, eaux &c en dependans. Regnant Robert Roi de france Guillaume Garsias donna toute sa terre de Brolio Arnaud Wilelmus dit dela pradelle se faisant Moine au Monastere de Moissac & offrant en meme tems son fils donne aud. Monastere le quart de la dixme de Gamanel & le huitieme de Pomevic Sous l Abbé Ansquitil. L an Raimond de Wilelmus a donné a L Abbé Ansquitil & a son convent a donné tout le dixieme des vignes qu il a a pech Sigbert L an Attomard a donné a L Abbé hunald & a son convent l Eglise de S. t Pierre de Vilematier Dioceze de Toulouse avec tous les droits Ecclesiastiques appartenants á lad. Eglise. L an Durand de Lagarde donna au Monastere de Moissac l Eglise de S. t Jean Baptiste de Castellus dans la Lomagne dioceze d Agen. Ansquitil Abbé L an Raimond Vicomte donne les Eglises de Caussade (Calzada) Dioceze de Caors, construites á l honneur de Notre Dame l une & l autre de S. t Audoin. L an Guillaume, Pons & hugues dela pradelle donnent a L Abbé Asquitil la moitié de la dixme de Baine. L an Bernard Raganfredus donne la moitié de l Eglise de L herme qui est tout joignant la paroisse de Bieulé. Sous Duran Abbé Raimond de Seguin & Seguin son frere avec Rengis leur Mere donnent donnent l Eglise de fosse samazol dans le Dioceze de Lectoure. L an Amelius Eveque de Toulouse avec l approbation de ses Chanoines donna l Eglise de S. t Leophaire size aux confins du Dioceze de Caors & de Toulouse sur le tescou. L an Apert de ce dessus d un ancien cayer separé de celui qui suit auquel il manque quelques feuillets, lequel cayer devoit etre placé aprez le suivant duquel il a êté detaché, le suivant cayer commence au Chap. e 2. ou 3. ainsi il devoit etre mis avant celui cy qui commence chap. e 61. celuy ci est cotté N. 602 chap.2. L an delaissement de l abbaye de Moissac fait par le Comte & Comtesse de Toulouse qui l avoint usurpée, En cas on vint contre led. delaissement il implore le secours du Pape & du Roy de france sous la protection desquels est led. lieu de Moissac. [p. 108] 3. L an Delaissement de l Abbaye de Moissac fait par Gausbert qui l avoit achetée de Guillaume Comte de Toulouse pour & moïennant le prix de sols. 427
428 4. L Abbé Bertran confirme toutes les donations delaissemens & restitutions faites par rapport a L Abbaïe de Moissac. L an Guillaume de Sicard donne un Cazal & un pré au Monastere de Moissac l an Dieudonné fastig donne l honneur de S. t pierre del pojet. 7. Benjamin donne l alode de Biarover (semble signifier Viaroze) Et se reserve la vigne de Valengane qui s etend jusques a l endroit ou le Rieu granier entre dans le Bartac. 8. Dignebert & sa femme donnent l alode de Caufour Dioceze de Caors, confronté, plus l Eglise de S. t Christophle & l alode de Lagarde Baubert, le bois du pech de Lagarde & un autre au pont & a caveval. Lonzieme année de Raoul Roy de france 9. Donation de la Borde de Nogario par Arnaud de Laperge. 10. Gaubert donne l honneur dite de Valpadern dans la viguerie de S. t Nazaire. 11. Mafré donne a L Abbé hunald L alode del pojet dans la paroisse de Bruyeres, plus il donne le mazage dit Mazus (c est bazus ou Malepeyre) joignant l alode susd. delpojet. L an Bernard trauque poitrine (traucans pectus) donne la condamine qu il avoit en fief dans la ville de Lizac. L an Duitran & Sa femme donne l alode de Valbuzer dans la vicairie de S. t Aurel. L an Gotastias du consentement de Bozon son mari vendant a L Abbé hugues La terre & vigne size dans le Dioceze de Caors au lieu dit coventconte dans la viguerie de S. t Jean (c est peut etre S. Jean de perges). Sous le Regne de Charles. 15. Donation de Borniac. il manque un feuillet. 17. Gaubert & sa femme Raingarde donnent la vigne & la terre qu ils ont a Combalder dans la vicairie de S. t Aurel, plus un maz siz au lieu dit Laroque 18. confirmation de la donation precedente 19. Amelius donna a L Abbé Abmar une vigne dans le Dioceze de Caors size au lieu dit pechmeja, plus de terres cultes et incultes a Brutmont, plus un chateau dans le Dioceze de Toulouse sur la garonne dans la viguerie de Garnier ou il y a un Monastere appelle Bonneval ou Bonecombe Led. Amelius avoit obtenu led. Chateau de la liberalité du serenissime prince Le Roi Pepin, & le donna avec toutes ses appartenances & droits plus tout cequ il avoit dans Villelongue, S. t Porquier & dans la ville des Gots (villâ gotorum) L an 847. regnant Lotaire. 20. Raimond de Narazag donne l Eglise de S. t Geniés size dans le Dioceze de Toulouse sur la Garonne. il manque quelques feuillets. 23. Donation de l alode Comtal 24. hugues Rodger donna au Monastere de Moissac tout l honneur qu il avoit dans l Eglise de Notre Dame d alairac. il manque encore [28]. Donation de plieus ou de biens situez aud. lieu. 29. Leger donne l alode dite Flaugeval Dioceze d Agen jurid. de ferrussac [p. 109] 30. Arnaud deomnisres donna au Monastere de Moissac le mas dit de pech Ruffier Sous L Abbé hunald. 31. Raimond Darnaud donna la portion qu il avoit de l Eglise de S. t Etienne de Lizac. il manque quelque feuillet. 34. Gausbert donna le capmas dit de Monte milicio dans la viguerie de Flaunhac. 35. & 36. Jean & Sancia sa femme donnent a qui dessus une piece de terre dans le Dioceze de Caors viguerie de S. t Jehan dit de Compendio. Sous L Abbé Guillaume. 37. Arnaud de Bladin donne la moitié de l alode dite Cazels prez la Barguelone viguerie de Tissac. il manque des feuillets [40]. Donation de l alode dite villebourbon dans la vicairie de S. t Urcisse. 41. Guitard Pretre donna la vigne de tremulledo 42. Seguin & ses freres donna son honneur de Monsalvi en Agenois dans la vicairie de Saldega. Sous le regne de Lotaire. 43. Lambert donna l alode de Valver 428
429 44. Donation d une alode & de l Eglise de S. t André de Majuse, sous le Regne de Robert, & Raimond Abbé de Moissac. 45. Gauzlend Prêtre donna une vigne dans la viguerie delbrom paroisse de Canves. 46. Gauslend Pretre du consentement de sa femme & de ses enfans donna l alode dite de Carves dans le Querci vicairie de S. t Urcisse. Lan 15. e de Lotaire Roi de france, c est l an Austend & sa femme donnent une dinerade de vigne dite de Anglars dans la viguerie de S. t Urcisse 48. Amelius guido donna Son alode d anglars dans la vicairie de S. t Urcisse 49. Etat des cens que le Monastere de Moissac avoit dans le Querci. 50. Discours de L Abbé de Moissac hunald dans lequel il dit qu il a fait ce qu il a pu pour aquerir des dixmes des laïques soit qu ils les possedassent justement ou injustement, ce qu il avoit fait n avoit point êté par avarice mais pour faire rendre á Dieu l homage qui lui etoit dû. Ensuite il fait le detail de la depense qu il a fait a cet effet. L an Bernard de Roculis donna le mas dit nagrin scavoir le fief & la viguerie qui est dans le dioceze d Alby paroisse de S. t Marcel. plus dans la meme paroisse le mas de L Estelou 52. Borde dels Cazals donnée a S. t pierre. 53. Aymar Gausbert se fit Moine au prieuré de Ségur a donne ses vignes & vignobles a S. t pierre de Moissac 54. L illustre Guillaume Comte d Angouleme rendit a S. t Pierre de Moissac l alode dite Colonicas sive Bragus sive Crudilicas size dans le Dioceze de Sancto Nico vicairie Mucronensis. L an Regnant Robert Roi de france. 55. Vente faite a Guillaume Abbé de Moissac par Etienne & Uglends de deux dinaradas de vigne dans le Querci au terroir de Bragairag vicairie de S. t Jean [p. 110] 55. Geraud donna a Arnaud Abbé de Moissac & a son Convent quelque chose de son alode c est a dire la moitié d une vigne size a la Combe de Girbergane. fait sous le regne de Lotaire. 56. helesgarin donna a Andrald abbé & a Son Convent toutes les vignes & terres qu il possedoit dans la ville & lieu dit Campestres Dioceze de Toulouse. il manque ici quelques feuillets. [40]. Description de l honneur que Raimond de Grimard donna a S. t Pierre lorsqu il se fit Moine Sous L Abbé Ansquitil. ces biens sont dans la paroisse de Lugan, a Caufour, al touron. 41. Awarnus Eveque de Caors donna a hermenin abbé de Moissac & a son Convent le bien qu il avoit dans le Querci sçavoir l Eglise de S. t pierre de Bieulé prez l Aveyron avec la metairie adjacente a lad. Eglise. Plus une autre Eglise dans le Dioceze de Toulouse Sur la Rive de Tarn fondée a l honneur de S. t Martin dite de Mauzac. Plus l Eglise de S. t Rustice Dioceze de Toulouse qu il avoit âquise du fisc roïal. fait l an 673. Et du prince Sgr. Louis l an 2. du regne des françois. 40. Guillaume Poitevin & arnaud Begon son frere donnent l eglise de Notre Dame de Sadalago Dioceze de Perigueux a S. t pierre de Moissac L an Sous le regne du Roi Philippe. 42. Guillaume Comte de Toulouse du Conseil de fulco (fouques) Eveque de Caors l Eglise de S. t Pierre & celle de S. te Rufine & et S. te Justine dans le Dioceze de Caors sur la rive de l Aveyron prez le Chateau de Cos. L an Artman & Son frere le Vicomte Ademar donnent l Eglise de S. t Sernin de Siurag dioceze de Caors. prez l aveyron. L an Sous l Abbé hunald 44. Les memes Artman & ademar donnent un lieu (c est le nouveau Siurag) dans le Dioceze de Caors sous le château de Bruniquel entre les fleuves de l Aveyron & de la Vere avec toutes ses dependances. L an hunald abbé de Moissac. 45. Raimond Gausbert rend a l Abbaye de Moissac L Eglise de Lapeyrouse fondée a lhonneur de Notre Dame que son pere avoit âquise injustement de Guillaume Eveque de Caors. Cette Eglise est dans le Dioceze de Caors, prez de la forêt dite communement de Francour sur la riviere de Lambolas. fait L an hunald Abbé de Moissac 46. Guillaume dit communement Traucapectus (trauque poitrine) donna á S. t Pierre de Moissac l Eglise de Notre Dame de Boisse (Buxa) avec Ses appartenances. L an
430 47. L an Aiguine fille de Bernard de Durfort donna a S. t Pierre de Moissac la moitié de l Eglize de Valbaze que Guillaume de Cadamait & son fils Charles tiennent 48. Seguin de Raimond dit de Cassels donna a S t pierre de Moissac sous l Abbé hunald l Eglise de S. t Mamert qu il avoit reçue pour la dot de sa femme, cette Eglise est dans le dioceze de Caors & dans l archidiaconé de Pulzinés. fait sous le regne de Philippe Roi des françois 49. Grimoard de Montfabes donna la moitié de l Eglise de Burlenti. 50. Calsan de Belaïg donna a S. t pierre de Moissac Sous l Abbé Etienne l Eglise de Pescadouires avec Ses dependences. [p. 111] 51. Guillaume Amelius de Penne donna l Eglise de S. t Pierre de helt. plus Adalbert Rames donna un mas & la moitié d un autre dans la Combe de Cabalt. Plus led. Adalbert donna aud. Convent de Moissac un arpent de vigne a pechauriol 52. Bebon donna l alode qu il avoit dans le lieu de Notre Dame de Nogaredde ou de Pantagnac dans le Dioceze de Toulouse & dans le Ministere de Rogenag. L an 7. du Roi Lotaire c est l an 962. N Raimond & Thibaud donnent a l Abbaye de Cluni & a hugues Abbé d icelle Le Monastere d Eysses, en agenois dedié a S. t Gervais & Protais. L an Gauzbert de Pestiliag donna a l Abbaye de Cluni & de Moissac & a hugues & Duran Abbez d icelles, la moitié de l Eglise de Duravel qu il avoit de Son chef & L autre moitié qu il tenoit avec son frere, il donna dememe la part qu il jouissoit. L an Regnant henri Roi de france & Nicolas pape. Raimond Eveque de Lectoure donna a hugues abbé de Cluni le lieu de S. t Geniez avec toutes Ses appartenances. Et celui de S. t Clair. L an Les Moines de S. t Pierre de Lezat Se donnent a Cluni. L an Raimond de Guillaume & Adelaïde Sa femme donnent a l ordre de Cluny le lieu de Lagardelle. L an izarn Eveque de Toulouse donne a l ordre de Cluni leglise de Notre Dame de la Dauradde de Toulouse sur laquelle il se reserve une rente de trois Boisseaux d avoine (tres modios) L an Le Comte Guillaume & adalmodis Sa mere donne a S. t Pierre de Moissac en la personne de L Abbé Duran L alode & tout ce qu il possedoint de S. t pierre des Cuisines de Toulouse. Accord Entre hunald abbé de Moissac & certains qui le troubloint dans la possession de S. t pierre des Cuisines, dans cet accord led. prieuré demeure aud. Abbé Geraud Emelius donna au Monastere de Moissac l Eglise & le lieu de Conquetes avec ses dependances. Sous l Abbé Duran Sergius Abbé de Jerusalem qui par ordre de son seigneur le Patriarche Euphemius etoit venu en france donna l Eglise & le lieu dit de Sancto Sepulchro au Monastere de Moissac. L an (C est la Salvetat de Carman) Le Lieu susd. est dans le Dioceze de Toulouse dans la paroisse de Mont Corbel, Odalric & sa femme donnent a S. t pierre de Moissac tout le fief prieural qu il avoint Sur l Eglise de S. t fructueux. (c est fronton) Bernard Comte Bisuldunensis donne le Monastere de Campredon Dioceze de Gironnes, Notre Dame d arulas Dioceze d Elne, le Monastere de S. t Paul in valle olei Dioceze de Narbonne. cet acte fut fait par les mains d hunald Abbé de Moissac cousin dud. Comte. L an Raimond donna a Moissac l Eglise de Notre Dame dans la valée dite anciennement Cubaria, Dioceze de Narbonne, (ce Cubaria & Saleles est le meme). L an [p. 112] L an Odilon fils de Raoul de la Comté de Rouergue alla a Jerusalem pour visiter les lieux Saints & avant son depart donna au Monastere de Moissac la moitié de l Eglise dite Mauroncont & ce qui lui appartenoit de l Eglise de S. t André dite Phenoste & led. odilon fait plusieurs autres dons a l abbé Duran au nom de son Monastere & de tous ces dons est composé le prieuré de Villeneuve en Rouergue. & de 430
431 ceux qui suivent sçavoir du mas de noveville dit coguzag. Plus Raingarde femme de Dieudonné de Aucalad son alode de Sozag, ce Sozag depend de Sermur en Rouergue ou de Villeneuve. L an hugues d Etienne Pretre donna a l ordre de Cluni en la personne de Bernard & Guillaume moines de Cluny & de Moissac l Eglise de Sermur Dioceze de Rodez avec toutes ses dependences. N Livre ou cayer fort mutilé par lequel il paroit que le Pape Urbain 2. e L an par sa Bulle donnée a Latran permit aux Religieux de Cluni d appeller tel Eveque Catholique qu il jugeroint a propos pour faire le Chresme & benir l huile qui leur seroit necessaire sans que pour ce ils pûssent être molestez par personne. Extrait de la Bulle du pape Pascal 2. e de l an dans laquelle il donne a l ordre de Cluni un tres grand nombre de Benefices parmi lesquels Moissac est compté cette Bulle est citée et cottée cydevant N. 18. & 19. Convention entre l Eveque de Rodez & le prieur de Villeneuve par rapport a un marché qu on tenoit certain jour aud. villeneuve, & par rapport a la construction de l Eglise dud. lieu. Mandement de l Evêque successeur du susd. Berenger Eveque de Rodez dans lequel il accorde droit de Sepulture dans l Eglise de Villeneuve a ceux qui auroint aidé a la batir. Autre copie de l acte de l an rapporté cydevant a la premier ligne de cette page. Nota on faisoit ces donations le plus souvent pour cause de mort en partant pour les Croisades. N
ÉLÉMENTS PROVISOIRE S DE LINGUISTIQUE THOMIST E. Mots outils et ponctuation dans les écrits de saint Thoma s
ÉLÉMENTS PROVISOIRE S DE LINGUISTIQUE THOMIST E Mots outils et ponctuation dans les écrits de saint Thoma s La ponctuation, au sens actuel de découpage logique de l a phrase, fut pratiquement inconnue
Manuscrits du Moyen Age
Manuscrits du Moyen Age (Dossier pédagogique réalisé par le service éducatif de la MGT) 1. Qu est-ce qu un manuscrit? Voici deux ouvrages conservés à la MGT. Histoire des quatre fils Aymons, XVIIe siècle
L ÉGLISE AU MOYEN ÂGE
L ÉGLISE AU MOYEN ÂGE Compétence Comprendre l importance de l Église dans la vie des hommes au Moyen Âge. Quelle impression te donne l église dans cette photographie, par rapport aux autres constructions?
PROGRAMME DES COURS DE LICENCE
PROGRAMME DES COURS DE LICENCE DROIT PROCESSUEL (1 ère partie) ENSEIGNEMENTS ANNÉE C Abbé Bernard du PUY-MONTBRUN Ce cours sera consacré à l étude des procès canoniques. Après une introduction à l aide
Charlemagne Roi des Francs et empereur d'occident (768-814).
Charlemagne Roi des Francs et empereur d'occident (768-814). Carolus Magnus (dit Charles «le grand») plus connu sous le nom de Charlemagne. 1. En 768, Charlemagne devient roi des Francs et remplace son
NORMES DE PRÉSENTATION DES MANUSCRITS
Les Presses de l Université du Québec NORMES DE PRÉSENTATION DES MANUSCRITS Le manuscrit, en version complète et définitive, doit être présenté de la manière la plus simple et uniforme possible, afin de
LES REFERENCES BIBLIOGRAPHIQUES guide à l usage des étudiants. sources : éléments :
LES REFERENCES BIBLIOGRAPHIQUES guide à l usage des étudiants sources : Les deux sources d information pour l élaboration d une liste de références bibliographiques sont : - le document lui-même (les informations
MARIAGE. Adresse du futur foyer: En l église paroissiale: Date du mariage, A (numéro postal, localité, commune) Diocèse de: ENTRE
DOC. VI. MARIAGE Date du mariage, En l église paroissiale: A (numéro postal, localité, commune) Diocèse de: ENTRE (Nom et prénoms du fiancé) (Nom et prénoms de la fiancée) Adresse actuelle: (localité et
Préfixe "MA" ALVEOLE VI
Préfixe "MA" ALVEOLE VI VI-A-00 : Tirés-à-part VI-A-8 : Atlas des villes VI-E-7/8 : Atlas VI-T-0/1 : Bibliographie de l'histoire de France 100 : Histoire urbaine 101 : Généralités, urbanisation 102 : Atlas
SAISIE DES NOTES DE BAS DE PAGE et BIBLIOGRAPHIE MEMO RÉSUMÉ. Norme AFNOR Z 44-005 NF ISO 690. Dernière édition : octobre 2011
SAISIE DES NOTES DE BAS DE PAGE et BIBLIOGRAPHIE MEMO RÉSUMÉ Norme AFNOR Z 44-005 NF ISO 690 Dernière édition : octobre 2011 Texte mis à jour le 29 janvier 2014 MM. DAUTHIER [email protected] 1 Notes
Une religion, deux Eglises
Une religion, deux Eglises template : www.indezine.com Quelles sont les principales différences entre les pratiques religieuses des chrétiens d Occident et des chrétiens d Orient? Eglises Eglise d Occident
Une religion, deux Eglises
Une religion, deux Eglises template : www.indezine.com Belin 2009 L empire byzantin et l empire carolingien sont tous les deux chrétiens. Mais leurs pratiques religieuses sont différentes : quelles sont-elles?
Des mérovingiens aux carolingiens. Clovis, roi des Francs La dynastie carolingienne La fin de l'empire carolingien
Des mérovingiens aux carolingiens Clovis, roi des Francs La dynastie carolingienne La fin de l'empire carolingien 1 Introduction L Empire Carolingien a marqué l histoire de la France. Succédant aux Francs,
4.1. Faire une page de titre 4.2. Rédiger l introduction
Nous présentons ici le détail de la présentation générale d un instrument de recherche papier, y compris tous les éléments complémentaires comme la bibliographie et les sources complémentaires (suite du
église paroissiale ; cimetière Saint-Pierre de Poulainville, devenus cimetière communal (détruit)
Ancienne église paroissiale et cimetière Saint-Pierre de Poulainville, devenus cimetière communal (détruit) place de l' Eglise Poulainville Dossier IA80003711 réalisé en 2002 Copyrights Copyrights Auteurs
Marie-Anne Barbel ou l exemple d une femme d affaires du XVIIIe siècle Samantha ROMPILLON
Marie-Anne Barbel ou l exemple d une femme d affaires du XVIIIe siècle Samantha ROMPILLON Quand on pense aux femmes de la Nouvelle-France, on songe à Marie de l incarnation, à Marguerite Bourgeoys, aux
SOMMAIRE. Des dallages de caractère pour des piscines très exclusives RUSTIQUE BULLÉE 04 ABBAYE 12 PIERRE DU LOT 10 COLLÉGIALE 16
2011 Des dallages de caractère pour des piscines très exclusives De l atmosphère restituée des anciennes bâtisses à l esprit de modernité des maisons contemporaines, les dallages et margelles PIERRA signent
Versez votre I.S.F à la Fondation d Hautecombe, c est partager
Versez votre I.S.F à la, c est partager L impôt sur la fortune Une manière efficace de partager avec la Histoire de l Abbaye Bâtie au XII e siècle par les moines cisterciens, l Abbaye d Hautecombe a subi
Annexe n 1 Modèle de procès-verbal. Procès-verbal de décharge et de prise en charge des archives de la commune de xxx
Annexe n 1 Modèle de procès-verbal Procès-verbal de décharge et de prise en charge des archives de la commune de xxx M(me)..., (nom, prénoms, profession et domicile), maire sortant, M(me)..., (nom, prénoms,
Visita ad limina Apostolorum dei Presuli della Conferenza Episcopale del Benin
N. 0311 Lunedì 27.04.2015 Visita ad limina Apostolorum dei Presuli della Conferenza Episcopale del Benin Il Santo Padre Francesco ha ricevuto questa mattina in Udienza i Vescovi della Conferenza Episcopale
DOCUMENT L HISTOIRE DE L ÉDUCATION EN FRANCE
209 DOCUMENT L HISTOIRE DE L ÉDUCATION EN FRANCE Pierre Caspard Service d Histoire de l Éducation, France. En février 2013, Antoine Prost a reçu des mains du ministre de l Éducation nationale français,
un lieu d exception pour goûter l art de vivre en bretagne
un lieu d exception pour goûter l art de vivre en bretagne le château du grand val accueille séminaires et incentives haut de gamme Le Château du Grand Val, dont les origines remontent au XVème siècle,
METHODOLOGIE LE CAHIER EST UN OUTIL DE TRAVAIL, MIEUX IL SERA TENU, PLUS TU AURAS DE PLAISIR A L OUVRIR POUR RETRAVAILLER LE COURS
METHODOLOGIE I. Comment travailler et organiser son travail en histoire-géographie LE CAHIER EST UN OUTIL DE TRAVAIL, MIEUX IL SERA TENU, PLUS TU AURAS DE PLAISIR A L OUVRIR POUR RETRAVAILLER LE COURS
De l Abbaye Notre-Dame-aux-Nonnains à la Préfecture de l Aube
De l Abbaye Notre-Dame-aux-Nonnains à la Préfecture de l Aube La place de la Libération occupe l emplacement de l ancienne abbaye de Notre-Dame-aux-Nonnains, des églises Saint-Jacques (dite Saint-Jacques-au-
Pierre TREMBLAY et Ozanne ACHON
Pierre TREMBLAY et Ozanne ACHON Pierre et Ozanne sont à l origine de tous les Tremblay d Amérique du Nord. Il est percheron, elle est aunisienne : ils sont le symbole de ces deux petites provinces françaises
Nature. Gestion et précautions indispensables. Précautions indispensables
Nature «La fabrique d église et la mense curiale sont deux établissements ecclésiastiques distincts, ayant chacun la personnalité juridique en tant qu établissement public du culte» (guide administratif
PRESENTATION DES RECOMMANDATIONS DE VANCOUVER
PRESENTATION DES RECOMMANDATIONS DE VANCOUVER Voici une présentation des recommandations de Vancouver. Ces recommandations ont pour objet d uniformiser la présentation des références bibliographiques dans
Précis de généalogie foncière... Retracer l histoire d un bien immobilier
Pour en savoir plus : Archives départementales d Eure-et-Loir Esplanade Martial Taugourdeau Pont de Mainvilliers - 28026 CHARTRES cedex www.archives28.fr Conception : Conseil général d Eure-et-Loir - Archives
Université de Lorraine Licence AES LIVRET DE STAGE LICENCE 2014-2015
Université de Lorraine Licence AES LIVRET DE STAGE LICENCE 2014-2015 1 LA REDACTION DU RAPPORT DE STAGE Le mémoire ne doit pas consister à reprendre tels quels des documents internes de l entreprise ou
ANNEXE. LOI DU 28 PLUVIÔSE AN VIII (17 février 1800) Concernant la division du territoire français et l administration
LOI DU 28 PLUVIÔSE AN VIII (17 février 1800) Concernant la division du territoire français et l administration TITRE Ier. Division du territoire Art. 1er. Le territoire européen de la République sera divisé
Château des Ducs de Bretagne, France : l accessibilité permet la réappropriation par les habitants de Nantes du château-musée
Château des Ducs de Bretagne, France : l accessibilité permet la réappropriation par les habitants de Nantes du château-musée Thierry Mezerette FICHE D IDENTITÉ Type d établissement : château - musée Localisation
Note sur les procédures et moyens mis en œuvre par Bibliothèque et Archives nationales du Québec pour garantir la conservation, la restitution et l
Note sur les procédures et moyens mis en œuvre par Bibliothèque et Archives nationales du Québec pour garantir la conservation, la restitution et l accessibilité des archives décembre 2010 - 1-1. Mise
GESTION DES ARCHIVES
GESTION DES ARCHIVES Principes et législation NOTIONS FONDAMENTALES D ARCHIVISTIQUE Définition de l archive Définition du producteur d archives Les outils de gestion des archives Principes Outils fondés
0.232.112.21. Liste des règles 1. Texte original. (Etat le 1 er septembre 2008)
Texte original 0.232.112.21 Règlement d exécution commun à l arrangement de Madrid concernant l enregistrement international des marques et au protocole relatif à cet arrangement Adopté par l Assemblée
1738 2013 275 e ANNIVERSAIRE DE LA PAROISSE DE LA-VISITATION-DE-LA-SAINTE-VIERGE DE POINTE-DU-LAC
1738 2013 275 e ANNIVERSAIRE DE LA PAROISSE DE LA-VISITATION-DE-LA-SAINTE-VIERGE DE POINTE-DU-LAC HOMMAGE AU COUPLE BOLDUC-ROUETTE Mariette Bolduc Rouette. Mariette est aussi issue d une vieille famille
Ursulines de Québec, 1/N,3,11,1,2. Ursulines de Québec, 1/N,3,11,1,1.
a série Propriétés terriennes du Service des Archives du Monastère des Ursulines de Québec regorge de documents précieux et instructifs. Le premier article de l année établissait les fondements de la colonisation
Il grandit dans des circonstances tragiques : la Révolution
Le 8 décembre NAISSANCE 116 Rue de la Pinterie A Jour de l Immaculée Conception Le 9 décembre BAPTÊME Eglise Saint Sulpice Il grandit dans des circonstances tragiques : la Révolution Un prêtre de chez
Madame Lisette Côté Madame Guylaine Jacques Madame Renée Lessard Monsieur Charles Vachon Monsieur Rock Carrier Monsieur Richard Fauchon
PROCÈS-VERBAL DE LA SÉANCE DU CONSEIL MUNICIPAL TENUE LE 11 NOVEMBRE 2013, À 19 HEURES 30 À L ENDROIT ORDINAIRE, SOUS LA PRÉSIDENCE DE MONSIEUR HECTOR PROVENÇAL, MAIRE, ET À LAQUELLE ÉTAIENT PRÉSENTS LES
Histoire Le Moyen-âge La société féodale
Histoire Le Moyen-âge Objectif(s) : - Connaître les 3 ordres de la société médiévale - Découvrir le cadre et le mode de vie des seigneurs au Moyen Age : Seigneurs / vassaux / chevaliers Histoire racontée
Statuts de l Association paroissiale catholique romaine de. (nom de la paroisse + lieu)
Statuts de l Association paroissiale catholique romaine de (nom de la paroisse + lieu) Toute désignation de personne ou de fonction dans les présents statuts vise indifféremment un homme ou une femme.
Méthode du commentaire de document en Histoire
Méthode du commentaire de document en Histoire I. Qu est-ce qu un commentaire de document? En quelques mots, le commentaire de texte est un exercice de critique historique, fondé sur la démarche analytique.
Dossier de Presse 5 juin 2008 20. L Oeuvre de Vauban à Besançon
Dossier de Presse 5 juin 2008 20 L Oeuvre de Vauban à Besançon Dossier de Presse 5 juin 2008 21 Besançon : des défenses façonnées par un méandre dominé > 21 27 La citadelle Historique La position stratégique
Eglise paroissiale Saint-Martin
Eglise paroissiale Saint-Martin place de la Mairie Armbouts-Cappel Dossier IA59002570 réalisé en 2005 Copyrights Copyrights Auteurs (c) Région Nord - Pas de Calais - Inventaire général Frémaux Céline Rédacteur
L être et ses propriétés
Louis Lachance, o. p. L être et ses propriétés Avant-propos Cet ouvrage a été composé dans le dessein de marquer les étapes successives par lesquelles passe la pensée dans son cheminement vers l idée d
LA LETTRE ADMINISTRATIVE :
Mireille BRAHIC LA LETTRE ADMINISTRATIVE : Guide de présentation et de rédaction, 2005 ISBN : 2-7081-3413-2 12 Comment présenter la lettre administrative 3 La correspondance administrative emprunte la
Un état descriptif de 1776 nous permet de mesurer la qualité de la conservation du bâtiment conçu par Mathurin Cherpitel.
L Hôtel du Châtelet L Hôtel du Châtelet Dès le 18 ème siècle, l Hôtel du Châtelet est considéré comme une des plus belles demeures de Paris par les voyageurs qui en font la description à la fin du siècle.
Que fait l Église pour le monde?
Leçon 7 Que fait l Église pour le monde? Dans notre dernière leçon, nous avons vu que les croyants ont des responsabilités vis-à-vis des autres croyants. Tous font partie de la famille de Dieu. Les chrétiens
Fonds de Dotation L observatoire Deloitte. N 20 31 décembre 2011
Fonds de Dotation L observatoire Deloitte N 20 31 décembre 2011 Éditorial L année vient de s achever avec 863 fonds de dotation enregistrés au 31 décembre 2011. C est une année record car pas moins de
1. Informations préliminaires
1 Tout d abord, nous vous remercions vivement de faire confiance aux Éditions Honoré Champion, dont le prestige a toujours tenu à l extrême qualité du fond et au soin apporté à la forme. D où ces quelques
Très chers amis, Merci de nous aider, vous êtes toujours bien présents dans nos prières quotidiennes. Dans le Cœur de Jésus,
nous avons, depuis peu, quelque espoir. Pour cela, il nous faut impérativement faire des travaux afin que notre maison soit juridiquement accessible. Très chers amis, Nous sommes très heureuses de vous
CORRIGE LES NOMBRES DECIMAUX RELATIFS. «Réfléchir avant d agir!»
Corrigé Cours de Mr JULES v3.3 Classe de Quatrième Contrat 1 Page 1 sur 13 CORRIGE LES NOMBRES DECIMAUX RELATIFS. «Réfléchir avant d agir!» «Correction en rouge et italique.» I. Les nombres décimaux relatifs.
Grisaille décorative (baie 25)
Grisaille décorative (baie 25) Cathédrale Saint-Gervais-Saint-Protais place Cardinal-Binet Soissons Dossier IM02005331 réalisé en 2004 Copyrights Copyrights Auteurs (c) Région Picardie - Inventaire général
Petit lexique de calcul à l usage des élèves de sixième et de cinquième par M. PARCABE, professeur au collège Alain FOURNIER de BORDEAUX, mars 2007
Petit lexique de calcul à l usage des élèves de sixième et de cinquième par M. PARCABE, professeur au collège Alain FOURNIER de BORDEAUX, mars 2007 page 1 / 10 abscisse addition additionner ajouter appliquer
Probabilités conditionnelles Loi binomiale
Exercices 23 juillet 2014 Probabilités conditionnelles Loi binomiale Équiprobabilité et variable aléatoire Exercice 1 Une urne contient 5 boules indiscernables, 3 rouges et 2 vertes. On tire au hasard
Copyrigth pour la version numérique - Les éditions d' Ainay - 2007 Lyon
SOCIÉTÉ DES ARCHIVES HISTORIQUES DE LA SAINTONGE ET DE L'AUNIS PRÉFACE. g La Société des Archives historiques de la Saintonge et de l'aunis a pour but, comnre l'indique son nom, la publication de documents
Le cadre général de la loi du 21 Germinal An XI
Le cadre général de la loi du 21 Germinal An XI par Eric Fouassier 1 Mars 2003 La pharmacie sous l Ancien Régime et la Révolution Avant la Révolution, la réglementation de la profession pharmaceutique
Comptabilité générale de l entreprise
Wilson Makaya Comptabilité générale de l entreprise Système comptable OHADA Publibook Retrouvez notre catalogue sur le site des Éditions Publibook : http://www.publibook.com Ce texte publié par les Éditions
SOMMAIRE. I - Synthèse de l'activité 2014... 2. II - Secteur "Logement" métropole... 4
SOMMAIRE I - Synthèse de l'activité 2014... 2 II - Secteur "Logement" métropole... 4 ACTIVITE LOGEMENTS NEUFS + EXISTANTS... 4 ACTIVITE LOGEMENTS NEUFS... 9 ACTIVITE LOGEMENTS EXISTANTS... 13 ACTIVITE
AGENCE DE LA FONCTION PUBLIQUE DU CANADA ACCÈS À L INFORMATION ET PROTECTION DES RENSEIGNEMENTS PERSONNELS
AGENCE DE LA FONCTION PUBLIQUE DU CANADA ACCÈS À L INFORMATION ET PROTECTION DES RENSEIGNEMENTS PERSONNELS R A PP O R T A N NU E L 2007-2008 Table des matières Introduction 1. À propos de l organisation
Tous liés à l Eglise!
Tous liés à l Eglise! Campagne 2014 du Denier de l Eglise Province Ecclésiastique de Reims Diocèses de Beauvais, Amiens, Châlons-en-Champagne, Langres, Reims, Soissons et Troyes Dossier de presse Janvier
Numérisation et valorisation des fonds patrimoniaux dans les collectivités
Numérisation et valorisation des fonds patrimoniaux dans les collectivités Les Archives municipales d Aubervilliers David Desbans Archives municipales et Documentation d Aubervilliers Objectifs et enjeux
Stages en archives pendant l apprentissage d agent-e en information documentaire liste de contrôle
Stages en archives pendant l apprentissage d agent-e en information documentaire liste de contrôle De nombreux archivistes se sont déjà interrogés sur la manière d organiser un stage en archives pour des
HABITER CHRÉTIE EME T OTRE TEMPS du 8 au 12 juillet 2007
XXIV. e COLLOQUE EUROPÉEN DE PAROISSES HABITER CHRÉTIE EME T OTRE TEMPS du 8 au 12 juillet 2007 C est avec beaucoup de joie, plaisir et courage que la petite équipe du Secrétariat Portugais s est engagée
STATUTS TITRE I OBJET DÉNOMINATION SIÈGE DURÉE ARTICLE 1
STATUTS Edition 03 du 13 décembre 2009 _ Assemblée générale extraordinaire du 16 janvier 2010 ayant pour objet le changement des statuts et règlement intérieur. Titre de l Association : TENNIS CLUB DU
RAPPORT D EXPERTISE D INTERPOL SUR LES ORDINATEURS ET LE MATÉRIEL INFORMATIQUE DES FARC SAISIS PAR LA COLOMBIE
RAPPORT D EXPERTISE D INTERPOL SUR LES ORDINATEURS ET LE MATÉRIEL INFORMATIQUE DES FARC SAISIS PAR LA COLOMBIE MAI 2008 RESUME ET CONCLUSIONS O.I.P.C.-INTERPOL 2008 Tous droits réservés. Aucune partie
Formation complète à la généalogie professionnelle
47 rue d Auvergne 41000 Blois 2014 Formation complète à la généalogie professionnelle Formation complète 9 semaines 47 rue d Auvergne 41000 Blois www.formation-genealogie.com Téléphone : 09 52 39 57 67
DÉCRÈTE: Bases fondamentales de l'organisation. ART. I. er
Organisation des archives Bulletin des lois 12, N 58 Loi du 7 messidor an II (25 juin 1794) concernant l'organisation des archives établies auprès de la représentation nationale. - cité par: L du 28 mars
N 110 S É N A T. 7 mai 2014 PROPOSITION DE LOI. relative aux comptes bancaires inactifs et aux contrats d assurance vie en déshérence.
N 110 S É N A T SESSION ORDINAIRE DE 2013-2014 7 mai 2014 PROPOSITION DE LOI relative aux comptes bancaires inactifs et aux contrats d assurance vie en déshérence. (procédure accélérée) Le Sénat a modifié,
S tat u t s. de l Association suisse des cristalliers, collectionneurs de minéraux et fossiles (ASCMF)
S tat u t s de l Association suisse des cristalliers, collectionneurs de minéraux et fossiles (ASCMF) Les présents statuts sont rédigés au masculin. Ils sont également valables pour les deux sexes.. Nom,
En quittant le Diocèse de Toulouse
En quittant le Diocèse de Toulouse dont nous venons de rendre compte, nous avons passé dans celui de Montauban, dont nous avons commencé la tournée par la plaine qui est enclavée entre là Garonne & le
Code du Patrimoine. Loi du 15 juillet 2008. Décembre 2009. Archives courantes
FICHE ARCHIVES N 2 LE CLASSEMENT DES ARCHIVES COURANTES Archives courantes Conseils en matière de classement (principalement pour les communes) 1. Choisir le bon conditionnement 2. Quelques conseils de
Comment chercher des passages dans la Bible à partir de références bibliques?
Feuillet 3 CAHIER DE CATÉCHÈSE famille Dans le noir, je l'entends qui m'appelle ÉTAPE1 Comment chercher des passages dans la Bible à partir de références bibliques? (livre, chapitre et verset) Le mot «Bible»
Préparation de la visite. Visite symbolique et spirituelle Groupes: 6 e, 5 e, 4 e et 3 e (collège) Visites éducatives de la Sagrada Família
Visites éducatives de la Sagrada Família Préparation de la visite. Visite et spirituelle Groupes: 6 e, 5 e, 4 e et 3 e () 1 0. À la découverte de l église La Sagrada Família ouvre ses portes au regard
Le château de Versailles Architecture et décors extérieurs
Le château de Versailles Architecture et décors extérieurs Les rois de France viennent régulièrement chasser à Versailles à partir du XVI ème siècle. Henri IV y amène son fils, le futur Louis XIII. Devenu
Lors de l assemblée générale de l ULR CFDT, du secteur de Fontenay-le-Comte
Exposé sur les successions du 26 février 2015 Lors de l assemblée générale de l ULR CFDT, du secteur de Fontenay-le-Comte «Les formalités bancaires formalités diverses et déclaration fiscale de succession»
Loi du 22 février 1968 sur la nationalité luxembourgeoise
Loi du 22 février 1968 sur la nationalité luxembourgeoise (Mém. A -7 du 4 mars 1968, p. 91; doc. parl. 1232) modifiée par: Loi du 26 juin 1975 (Mém. A -36 du 27 juin 1975, p. 764; doc. parl. 1313; Rectificatif
moccam-en-ligne Guide de l utilisateur
moccam-en-ligne Guide de l utilisateur TABLE DES MATIERES I. Qu'est-ce que MoCCAM-en-ligne?... 4 II. S inscrire à moccam-en-ligne... 5 III. Se connecter... 7 IV. Démarrage rapide... 8 V. La gestion des
L Eglise dans ses dimensions religieuse, économique, sociale et intellectuelle
L Eglise dans ses dimensions religieuse, économique, sociale et intellectuelle Iconographie du template Le jugement dernier, cathédrale de Bourges Ange au sourire, cathédrale de Reims Identifie l enfer
Règlement de Consultation (RC)
DIRECTION DES FINANCES ET DE LA COMMANDE PUBLIQUE SERVICE COMMUN DE LA COMMANDE PUBLIQUE -------------------------------------- MARCHE PUBLIC DE MAITRISE D'OEUVRE Règlement de Consultation (RC) -------------------------------------
Rochecorbon : l église Saint-Georges et sa charpente romane
ATLAS ARCHÉOLOGIQUE DE TOURAINE IV LES LIEUX Rochecorbon : l église Saint-Georges et sa charpente romane Frédéric Epaud 2013 L ancienne église paroissiale Saint-Georges de Rochecorbon est située à 3 km
- 170 - DE VERVINS. par E. CREVEAUX
- 170 - SOCIETÉ ARCHÉOLOGIQUE DE VERVINS ET DE LA THIÉRACHE K Inventaire des Archives des seigneurs de Vervins saisies en 1793 et déposées aux Archives Nationales >> par E. CREVEAUX Monsieur Eugène Creveaux
Prise en main par Guy BIBEYRAN Chevalier médiéval époque XIII / XIV siècle métal 75mm Atelier Maket Référence AM75-010 Sculpteur: Benoit Cauchies
Prise en main par Guy BIBEYRAN Chevalier médiéval époque XIII / XIV siècle métal 75mm Atelier Maket Référence AM75-010 Sculpteur: Benoit Cauchies Cette prise en main est destinée à ceux qui voudraient
Conduite et présentation des activités professionnelles. Prénom NOM BTS Assurance. Session 20XX
Prénom NOM BTS Assurance Session 20XX ( image de votre choix en harmonie avec l enseigne thème et couleur) Conduite et présentation des activités professionnelles I / Contexte A / Présentation de l agence
REGISTRE DE LA MÉMOIRE DU MONDE. LE BREVET BENZ DE 1886 (Allemagne)
REGISTRE DE LA MÉMOIRE DU MONDE LE BREVET BENZ DE 1886 (Allemagne) Réf. : n 2010-61 PARTIE A INFORMATIONS ESSENTIELLES 1 RÉSUMÉ La motorisation individuelle, qui a presque 150 ans d histoire, a donné naissance
OLIVIER BOBINEAU : L APPROCHE SOCIOLOGIQUE DES RELIGIONS
OLIVIERBOBINEAU:L APPROCHESOCIOLOGIQUEDESRELIGIONS Nousestimerionsquenosrecherchesneméritentpasune heuredepeinesiellesnedevaientavoirqu unintérêt spéculatif Durkheim,LaDivisionduTravailSocial,Introduction(1895).
Notre équipe. ANNONCES LEGALES à votre écoute
Notre équipe ANNONCES LEGALES à votre écoute 2012 Occitane de publicité O2Pub Un ancrage régional fort Forte de ses attaches, la Régie O2pub incarne l identité et les valeurs du Grand Sud. > 10 départements
L abbaye de Saint- Pierre-sur-Dives
Autour d un monastère : L abbaye de Saint- Pierre-sur-Dives L abbaye de Saint-Pierre-sur-Dives Service Départemental d Archéologie du Calvados 1998 1 Présentation Le but des "Dossiers & Documents" est
Inrap / Les étapes de l archéologie préventive
Les étapes de l archéologie préventive LE DIAGNOSTIC Lorsque l on aménage un terrain à des fins publiques ou privées (pour construire une route ou un immeuble par exemple), le sol est remanié. Bien avant
Fiche de préparation. Intitulé de séquence : le portrait
Fiche de préparation Cycle III Niveau de classe : CM Intitulé de séquence : le portrait Domaines étudiés : arts du langage, arts visuels Champs disciplinaires : français/ langage oral, lecture, écriture
SAINT-PETERSBOURG EN PETIT GROUPE MEILLEUR TARIF GARANTI 2015/2016
SAINT-PETERSBOURG EN PETIT GROUPE MEILLEUR TARIF GARANTI 2015/2016 Vous n'aimez pas les voyages en groupe? Le voyage sur mesure vous paraît trop cher? Vous n êtes pas rassurés à l idée de voyager seul?
COMMANDITÉ DE BROOKFIELD RENEWABLE ENERGY PARTNERS L.P. CHARTE DU COMITÉ D AUDIT
COMMANDITÉ DE BROOKFIELD RENEWABLE ENERGY PARTNERS L.P. CHARTE DU COMITÉ D AUDIT Février 2015 Un comité du conseil d administration (le «conseil») du commandité (le «commandité») de Brookfield Renewable
Statuts : Etoile Saint Amandoise.
Statuts : Etoile Saint Amandoise. Sommaire : Présentation But et composition Affiliation Ressources Administration et fonctionnement o Comité de direction o Le bureau o Assemblée générale Ordinaire o Assemblée
Madame la Maire, Je vous prie d agréer, Madame la Maire, l expression de ma considération la plus distinguée.
La Présidente Lyon, le 22 Juillet 2013 N Recommandée avec A.R. REF : ma lettre n 508 du 20 juin 2013 P.J. : 1 Madame la Maire, Par lettre citée en référence, je vous ai communiqué le rapport d observations
N 13 S É N A T. 30 octobre 2014 PROJET DE LOI
N 13 S É N A T SESSION ORDINAIRE DE 2014-2015 30 octobre 2014 PROJET DE LOI relatif à la délimitation des régions, aux élections régionales et départementales et modifiant le calendrier électoral. (procédure
143.111 Ordonnance du DFJP sur les documents d identité des ressortissants suisses
Ordonnance du DFJP sur les documents d identité des ressortissants suisses du 16 février 2010 (Etat le 1 er mars 2010) Le Département fédéral de justice et police (DFJP), vu les art. 4, 9, al. 2, et 58,
REGLEMENT DE LA CONSULTATION (R.C.)
Montélimar Sésame Règlement de la consultation Collecte des cartons des activités sur la commune de Montélimar MARCHE PUBLIC DE SERVICES OOO REGLEMENT DE LA CONSULTATION (R.C.) OOO Pouvoir adjudicateur:
Marchés publics et archives
Marchés publics et archives Comment classer les documents relatifs aux marchés publics? Quels documents faut-il garder? Combien de temps les conserver? Ces nombreuses questions reviennent fréquemment.
1 planche Cour du Roi, pour poser les cartes Audience. 5 pions Château, pour indiquer votre emplacement autour de la Cour
Honneurs de la Cour Un jeu créé par Damien NICOLAS De 2 à 5 joueurs - A partir de 10 ans 10min/joueurs But du jeu Vous incarnez une des plus prestigieuses familles de la Cour du Roi de France et rêvez
«Je pense, donc je suis» est une grande découverte
6 «Je pense, donc je suis» est une grande découverte Cette affaire-là est assez claire. On lit dans le Discours de la méthode, Quatrième Partie : «[ ] Je me résolus de feindre que toutes les choses qui
